सच्चा खेल व्यक्तित्व- खेलकुद - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सच्चा खेल व्यक्तित्व

ब्याडमिन्टनका उम्दा खेलाडी हुन् कुमार मोहनबहादुर शाही, जोसँग दुर्लभ इतिहास जोडिएका छन्
हिमेश, तस्बिर : केशव थापा

काठमाडौँ — ब्याडमिन्टनमा पक्कै केही छ । त्यसैले यससँग नेपाली खेलकुदका अनेक ऐतिहासिक तथ्य जोडिएका छन् । केही निकै पुराना खेलाडीको कुरा सुन्नुपर्छ, नेपाली खेलकुदको इतिहास भन्नु नै ब्याडमिन्टनको इतिहास हो कि जस्तो लाग्न सक्छ । नेपाल ब्याडमिन्टन संघ २००८ सालमा गठन भएको थियो । त्यसैले नेपालका खेल संघहरूमध्ये यो जेठोमै पर्छ ।

यस संघका पहिलो अध्यक्ष थिए, राजा महेन्द्र । त्यतिबेला उनी युवराजाधिराज थिए । जतिबेलासम्म राजा भएनन्, उनी संघको अध्यक्षमा कायम रहे । युवराजाधिराज जत्तिको मान्छेले संघ सम्हालेको यो दुर्लभ इतिहास हो । मीठो न मीठो संयोग मान्नुपर्छ । यस खेलमा एक समय उम्दा खेलाडी राजा महेन्द्रका आफ्नै ज्वाइँ पनि रहे । उनी थिए त मोहनबहादुर शाही । आफ्नो समयमा उनी कुमार मोहनबहादुर शाही रहे । ‘कुमार’ राजपरिवारका ज्वाइँले पाउने पदवी थियो । सन् १९७० को छैटौं एसियाली खेलकुद थाइल्यान्डको बैककमा भएको थियो । त्यसको तयारीका क्रममा ब्याडमिन्टनको बन्द प्रशिक्षणमा चलिरहेको थियो ।

यस प्रशिक्षणमा शाही पनि समावेश थिए । यही बेला उनको विवाह तत्कालीन अधिराजकुमारी शोभा राज्यलक्ष्मीसँग भएको थियो । अर्थात महेन्द्रकी कान्छी छोरी र राजा वीरेन्द्रकी बहिनी । राजपरिवारसँग हेलमेल गर्ने मौका पाएकाहरू के भन्छन् भने राजा महेन्द्रका लागि उनी ज्वाइँमात्र थिएनन्, प्रिय ज्वाइँ थिए । कारण ? उनी सच्चा भलाद्मी थिए । अझ भन्दा ‘ट्र्यु स्पोर्टस पर्सन’ । खेलकुदले उनलाई केही थोक खुबै राम्रोसँग सिकाएको थियो । अनुशासन, राम्रो बानीबेहोरा र मिजासिलो स्वभाव ।

उनी अचेल ७९ वर्षका भए । उत्तिकै ‘डाउन टु अर्थ’ छन् । भनिन्छ, तत्कालीन राजपरिवारको ‘हार्डकोर्ड’ सदस्यमध्ये ‘ड्रिंक्स’ र ‘स्मोकिङ’ दुवै नगर्ने उनी एक्ला थिए । किन त ? यसै साता कमलादीस्थित उनको निवासमा भलाकुसारीको मौका मिल्यो । उनले त्यसको कारण खुलाउँदै भने, ‘किनभने म स्पोर्टस पर्सन हुँ । साँच्चैका खेलाडीहरू यस्तै हुन्छन् । खेल्न छाड्ला तर सबथोक बानीबेहोरा खेलाडीकै जस्तो ।’ उनको यही एक खुबीका कारण राजा महेन्द्र कायल हुन्थे भनिन्छ ।

२०५८ जेठ १९ को दरबार हत्याकाण्डबाट जोगिनु उनको भाग्यमै थियो । ब्याडमिन्टन खेलाडी हुँदै उनले घुँडाको चोट बोकेका थिए । त्यही चोटको शल्यक्रियाका कारण उनी त्यो दिन दरबारको भोजमा जान पाएका थिएनन् । उनकी पत्नी शोभा अझ बढी भाग्मानी रहिन् । भोजमै गएकी उनको गोलीले हात र गालाको छाला छोडिएको थियो । दरबार हत्याकाण्डमा गोली लागेर पनि तीनजना जोगिएका थिए । त्यसमध्ये एक शोभा नै थिइन् ।

शाहीको जीवनमा बुवा उज्जल शाही र आमा शिव राज्यलक्ष्मी शाहीको ठूलो प्रभाव छ । विशेषतः बुवाको । शाहीले सुरुमा फुटबल खेले । पछि टेबलटेनिसमा मोडिए अनि अन्त्यमा ब्याडमिन्टनमा अडिए । उनले अनुशासन प्रिय सज्जन आफ्ना बुवासँग घरमै ब्याडमिन्टन कोर्ट बनाउन आज्ञा मागे । अनुमति त पाए तर सर्तसहित । सर्त थियो, कोर्ट बनाउनु अनि ब्याडमिन्टन खेलिरहनुपर्ने । त्यसैबाट आफ्नो नाम पनि राख्नुपर्ने । अनुशासित त हुनैपर्‍यो ।

लगभग किशोर उमेरमै रहेका शाहीले तत्काल ‘हुन्छ’ भनेर उत्तरमात्र फर्काएनन् । पूरा जीवन त्यसमै कायम रहे । पृथ्वीनारायण शाहको पालामा उनकै विरुद्ध लडेको मात्र होइन, विद्रोह पनि गरेको रुकुमेली राजपरिवारको सदस्य रहेका शाही भन्छन्, ‘मैले आफ्नो जग बिर्सेको छैन, बिर्सने पनि छैन । बुवा र खेलजीवनले मलाई के सिकाएको छ भने आफूलाई कसैबाट सम्मानको अपेक्षा छ भने तिनलाई पनि सम्मान गर्न सिक्नुपर्छ । मीठो बोल्नु, त्यसको फर्काइ पनि मीठै हुनेछ ।’

बैंकक एसियाडमा सहभागिता

सन् १९५१ देखि एसियाली खेलकुदको आयोजना सुरु भएको थियो । एसियाली खेलकुदको इतिहास जति पुरानो छ, त्यसमा नेपालको सहभागिता उत्तिकै पुरानो छ । त्यसो भनेको सुरुआती संस्करणदेखि नै नेपालको यसमा सहभागिता रह्यो । तर, दुःख के भने यसबारे ठ्याक्कै यस्तो हो भनेर दाबी गर्न सकिने इतिहास लेखिएको छैन । को कति खेलाडीले कहिले कुन खेलमा कतिबेला भाग लिए भन्ने जानकारीमा हामी निकै गरिब छौं ।

शाहीसँगको कुराकानीका आधारमा एउटा तथ्य के बाहिर आएको छ भने छैटौं एसियाली खेलकुद आइपुग्दा नेपालले ब्याडमिन्टनमा पनि सहभागिता जनायो । त्यो भनेको सन् १९७० को बैंकक एसियाली खेलकुद । सुरुमा यो दक्षिण कोरियाको सोलमा हुने कार्यक्रम थियो, तर उत्तर कोरियाले आक्रमण गर्ने धम्की दिएपछि प्रतियोगिता बैंककमा सर्‍यो । बैंकक गएको नेपाली ब्याडमिन्टन टिमका उनी आफैं सदस्य थिए । नेपालको पहिलो प्रतिद्वन्द्वी बलियो इन्डोनेसिया थियो ।

त्यसैले नेपाली खेलाडीले अपेक्षाअनुसार नै केही ठूलो केही गर्न सकेनन् । नेपाली खेलाडीमध्ये कस्ले कोसँग कस्तो खेल्यो भन्नेबारे शाहीलाई पनि ठ्याक्कै जानकारी छैन । किनभने यो सहभागिता आफैंमा पाँच दशकभन्दा पुरानो भइसक्यो । उनी टिममा सहभागी हुने खेलाडीको ऐतिहासिक सूची भने मुखैमुख भन्न सक्छन् । ६ जनाको टिम थियो । र, यो ऐतिहासिक सूची यस्तो छ, शाही आफैं भइहाले, किशोरबहादुर सिंह, गेहेन्द्रमान सिंह, बलराम केसी, पुरुषोत्तम केसी र ज्ञानबहादुर खड्का ।

सिंह शाहीका आफ्नै फुपूका छोरा हुन् । बलराम र पुरुषोत्तम काका भतिजा थिए । प्रशिक्षक थिए मलेसियाका ली । विदेशबाट नेपाल आएर प्रशिक्षकको भूमिका निभाउनेमध्ये ली पहिले पुस्ताका हुन् । अहिलेको सिद्धार्थ वनस्थली स्कुल रहेको स्थान बालाजुमा बन्द प्रशिक्षण चलेको थियो । तीन महिना प्रशिक्षण भयो । कोर्टमात्र एउटै थियो, त्यो पनि सिमेन्टको । प्रशिक्षण चल्दै गरेका बेला शाहीको विवाह घोषणा भएको थियो । त्यसै कारण केही दिन उनको प्रशिक्षण छुटेको थियो ।

बैंकक जानु अगाडि उनले त्यसका लागि शाही परिवारबाट अनुमति लिनुपरेको थियो । त्यो एसियाली खेलकुद शाहीका लागि विशेष छ । किनभने यो आखिरमा उनको विवाहको वर्ष थियो । शाही परिवारको सम्बन्ध राजपरिवारसँग धेरै अगाडिदेखि थियो । अझ उनका बुवा त राजा महेन्द्रका नजिकका थिए । बुवा आफैं पनि ब्याडमिन्टन खेल्थे । यो सबै घटनालाई खेलकुदको नजरले अहिले हेर्दा यसमा ब्याडमिन्टन सबैभन्दा कारक देखिन्छ । होइन र ? उसको जवाफमा शाही मस्तले हाँस्छन् ।

नेपाली ब्याडमिन्टन धेरै समय शाही परिवारको वरपर नै रह्यो भन्दा हुन्छ । पहिलो अध्यक्ष महेन्द्र आफैं भइहाले । उनी राजा भएपछि मोहनबहादुर शाही खेलाडीको रूपमा उदाए । दशकअघि उनका कान्छा भाइ प्रकाशबहादुर शाही ब्याडमिन्टन संघको अध्यक्ष थिए ।

नम्बर एक चिनियाँमाथि जित

सन् १९७२ मा शाही एसियाली ब्याडमिन्टनमा सहभागी हुन इन्डोनेसिया गए । एसियाली ब्याडमिन्टनको यो नै सबैभन्दा ठूलो प्रतियोगिता थियो । यो सन् १९६२ बाट सुरु भएको प्रतियोगिता हो । इन्डोनेसियामा आयोजित प्रतियोगिता चौथो संस्करणमात्र थियो । एसियाली ब्याडमिन्टनमा नेपालको सहभागिता यो नै पहिलो थियो । त्यस अर्थमा उनी नेपाली ब्याडमिन्टनका ऐतिहासिक खेलाडी हुन् । त्यस टिमका अर्का एक खेलाडी फेरि उही सिंह थिए ।

सँगै बलराम केसी, शंकरबहादुर सिंह र प्रेम पाण्डे । यो अर्को ऐतिहासिक टिमको सूची भयो । प्रशिक्षक थिए, जापानका यामामोतो । ब्याडमिन्टन खेल्नेक्रममा शाहीको सबैभन्दा सम्झनलायक क्षण भने चीनमा बनेको थियो, जतिबेला उनले तत्कालीन नम्बर एक चिनियाँ खेलाडी तान सियाङ हुईलाई हराएका थिए । सन् १९७३ को कुरा हो । अवसर थियो आमन्त्रित प्रतियोगिता । त्यतिबेला चीनको सरकारी कूटनीतिकै एक भाग थियो, विदेशी खेलाडी चीन बोलाउने अनि आफ्ना खेलाडीलाई विदेश पठाउने ।

नेपालका धेरैभन्दा धेरै टेबलटेनिस खेलाडी चीन गए, चीनका खेलाडी यता आउँदा तिनका विरुद्ध पनि खेले । यो त ‘पिङपङ–पोलिसी’ नै भयो । यस्तै नीति ब्याडमिन्टनलाई लिएर पनि थियो । यसैक्रममा शाही बेइजिङ पुग्दा सँगै तत्कालीन अधिराजकुमारी शोभा पनि थिइन् । संयोग भनौं न, आफ्नै श्रीमतीका अगाडि उनले चिनियाँ नम्बर एक खेलाडी हुईविरुद्ध सफलता पाएका थिए । हुई इन्डोसियामा जन्मेका चिनियाँ खेलाडी थिए ।

हुई कति राम्रा खेलाडी थिए भने उनलाई ‘मुकुटविनाका राजा’ पनि भनिन्थ्यो । यिनै खेलाडीलाई बेइजिङको भरिभराउ कभर्डहलमा शाहीले दुई सेटमा पराजित गरेका थिए । यो जित आफैंमा अविश्वसनीय थियो । यो कति धेरे अविश्वसनीय थियो भने अहिले पनि यो सम्झँदा शाही उत्साहित हुन्छन् । जितका बेला पूरा कभर्डहल दर्शकको आवाजले गुन्जयमान भएको थियो । त्यो स्वर अहिले पनि शाहीको मनमा गढेको छ । आँखा चिम्लेर त्यसलाई फेरि फेरि दोहोर्‍याएर सुन्न सक्छन् ।

त्यो पक्कै पनि आमन्त्रित प्रतियोगिताको खेल थियो । त्यस अर्थमा आधिकारिक थिएन । तर यत्ति त पक्कै दाबी गर्न सकिन्छ, नेपाली ब्याडमिन्टनका कुनै पनि खेलाडीले हात पारेको सबैभन्दा ठूलो व्यक्तिगत सफलता हो । हुई अचेल ८० वर्षका भए । त्यस अर्थमा शाहीभन्दा एक वर्ष जेठा । उनी नामी प्रशिक्षक पनि रहे । उनका शिष्य पनि एकसेएक छन् । कसैले ओलम्पिकमा स्वर्ण जितेका छन्, कसैले विश्व च्याम्पियनसिपमा । तिनै सियान हुईविरुद्ध शाहीले खेलका क्रममा आठ गजबको अंक जितेका थिए । भएको के थियोभन्दा शाहीले यस्ता आठ शट प्रहार गरेका थिए, जुन नेटमा हल्का लागेर तल झरेको थियो । त्यसमा सियान हुईले केही गर्नै सकेनन् । यी चिनियाँ खेलाडी उल्टै दंग परे र शाहीसामु आएर सोधेछन्, ‘यो शट हान्न कहाँ सिकेको हो ?’ खासमा चिनियाँ खेलाडीले यस्तो शट खेल्ने गर्दैनथिए । तर उनको अनुमान ठीकै थियो, शाहीले यो शट मलेसियामा सिकेका थिए ।

आफ्नै व्यक्तिगत संग्रहालय

कमलादी दरबारमार्गको कुनै उपयुक्त घरबाट तल हेर्नुपर्छ, त्यहाँको एउटा घरमा गाई पालिरहेको गोठ सजिलै देख्न सकिन्छ । दरबार मार्गमा गोठ ? अविश्वसनीय छ । त्यो भन्दा अविश्वनीय छ, त्यसै घरमा एउटा निजी संग्रहालय छ । त्यो पनि निकै व्यवस्थित र भव्य । यहाँ शाहीसँग जोडिएका सबथोक छन्, किनभने यो उनकै घर हो । यसलाई धेरै हदसम्म खेल संग्रहालय भने पनि हुन्छ । शाहीले आफ्नो खेल जीवनमा जति ब्याडमिन्टन खेले, लगभग सबै ब्याट त्यस संग्रहालयमा छन् ।

केही समय उनले टेनिस पनि खेले । त्यसका ब्याट पनि यहीं छन् । उनी सिकारका सौखिन थिए, त्यसका पूरा झल्को पनि त्यहाँ पाउन सकिन्छ । तर हाम्रो रूचि त खेलमै त थियो । उनी नेपाली प्रतिनिधि भएर सन् १९७२ को म्युनिक ओलम्पिकमा गएका थिए । त्यतिबेलाको ब्लेजर कोट पनि त्यहीं छ । पदक र पुराना पुराना तस्बिर त कति कति । ‘सौख नै सौख’ का धनी यी शाहीलाई कसैले केही दिनुपर्छ, त्यो उनका लागि संग्रहणीय भइहाल्यो ।

यही बानीको उपज हो यो संग्रहालय । यसले नेपाली खेलकुद इतिहासबारे धेरै बोल्ने गर्छ । यहाँ रहेका अनेक तस्बिरमध्ये एकमा शाही र सियान हुई खेलिरहेका छन् । तर यसैबारे जोडिएको चिनियाँ समाचारको कटिङ भने उनले कता हराए कता । सानोमा गोदावरीको सेन्ट जेभियर्समा पढ्दा जितेका गुच्चा पनि उनले हराए । यी पनि दुई भएको भए सायद संग्रहालय अझ पूरा हुन्थ्यो कि ? शाहीलाई यस्तै लाग्छ । खासमा उनी आफूले टेकेको आधार बिर्सन चाहँदैनन् ।

उनको व्यक्तित्वका धेरै आयाम छन् । जसरी हामीलाई उनको संग्रहालयमा रहेको खेलकुदको भागमा मात्र बढी रूचि थियो, त्यसरी नै उनको व्यक्तित्वमा रूचि भनेको पनि खेलकुदसँग जोडिएका मोडमै हुन् । ब्याडमिन्टनमात्र होइन, नेपाली खेलकुदकै उनी ऐतिहासिक पात्र हुन् । उनको त्यो एसियाली खेलकुदमा सहभागिता अनि चिनियाँ नम्बर एक खेलाडीलाई हराएको क्षणबारे कमै मात्र चर्चा भएका छन्, जति हुनुपर्ने थियो वा भएकै छैन । भए धेरै राम्रो । हामी त भन्छौं, खुबै गजब छन्, यी सच्चा स्पोर्ट्सपर्सन मोहनबहादुर शाही ।

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७९ ०८:०७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

५ वर्षपछि पुलको पहुँचमार्ग तयार

शंकर आचार्य

पर्सा — भारतीय पक्षको सहमतिमै अन्ततः ठोरीस्थित ठुटे खोलामा करिब पाँच वर्षदेखि बन्न नसकेको एप्रोच सडक पूरा भएको छ । नेपाल र भारत दुवैतर्फ कुलो प्रयोजनका लागि आठवटा ह्युम पाइप हालेर त्यसमाथि सडक बनाइएको हो । 

स्थानीय चिरञ्जीवी सापकोटाका अनुसार ठोरी गाउँपालिकाले सडक निर्माण गरेको हो । गाउँपालिकाका जनप्रतिनिधि तथा सीमापारि भारतीय गाउँ पञ्चायत धमौराका अध्यक्ष रामविहारी महतोको सहभागितामा बिहीबार करिब ५० मिटर एप्रोच सडक बनाइएको छ ।

पुलको पूर्वतर्फ एप्रोच सडक नहुँदा वीरगन्ज–ठोरी हुलाकी सडक खण्ड हुँदै गुड्ने सवारीसाधन तथा बटुवाहरू खोलामा बनेको डाइभर्सन प्रयोग गर्न बाध्य थिए । ठोरी–२ र ३ को सीमानामा पर्ने उक्त पुलको पूर्वतर्फ ठुटे खोलाबाट अन्यायपूर्ण तरिकाले कुलो बनाएर भारतमा बढी पानी लगिएको भन्दै कुलोको समस्या समाधान नहुन्जेल एप्रोच सडक निर्माण तथा त्यसमा कल्भर्ट हालेर हालको कुलोलाई निरन्तरता नदिने अडान

केही स्थानीय तथा विगतका जनप्रतिनिधिले लिँदै आएका थिए । यो समस्या सुरु भएदेखि जिल्लामा आधा दर्जन प्रमुख जिल्ला अधिकारी फेरिए । जनप्रतिनिधिहरूको एक कार्यकाल सकिए पनि विवाद समाधान हुन सकेको थिएन ।

यसअघि सीमापारि भिखनाठोरीदेखि सहोदरासम्मका भारतीय जनता तथा त्यहाँका जनप्रतिनिधिहरूले पनि साबिककै अवस्थाको कुलोलाई निरन्तरता दिएर सहज रूपले बग्न दिन पुलको पूर्वतर्फ कल्भर्ट निर्माण गरिनुपर्ने माग राख्दै आएका थिए । भारतीय जनतालाई सीमामा क्याम्प खडा गरेर बसेको भारतीय सुरक्षा फौज एसएसबीले समेत साथ दिँदै आएको थियो । पहिलो लकडाउनको समयमा ठेकेदार कम्पनीले एप्रोच सडक बनाउन खोज्दा भारतीय सुरक्षा फौज एसएसबीले अवरोध गरेका थिए ।

सोही कारण हुलाकी सडक ठेकेदार कम्पनी बानियाँ/कालिका कन्स्ट्रक्सनले यसै वर्षको वैशाखमा पुलको एप्रोच सडक तथा अन्य विवाद रहेका स्थानमा समेत सडक निर्माण नसकी सडक हस्तान्तरण गरेको थियो ।

पुल निर्माण भएको धेरैपछिसम्म पनि भारतीय पक्षले नेपाली भूमिमा बग्ने ठुटेखोलाको मुहान प्रयोग गरी वर्षौंदेखि २ वटा कुलो सिँचाइका लागि प्रयोग गर्दै आएको थियो । त्यहाँ ३ वटा कुलो रहेकोमा एउटा मात्र नेपाली पक्षले प्रयोग गरिरहेको छ । भारततर्फको कुलोमा बढी र नेपालको कुलोमा कम पानी प्रवाह हुने गरेको छ । २०२१ सालमा यसरी कुलो बनाएर हालसम्म कुलोको पानी प्रयोग हुँदै आएको हो ।

स्थानीय ललित बस्नेतले हाल पनि भारतीय पक्षलाई बढी पानी दिने गरी ह्युम पाइप राखिएकोमा धेरै ठोरीवासी असन्तुष्ट रहेको बताए । ‘नेपाली भूमिबाट भारतीयलाई फाइदा हुने गरी कुलो बनाएर बढी पानी दिइएको र नेपाली किसानले कम पानी पाएको विरोध गरी आएका थियौं,’ उनले भने, ‘तर अहिले पनि भारतीयलाई फाइदा हुने गरी ह्युम पाइप हालियो भारततर्फ २ वटा र नेपालतर्फ एउटा मात्र कुलो हुने भयो ।’

प्रकाशित : भाद्र ४, २०७९ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×