पाठेघर खस्ने समस्या लाजले लुकाउँछन्

कुम्भराज राई

ओखलढुंगा — यहाँको वाक्सा ९ की ५१ वषिर्या नवलसरी राईको पाठेघर खस्न सुरु भएको २४ वर्ष बित्यो ।

कान्छी छोरी जन्मेपछि खसेको पाठेघरको समस्या अहिलेसम्म उनले सहेरै बसेकी थिइन् । त्यसमाथि गाउँघरमा सुनाउँदा लाज हुने भन्दै लुकाएर बस्दाको पीडा कति थियो उनी आफै बयान गर्न सक्दिनन् । भर्खरै उनको सामुदायिक अस्पताल ओखलढुंगामा शल्यक्रिया भएको छ ।
'कतै सुनाउनै सकिनँ । आफ्नै परिवारका सदस्यहरूलाई समेत लुकाएरै बसेँ ।' नवलसरीले भनिन्, 'यसपालि भने आमा समूहलाई सुनाएँ अनि निःशुल्क नै अपरेसन हुन्छ भन्ने सुनेर आएकी हुँ ।' पोखरे ८, खानीभन्ज्याङकी ३९ वषर्ीया मनकुमारी श्रेष्ठले पनि विगत आठ वर्षदेखि पाठेघर खस्ने रोगलाई लुकाएरै राखेकी थिइन् ।
दुई सन्तानकी आमा मनकुमारीले पछिल्लो बच्चा जन्माएको १ महिनामै भारी बोक्दा आफ्नो पाठेघर खसेको बताइन् । 'कसैलाई सुनाउ“m भने लाज लाग्यो । उपचार गर्न जाउँ खर्च थिएन ।' उनले भनिन्, 'त्यही दुःखले यतिका लुकाउनुपरेको थियो । अहिले बिनापैसा अप्रेसन गरेकी छु, निकै खुसी लागेको छ ।'
नवलसरी र मनकुमारी मात्रै होइनन् उनीहरू जस्तै पाठेघर खस्नेे जटिल समस्या बोकेका महिलाहरूले समाजमा लाज मानेकै कारण लामो समयसम्म उपचार पाएका छैनन् । चेतनाको अभावले गर्दा यस्तो समस्या ग्रामीण भेगका महिलाहरूमा बढी देखिएको चिकित्सकहरूको भनाइ छ । स्वास्थ्य क्षेत्रमा काम गर्दै आएको ग्रामीण स्वास्थ्य विकास परियोजना र जिल्ला स्वास्थ्यले गाउँ-गाउँमा संचालन गरेको शिविर अनुसार पाठेघर खस्नेसम्बन्धी समस्या देखिएका ११ सयको हाराहारीमा महिलाहरू छन् । त्यसमध्ये ६ सयको संख्यामा शल्यक्रिया गर्नुपर्ने अवस्था सिर्जना भइसकेको छ ।
यही समस्यालाई मध्यनजर गर्दै दुई सातादेखि यहाँको सामुदायिक अस्पताल ओखलढुंगामा निःशुल्क शल्यक्रिया सुरु भएको छ । स्वीस सरकारको सहयोगमा सञ्चालित ग्रामीण स्वास्थ्य विकास परियोजना र अस्पताल दुवैको सहकार्यमा यो सेवा सुरु गरिएको हो ।
सुरुको चरणमा ५० जनाको शल्यक्रिया गर्ने लक्ष्य लिएको ग्रामीण स्वास्थ्य विकास परियोजनाका प्रशासन तथा वित्तीय अधिकृत कैलाश श्रेष्ठले बताए । अहिलेसम्म १८ जनाको सफल शल्यक्रिया भइसकेको अस्पतालका अपरेसन सर्जन डा. निरेश थापामगरले बताए । डा. थापाका अनुसार अधिकांश महिलाहरू जटिल अवस्थामा पुगिसकेको भेटिएको छ ।
हाल एक जना बिरामी बराबर बढीमा २४ हजार रुपैयाँसम्मको खर्चिलो शल्यक्रिया भएको छ । त्यसमध्ये कर कट्टी गरेर ग्रामीण स्वास्थ्य विकासले १५ हजार रुपैयाँ उपलब्ध गराएको छ भने बाँकी रकम अस्पताल आफैले बेहोरेको छ । दुई दिनभन्दा टाढाको बाटोबाट आएका बिरामीलाई परियोजनाले थप ४ हजार र १ दिनको बाटोबाट आएकालाई २ हजार ५ सय उपलब्ध गराएको वित्तीय अधिकृत कैलाश श्रेष्ठले जानकारी दिए ।
श्रेष्ठका अनुसार जिल्लाभरिमा    चिकित्सकहरूका अनुसार सुत्केरी समयमा गह्रौं भारी बोक्नु र उचित स्याहारको कमी नै यसको प्रमुख कारण हो । सरकारले यस्तो समस्याको लागि क्षेत्रीय स्वास्थ्य निर्देशनालयमार्फत बेलाबेलामा शिविरका लागि बजेट छुट्याउँदै आएकोमा यस वर्ष भने बजेटको अनियमितताले यहाँ यससम्बन्धी शिविर सञ्चालन हुन सकेको छैन ।
गाउँमा रहेका आमा समूहले स्वास्थ्य चौकीमा शल्यक्रिया गर्ने बिरामी प्रमाणित गराई ग्रामीण स्वास्थ्य विकास परियोजनालाई सिफारिस गर्ने गरेको छ र सोही परियोजनाको सिफारिस लिएपछि मात्रै अस्पतालले शल्यक्रिया गर्ने नियमअनुसार शल्यक्रिया भइरहेका छन् ।

प्रकाशित : पुस १७, २०६९ १४:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उपचार नहुनु प्रमुख कारण

खगेन्द्र अवस्थी

बैतडी — २२ वर्षसम्म भारतको बरेलीबाट श्रीकेदार ५ की एक महिलाले औषधि सेवन गर्दा पनि रोग निको भएन ।

निको नभएपछि उनले झुन्डिएर आत्महत्या गरिन् ।  अर्को एक परिवारमा बाबुको मानसिक सन्तुलन बिगि्रएको एक वर्षपछि छोराको पनि मानसिक स्वास्थ्य असामान्य बन्यो । बरेलीबाट औषधि ल्याएर केही दिन निको भए पनि साता बिराएर समस्या दोहोरिंदै गएको छ ।
कक्षाका अब्बल विद्यार्थी श्रीकेदारका एक किशोरले विद्यालय जान छाडेको वर्ष दिन पुग्यो । नियमित विद्यालय जाने उनको दिनचर्या अहिले डाँडाकाँडा र गाउघर डुल्दैमा बित्छ ।  श्रीकेदार ५ का अर्का एक युवा ३ वर्षदेखि बेपत्ता छन् । मानसिक सन्तुलन बिगि्रएदेखि उनको अत्तोपत्तो छैन ।  सदरमुकाम उत्तरी क्षेत्रको एक गाउँमा भएका यी घटनाहरू हुन् । उपचार र सल्लाह नपाउँदा उनीहरूले रोग पाल्ने र आत्महत्याको विकल्प राज्दै आएका छन् । श्रीकेदार र आसपासका गाउँमा ४० जनाभन्दा बढी मानसिक रोगी छन् । वर्षौंदेखि मानसिक समस्याबाट पीडित भए पनि स्थानीय 'देवताले गराएको' भन्ने अन्धविश्वासमा पर्दै आएका छन् ।  
श्रीकेदारको एउटै टोलमा १२ जना बिरामी छन् । कुनै-कुनै परिवारमै २/३ जनासम्म छन् । १० जनाको मानसिक रोगको समस्याकै कारणले मृत्यु भएको स्थानीय बासिन्दा सुनाउँछन् । बेपत्ता भएर, भीरबाट हाम फालेर, झुन्डिएर पनि आधा दर्जनको मृत्यु भइसकेको छ । केहीको उपचारको सिलसिलामा मृत्यु भएको हो । एक दर्जन जतिले भारतको बरेलीस्थित मानसिक अस्पतालबाट औषधि सेवन गर्दै आएका छन् । छिमेकी गाउँ न्वाली र दशरथचन्द नगरपालिकाको कपिन्ना, खेतीगाउँ र नगतडीमा पनि आधा दर्जन यस्तै बिरामी रहेको स्थानीय बताउँछन् ।  इस्टमित्रबाट बहिष्कृत हुने डरले स्थानीयले रोगका बारे बाहिर भन्ने गरेका छैनन् । 'सबैले थाहा पाए छोराछोरीको बिहे गर्न समस्या होला भन्ने डर छ' एक स्थानीयले भने, 'इस्टमित्र र नातागोताको सम्बन्ध बचाउन पनि सुटुक्क उपचार गराउँछौं ।'
१५ देखि ४५ वर्ष उमेर समूहका मानसिक रोगी बढी छन् । महिला र पुरुष दुवैमा समस्या देखिए पनि पुरुषको संख्या बढी छ । कोही नबोल्ने, बोलेकोबोल्यै हुने, एक्लै हिंड्न मनपराउने, जथाभावी बोल्ने, गाली गर्ने, राति उठेर कराउने, टोलाउने जस्ता लक्षण भएको स्थानीय बताउँछन् । देउताका कारण बिरामी भएको भन्दै धामीझाँक्रीका भरमा उपचार गराउँदै आएका
छन् । वर्षौंसम्म धामीको उपचारले ठीक नभए मात्रै भारतीय अस्पताल जाने गरेका छन् । 'बाबुबाजेले गरेको गल्ती देखिएको भन्ने विश्वास गर्छन्, पहिले देउताको पूजाआजा गरेर निको पार्ने प्रयास गर्छन् ।' श्रीकेदारका उमेशराज भट्टले भने, 'लामो समयसम्म निको नभए मात्रै केही भारतको बरेली जान्छन् ।' आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाहरूले उपचारै गराउन सकेका छैनन् ।
 आर्थिक, सामाजिक कारण, पारिवारिक अवस्था, छिमेकीसितको सम्बन्ध लगायतका कारणले मानसिक सन्तुलन बिगि्रने भए पनि ठ्याक्कै भन्न नसकिने चिकित्सकहरू बताउँछन् । 'त्यत्तिकै कारण भन्न सकिने अवस्था हुँदैन' जिल्ला अस्पताल बैतडीका चिकित्सक डा. गुणराज अवस्थीले भने, 'हाउभाउबाट थाहा पाए पनि यहाँ उपचार गर्न सकिने अवस्था छैन ।' पश्चिम नेपालको भेरी अञ्चल अस्पतालमा मात्रै यस्तो सुविधा छ ।  सुदूरपश्चिममा मानसिक रोगको उपचार व्यवस्था नहुँदा आर्थिक अवस्था कमजोर भएका बिरामीहरू आत्महत्याको विकल्प रोज्न बाध्य छन् ।

प्रकाशित : पुस १७, २०६९ १४:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्