मणिका प्यारो साथी

आधुनिक नेपाली लिग फुटबल इतिहासको सबैभन्दा सफल क्लब हो मनाङ । यसले कीर्तिमान आठपल्ट ‘ए’ डिभिजन लिग जितिसकेको छ । यो क्लबको जग बसाउने समयका खेलाडी हुन् मुकेश शाही । 
हिमेश

काठमाडौँ — मनाङ मर्स्याङ्दी क्लबको समर्थक हुनुहुन्छ भने तपाई एउटा मिति याद गर्नुस्, २०४३ साल असार २६, बिहीबार । यो त्यही दिन हो । जतिबेला मनाङले सहिद स्मारक लिग ए डिभिजनमा डेब्यू गरेको थियो । दशरथ रंगशालामा भएको खेलमा प्रतिद्वन्द्वी थियो फ्रेन्ड्स क्लब । मनाङ त्यसमा २–० ले विजयी रह्यो ।

ZenTravel

दुवै गोल एउटै खेलाडीले गरेका थिए । अब त्यो नाम पनि याद गर्नुस् । नाम हो, मुकेश शाही । उनले ४० औं मिनेटमा मनाङका लागि पहिलो गोल गरे अनि ६५ औं मिनेटमा दोस्रो गोल थपे । दुवै गोलका लागि पास उपलब्ध गराउने खेलाडी थिए, उनै मणि शाह । मणि नेपाली फुटबलले पाएको अहिलेसम्मकै सबैभन्दा राम्रा खेलाडी हुन् । मुकेश रहे, यिनै मणिका सबैभन्दा प्यारो साथी । आधुनिक नेपाली फुटबल इतिहासको सबैभन्दा सफल क्लब हो मनाङ । यसले कीर्तिमान आठपल्ट ‘ए’ डिभिजन लिग जितिसकेको छ । यो क्लबको जग बसाउने समयका खेलाडी हुन् मुकेश । अहिले उनी ५४ वर्ष पुगिसके । मज्जाले क्लब लेजेन्डभन्दा हुन्छ उनलाई ।

Meroghar


मनाङले ०४० सालमा ‘डी’ डिभिजन जित्यो अनि ०४१ मा ‘सी’ डिभिजन । उसले ०४२ मा ‘बी’ डिभिजन पनि जित्यो । यहाँसम्मको यात्रामा मनाङले एक गोल पनि खाएन । बरू हिसाब–किताब के छैन भने यसक्रममा क्लबले गोलचाहिँ कति गर्‍यो होला । यसपछि त सुरु भयो, ‘ए’ डिभिजनको यात्रा नै । ‘हामी त्यतिबेला कति धेरै बलियो टिम थियौं भनेर भनिसाध्य नै थिएन,’ मुकेश अहिले सम्झन्छन् ।

यो यात्रामा धेरै खेलाडीले साथ दिए । तर केहीले मात्र पूरा यात्रा गरे । त्यसमध्ये एक हुन् मुकेश । अरू दुई ठूला नाम विराटजंग शाही र अन्जित बस्नेत थिए । अन्जित त कप्तान पनि भए । भर्खर किशोर उमेर हुँदा घरछेउकै लैनचोरमा मुकेश फुटबल खेल्थे । पछि उनी खेल्न सानो गौचरण पुगे । त्यहाँ तीन टोलका खेलाडी जम्मा हुन्थे । सानो गौचरण त भयो नै । लैनचोर र पकनाजोलका पनि मिसिन्थे । सबै मिलेर नियमित खेल्थे । यस्तैमा कुरा निस्कियो, एउटा क्लब बनाऔं त । नाम जुर्‍यो, मर्स्याङ्दी मनाङ । नाम जुराउने काम टासी घलेले गरेका थिए । पछि यसलाई मनाङ मर्स्याङ्दी भनियो । यो त्यही बेला हो, जतिबेला ठमेल ११ प्रतिबन्धमा थियो । त्यसको केही वर्षमा अर्जेन्टिनाले सन् १९८६ को विश्वकप पनि जित्यो । डिएगो म्याराडोनाले सबैको मन जितेको थियो ।

त्यसैले क्लबले पनि रोज्यो, त्यही अर्जेन्टिनाकै जस्तो जर्सी, आकाशे रंगमा सेतो धर्सा । सुरुका दिनका ‘बी’ डिभिजनसम्म खेल्दा प्रशिक्षक थिए दार्जलिङका दोर्जे । ‘ए’ डिभिजन खेल्दा भने प्रशिक्षक थिए अमृत पन्त । त्यो ०४३ को लिगमा सहभागी कुल टिम थियो ११ । तिनलाई दुई समूहमा विभाजन गरिएको थियो । समूह ‘ए’ मा मनाङसँगै संकटा, एनआरटी योङ, आरसीटी, थ्रीस्टार र फ्रेन्ड्स क्लब । पहिलो खेल त फ्रेन्ड्सविरुद्ध नै भयो । लिग चरणका ५ खेलमध्ये मनाङ ३ मा विजयी रह्यो । बाँकी दुई बराबरीमा । त्यो समय एक जितको अंक थियो २ मात्र । मनाङ ८ अंकसहित समूह विजेता भयो ।टिमका लागि मुकेशले ५ गोल गरे भने मणिले ४ । यस्तै विनोद आलेले १ र राजु गुरुङले २ ।

यो समूहबाट फ्रेन्ड्स दोस्रो भयो । अर्को समूहबाट एनआरटी र ब्वाइज स्पोर्टस अगाडि पुगे । त्यो चरणलाई सुपर लिग भनिएको थियो । त्यसमा अचम्मले सेमिफाइनल थियो, फाइनल पनि । सेमिफाइनलमा मनाङले ब्वाइज
स्पोर्ट्सलाई १–० ले पन्छाएको थियो र त्यसमा निर्णायक गोल उनै मुकेशको थियो । अर्को सेमिफाइनलमा फ्रेन्ड्सले एनआरटीलाई हरायो ।

फाइनलमा मनाङ फेरि एकपल्ट फ्रेन्ड्सलाई २–१ ले हराउन सफल रह्यो । खेल भएको थियो, महाराजगन्जको पुलिस एकेडेमीमा । मनाङले केसाङको गोलले सुरुआती अग्रता लिएको थियो, तर फ्रेन्ड्सले केही समय अन्तरमै बराबरी गोल फर्कायो । यो काम गरेका थिए पवन श्रेष्ठले । खेल अन्तिम समयतिर पुगिसकेको थियो । मुकेश आफ्नै पोस्टनजिक थिए । उनले मणिलाई आवाज लगाए, ‘म अगाडि बढ्दै छु ।’ मुकेश अगाडि नपुन्जेलसम्म मणिले मैदानको बीच भागमै केही समय बल दायाँबायाँ चलाए । अनि मणिले बल फ्रेन्ड्सको पोस्टतर्फ फाले । स्थिति केही समय यताउता भयो । त्यही बेला मुकेशले एयर बल पाए । त्यसलाई टुच्च हेड गरे । त्यसमा गति थिएन, मान्छे उफ्रिएर हिँडे जस्तै गरेर बलले विस्तारै टुकुटुक पोस्टको जालीलाई चुम्न पुग्यो । हेड गरेर लडेका मुकेशले त्यसलाई नजिकबाट हेरिइरहेका थिए । बलले के ठ्याक्कै जाली चुम्यो, रेफ्रीको सिठी पनि बज्यो । मनाङका बाँकी खेलाडी भूइँमा लडिरहेका मुकेशमाथि एकपछि अर्को गरेर चढिहाले ।

उनले के भयो केही क्षण विचार गर्नै सकेनन् । तर त्यो ऐतिहासिक क्षण थियो । जतिबेला मनाङले पहिलोपल्ट ‘ए’ डिभिजन जितेको थियो । दिन थियो, ०४३ सालको कात्तिक २१, शुक्रबार । उनले कुल ७ गोल गरेका थिए । भए लिगकै सर्वाधिक गोल गर्ने खेलाडी । यही टिमले ०४४ मा पनि फेरि लिग जित्यो अनि त्यही सफलता ०४६ मा पनि दोहोर्‍यायो । यसरी लिग उपाधिको ह्याट्रिक नै भयो । तर उनले त्यो ०४६ को लिग भने खेलेनन् ।

त्यही वर्षको छेउछाउमा उनले सगुन शाहीसँग विवाह गरे । निर्णय गरे, ‘अब म आफ्नै काममा लाग्छु ।’ हुन पनि त्यतिबेला फुटबल खेलेर कमाइ हुन्नथ्यो । उनले आफ्नो खेलजीवनको उत्कर्षमै खेल्न छाडे । त्यो अर्थमा उनको खेलजीवन निकै छोटो रह्यो, गाह्रो मानेर ६–७ वर्ष । त्यसबीच उनले एकैपल्ट मात्र नेपाली राष्ट्रिय टिमबाट खेले । त्यो पाकिस्तानविरुद्ध सन् १९८७ को ओलम्पिक छनोटको पहिलो चरण हो ।

मुकेश शाही (बीचमा)

पाकिस्तानविरुद्ध दुई लेगको खेल थियो । दुवै काठमाडौंमा भएको थियो । पहिलो खेल गोलरहित बराबरीमा टुंगियो भने अर्को खेलमा नेपाल १–० ले विजयी रह्यो । धीरेन्द्र प्रधानले कर्नरबाट त्यो निर्णायक गोल गरेका थिए । उनै धीरेन्द्रको स्थानमा उनी ७० औं मिनेटमा मैदान छिरे, वैकल्पिक खेलाडीका रूपमा । यो नै उनले जितेको एकमात्र क्याप रह्यो । त्यसपछि उनी नेपाली फुटबलबाट यसरी अलग भए कि विराट र अन्जितको समूहसँग पनि आफूलाई ‘हाई–हेल्लो’ मै सीमित राखे । किन हो, नेपाली फुटबलसँग उनलाई चित्त दुखेको थियो । तर यसबीच पनि मणिसँग उनको सम्बन्ध उस्तै रह्यो । कुनै त्यस्तो दिन पनि भयो, जतिबेला उनीहरूले एउटै कट्टु पालो पालो लगाए । ‘हाम्रो सम्बन्ध जति मैदानमा सुमधुर थियो, त्यत्तिकै नजिकको सम्बन्ध निजी जीवनमा पनि थियो,’ अहिले मुकेश सम्झन्छन् । मणिले गोल गर्‍यो भने सबैभन्दा बढी खुसी मुकेशलाई नै लाग्थ्यो । मुकेशले जति पनि गोल गरे, लगभग सबै मणिकै पासमा सम्भव भएका थिए ।

मणि आफैं भन्थे, ‘यी मुकेश निकै राम्रा खेलाडी हुन् ।’ तर मुकेश भन्छन्, ‘मणि पो राम्रो खेलाडी । उनी कति राम्रा फुटबल खेलाडी थिए भने उनीजस्ता अब्बल दर्जाका खेलाडी नेपाली फुटबलले सायद दोहोर्‍याएर पाउने छैन । उनलाई भगवान्‌ले फुटबल खेल्न यस धर्तीमा पठाएका थिए । उनको बायाँ खुट्टामा जादु थियो ।’ उनी केसम्म भन्छन् भने मणिले बल प्रहार गर्दा आउने आवाज पनि मीठो सुनिन्थ्यो । त्यसले जाली चुम्दा पनि गज्जबको ‘फिस्स...’ आवाज आउँथ्यो ।

निधनको केही दिनअगाडि मात्र मणि मुकेशलाई भेट्न गएका थिए । उनको लैनचौरको घरमा । मणिले भनेका थिए, केही कुरा सुनाउनु छ भनेर । तर त्यो के थियो, त्यो भने खुलाएनन् । आफूसँग त्यो कुरा पनि लगे । अहिले मुकेश मान्छन्, उनमा सायद कुनै ठूलै व्यथा थियो । जुन दिन मणिले यो संसारबाट बिदा लिए, मुकेशलाई असह्य पीडा भएको थियो । मुकेश यतिसम्म भन्छन्, ‘कसैले मलाई मणिको प्यारो साथी भनेर सम्झे पुग्छ ।’

प्रकाशित : माघ ४, २०७६ ०८:२७
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

विज्ञानको सहज सिकाइ

मधु राई

‘रातो बत्ती भन्छ– रोक्, रोक्, रोक्

पहेंलो बत्ती भन्छ– पर्ख, पर्ख, पर्ख
हरियो बत्ती भन्छ– जाऊ, तिमी जाऊ ।’

युकेजीका विद्यार्थीलाई सडक बत्तीबारे पढाउँदा म पहिले नेपालीमा अभिनय गर्दै उक्त गीत गाउन सिकाउँछु । यसरी गीत गाउन सिकेपछि बल्ल अंग्रेजी शब्द राखी उही लयमा गीत गाउन सिकाउँछु । यस्तो अभ्यासले उनीहरूले सहजै शब्द उच्चारण गर्न सिक्छन् भने विषय–वस्तु बुझाउन पनि सहज हुन्छ । यसरी सिकाउँदा विद्यार्थी थप सिक्न उत्साहित हुन्छन्, शिक्षण सिकाइ प्रभावकारी र जीवन्त हुन्छ ।

पूर्व प्राविका विद्यार्थीलाई यसै पनि अंग्रेजी भाषाका नयाँ–नयाँ शब्द सिकाउन र त्यसको अर्थ बुझाउन गाह्रो हुन्छ । विज्ञान शिक्षकले विद्यार्थीको उमेर र रुचिलाई ध्यानमा राखी यस्तो शिक्षणविधि अपनाउने हो भने विज्ञानप्रति उनीहरूको सिक्ने अभिरुचि बढ्दै जान्छ । माथिल्ला कक्षामा पनि शिक्षकहरूले माथिको विधि अपनाई शिक्षण सिकाइ गर्ने हो भने विद्यार्थीमा घोकेर होइन, बुझेर पढ्ने बानीको विकास गराउन सकिन्छ ।

विज्ञान सिकाइलाई प्रभावकारी, रमाइलो र जीवन्त बनाउने अभिभारा शिक्षककै हो । तर अपसोच, बहुसंख्यक शिक्षकलाई शिक्षण सिकाइ प्रभावकारी र जीवन्त बनाउनेभन्दा पनि ‘कोर्स’ सक्नै हतारो हुन्छ, उनीहरू व्यावहारिक कक्षाबारे कल्पनै गर्दैनन् । विज्ञान विषयको सैद्धान्तिक ज्ञान, व्यावहारिक ज्ञानबिना अपुरो र अधुरो नै हुन्छ ।

विज्ञानका अधिकांश शिक्षकले आफ्ना शिक्षकबाट जसरी हतारोमा सिके, त्यसरी नै विद्यार्थीलाई हतारोमै ‘कोर्स’ पूरा गराउन सैद्धान्तिक शिक्षामात्रै बाँडिरहेका छन् । यस्ता शिक्षकले विद्यार्थीमा आफूले पाएको सूचना र जानकारीमात्र हस्तानान्तरण गरिरहेको अनुसन्धानले देखाएको छ । हिजो आफू विद्यार्थी छँदा किन र केका लागि विज्ञान पढेँ भन्ने आधारभूत कुरा थाहा नपाएका यस्ता शिक्षकले आज आफ्ना विद्यार्थीले किन विज्ञान पढ्ने भन्नेबारे बुझाउन सकेको देखिँंदैन । यसैकारण विज्ञान विषय बहुुसंख्यक विद्यार्थीका लागि हाउगुजी बनेको छ ।

विज्ञान विषयलाई हाउगुजी बनाउने पहिलो काम शिक्षकले गर्दै आएका छन् । आफूले पाएको ज्ञानलाई जीवन र जगतसँग जोड्न बिर्सेका कतिपय शिक्षकले आफ्नो विषयभन्दा फरक र भिन्न विषय र कार्यक्रमहरूमा बढी ऊर्जा र समय खर्चने गरेको देखिन्छ । यसमा विज्ञान मात्र होइन, फरक विषय लिएर उच्चशिक्षा हासिल गरेका प्रधानाध्यापक र प्राचार्य लगायत व्यवस्थापन पक्ष पनि दोषी छन् । विज्ञान विषय पढाउने शिक्षकलाई जीवन्त र प्रभावकारी शिक्षण सिकाइका लागि विद्यालय व्यवस्थापनले सोही अनुरुपको शैक्षिक सामग्री जुटाइदिनुपर्ने हुन्छ, विद्यार्थीलाई सैद्धान्तिकसँगै व्यावहारिक ज्ञान दिनका लागि । जस्तो—वनस्पतिबारे पढाउँदा विद्याथीलाई बोटबिरुवा देखाउँदै, छुवाउँदै पढाउनुपर्ने हुन्छ ।

वनस्पति विज्ञान पूर्वप्रावि तथा प्रावि तहमा पढ्ने विद्यार्थीका लागि बोटबिरुवा सबैभन्दा उत्कृष्ट र जीवन्त शैक्षिक सामग्री हुन् । यसो गर्नाले बोटबिरुवाको जीवनचक्रबारे बुझ्न र बुझाउन उनीहरूलाई थप मद्दत पुग्छ । विद्यालय परिसरमा भएको बगैंचा वा करेसाबारी अवलोकन गर्दै विउबाट कसरी बिरुवा निस्कन्छ भन्ने थाहा पाउँदा विद्यार्थी पक्कै उत्साहित हुन्छन् । उनीहरू स्वयम्लाई विउ रोप्न लगाई बिरुवा स्याहार्ने परियोजना काम दिने हो भने उनीहरूमा बोटबिरुवाप्रतिको कौतुहल बढ्दै जान्छ । आफैले विउ रोपी उम्रेका बिरुवा ठूलो भएर त्यसमा तरकारी र फलफूलको चिचिला लागेको देख्दाको क्षण विद्यार्थीका लागि पक्कै पनि अविस्मरणीय र रमाइलो हुन्छ ।

विज्ञानलाई विकसित मुलुकहरूले विकास र समृद्धिको मुख्य आधार बनाउँदै आएको वर्षौं बितिसक्दा पनि हामीकहाँ सैद्धान्तिक शिक्षाको निष्क्रिय शिक्षण सिकाइले न त शिक्षकलाई अध्ययन–अनुसन्धान गर्न प्रेरित गर्‍यो, न विद्यार्थीमा विज्ञान विषयले कौतुहलता नै जगाउन सक्यो । आफ्ना विद्यार्थीलाई वैज्ञानिक बन्नुपर्छ भनेर अभिप्रेरणा दिने पहिलो गुरु भनेकै शिक्षक हो । यस्ता गुरुकै अभावमा अहिले वैज्ञानिक बन्न सक्ने हाम्रा कतिपय शिक्षित युवा कोही पलायन भएका छन् भने कोही जागिरे जीवन बिताउन बाध्य छन् ।

विज्ञानलाई प्राविधिक विषय मान्नुको सट्टा मानव उद्यम र मानवीय भावनाहरूको उत्कृष्ट अभिव्यक्ति मान्नुपर्छ भन्ने भारतका आधुनिक विज्ञानका प्रोफेसर भीभी रमणको भनाइ छ । त्यसैले विज्ञानका शिक्षकहरूले पनि यस्तो दृष्टिकोण अपनाई आधुनिक विज्ञानलाई कसरी जीवन र जगतसँग जोड्न सकिन्छ भनी चिन्तन गर्नुपर्छ ।

प्रकाशित : माघ ४, २०७६ ०८:२७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×