विरलै भेटिन्छन् घोडसवार- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

विरलै भेटिन्छन् घोडसवार

डीआर पन्त

धनगढी — नुन–गुड, लत्ताकपडा, मसलालगायत उपभोग्य वस्तु बोकेर फागुन नलाग्दै घोडाका लस्कर सुदूरपश्चिमका पहाड उक्लन्थे । तराईका विभिन्न ठाउंँमा व्यापारिक मण्डीहरू हुन्थे ।कैलालीको कटाँसे, चौमाला, मालाखेती र कञ्चनपुरको ब्रह्मदेव मण्डीबाट सरसामान बोकेर पहाड उक्लने घोडाको संख्या उहिले सयौंमा हुन्थ्यो ।

‘मध्य पहाडी जिल्लाको अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड नै घोडा थियो,’ कैलालीको गोदावरी नगरपालिका मालाखेतीका रामदत्त भट्टले भने, ‘डडेलधुरा, बैतडी र डोटी जस्ता तराई नजिकका जिल्ला सडक यातायातसँग जोडिएपछि पनि घोडाको महत्त्व त्यति नै थियो ।’ उनका अनुसार त्यतिबेला पहाडतिर हुनेखाने परिवारसँग घोडा हुन्थ्यो, घोडा नभएको गाउँ नै हुन्थेन ।

तराई ओर्लंदा वर्षभरि जम्मा गरिएको घिउ, दाललगायतका खाद्य वस्तु बोकेर लैजाने र फर्कंदा घरायसी सामान ल्याउने काम हुन्थ्यो । ‘तावदानीमा आउने केटालाई कसरी छोरी दिनु ? घोडा चढेर आउने बेहुला पो बेहुला । दुई घोडा अगाडि दुई पछाडि बीचको घोडामा दुलाहा होस् अनि पो जन्ती आए जस्तो । छोरी अन्माउँदा पनि घोडा हिनहिनाओस् त्यो सान नै बेग्लै ?’ आफ्नो विवाहको सम्झना गर्दै डडेलधुरा पिल्कोटका कुलबहादुर खड्का भन्छन्, ‘७ घोडासहित जन्ती लगेर गएको चर्चा वर्षौंसम्म भइरह्यो, गाउँ वारिपारिका मान्छेहरू भन्थे विवाह होस् त कुलबहादुरको जस्तो होस् ।’

मेलापात गर्दा श्रीमतीलाई पनि संगीसाथीले जिस्काउँथे सात घोडा लगेर ल्याएकी दुलही पो त । उनले ती दिन सम्झना गर्दै भने, ‘आफैंले घोडा देख्न पनि नपाएको वर्षौं भइसकेको छ ।’ अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड मात्र होइन सामाजिक विकासका धेरै पक्षमा प्रभावकारी भूमिका भएको घोडा देखिन छोडेको दुई दशक पनि भएको छैन । कैलाली मालाखेतीका रामदत्त भट्ट भन्छन्, ‘रैथाने अर्थतन्त्रको प्रमुख साधन घोडा लोपोन्मुख हुन थालिसकेको छ ।’

पहाडी जिल्लामा ०६४/६५ सम्म पनि घोडाले नै ग्रामीण भेगको अर्थतन्त्र धानेको थियो । भट्टले भने, ‘गाउँमा उत्पादन भएको भट्टमास, गेडागुडी र नगदेबाली सदरमुकाम पुगाउने सदरमुकामबाट आवश्यक खाद्यान्न ढुवानी गर्ने प्रमुख साधन नै घोडा थियो । केही वर्ष खच्चरले घोडाको ठाउँ लियो ।

अहिले घोडा खच्चर गाउँमा देखिन छोडेको पनि दशक भइसकेको उनले बताए । पहाडी जिल्लाका हरेक सरकारी कार्यालयमा घोडा हुन्थे । सइसको दरबन्दी हुन्थ्यो । जिल्ला प्रशासन, प्रहरी, वन जस्ता प्रशासनिक निकायमा त ४ वटासम्म घोडा हुन्थे । सेवानिवृत अधिकृत सोमराज जोशीले भने, ‘सडक यातायात सहज हुन थालेपछि सरकारी कार्यालयका घोडा लिलाममा विक्री भए ।’ नेपाली सेनाको त १७८ वर्ष पुरानो घोडा युनिट अहिले पनि सायद कायम नै रहेको जोशीले बताए ।

पहाडका विभिन्न ठाउँमा घोडा बिक्री हुने मेलाजात्रा हुन्थ्ये । सुदूरपश्चिममा जुम्ली घोडाको ठूलो माग थियो । कश्मीरी घोडा पनि आउँथे तर बढी माग चाहिँ जुम्ली घोडाको थियो । कुनै समय व्यवसाय नै गरेका ८१ वर्षीय वृद्ध कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिका गुलरियाका दलबहादुर धामीले भने, ‘सबैभन्दा बढी घोडा किनबेच हुने दार्चुलाको जौलजीवी मेला हो ।’ दर्जनौं पटक जौलजीवी मेलाबाट घोडा किनेर बिक्री गरेको सम्झना गर्दै उनले भने, ‘नेपालको जुम्ला, कुमाउको रानीखेत, कश्मीरको सेवैया, सिमलाको मनालीबाट ठूलो मात्रामा घोडा लिएर बिक्री गर्न व्यवसायीहरू आउँथे ।’

‘ताक्लाकोटी घोडाको पनि माग थियो तर तल्लो पहाडी भेगमा ताक्लाकोटी घोडा चल्न सक्दैन भन्थे,’ धामीले बिगत सम्झँदै भने, ‘अहिले यातायातका साधनले विकास र विनाश दुवै निम्त्यायो तर घोडाले युगौंदेखि मान्छेको जीवन सहज बनाउँदै आएको हो ।’ उनका अनुसार घोडा आर्थिक विकास मात्र होइन मनोन्जनका लागि पनि त्यत्तिकै उपयोग हुन्थ्यो । सुदूरका विभिन्न ठाउंँमा अहिले पनि घोडा दौडको चलन कायम नै रहेको उनले बताए ।

कैलालीको सीमापारिको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र पलियाबाट सुदूरका पहाडी जिल्लामा औषधिमूलो बोकेर जाने घोडाहरूलाई प्रहरी स्कटिङको व्यवस्था हुन्थ्यो । औषधि बोकेर जाने प्रति १० घोडासँग दुई जना प्रहरी हुन्थे । ‘सरकारी कार्यालयका आवश्यक मालमत्ता र औषधिसँगसँगै ढुवानी गर्ने व्यवस्था हुन्थ्यो, कैलाली गेटाका हंसराज जैसीले भने, ‘दुई पटक पहाडका स्वास्थ्य केन्द्र र अस्पतालमा औषधि ढुवानी गर्ने मैले ठेक्का गरेको हुँ ।’

प्रकाशित : श्रावण २५, २०७९ १०:०८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहाड उक्लँदै थारू

पहाडका गाउँबाट रोजगारी खोज्न भारत पस्नेको लर्को, तराईका कामदार भने काम खोज्दै पहाडमा
डीआर पन्त

धनगढी — रोजगारीका लागि डडेलधुरा उक्लेका मंगल चौधरी आफ्नै ओत बनाउने सुरमा छन् । ११ वर्षअघि कञ्चनपुरको कृष्णपुरको मुक्तकमैया शिविरबाट उनी डडेलधुरा पुगेका हुन् । टुँडिखेल पछाडिको ऐँसेलु झाडीमा ७ मिटर जग्गा किनेर घर बनाउने तयारीमा छन् ।



कमैयाबाट मुक्त भएपछि डडेलधुराका निर्माण व्यवसायी सुरेश पाण्डेयको ठेक्कामा मजदुरी गर्न पहिलो पटक पहाड उक्लिएका उनी चाडपर्वबाहेक कञ्चनपुर झर्दैनन् । मजदुरबाट मिस्त्री भइसकेका उनी अहिले आफ्नै टोली बनाएर निर्माण व्यवसायीबाट पेटीठेक्का लिएर काम गर्छन् । ‘अब म पहाडिया बनिसकें, चाडबाडमा घर पुग्दा जिस्काएर पर्वतिया थारू भन्छन्,’ मंगलले भने, ‘बैंकबाट ऋण लिएर घर बनाउने तयारीमा छु ।’ चौधरीका तीन छोराछोरी पहाडमै हुर्किए । ‘छोराछोरी स्कुल जान्छन्, हामी बूढाबूढी काम गर्न जान्छौं,’ उनले भने, ‘अब त तराई झर्ने खासै इच्छा पनि हुँदैन ।’

मंगलसँगै मजदुरका रूपमा पहाड पुगेका कजुवा चौधरी पनि ‘पहाडी थारू’ भइसके । दशकअघि कजुवा पनि काम खोज्दै डोटीको सिलगढी पुगेका थिए ।

विकास निर्माणका काममा मजदुरी गर्न आएका उनी अहिले डोटीमा घर बनाउन नाम चलेका मिस्त्री हुन् । अचेल टोली नै बनाएर गाउँ–गाउँसम्म पनि काम गर्न पुग्छन् । ‘मलाई त घर तराई हो भन्दा धेरैले पत्याउँदैनन्,’ उनले भने, ‘मुक्त कमैयाँ हुँ । पहाड बस्न थालेको १० वर्ष बढी भयो, यतै घर बनाउने योजनामा छु ।’ पहाड उक्लेपछि काम नभएर कहिले पनि खाली बस्नु नपरेको उनी बताउँछन् । ‘हाम्रा लागि तराईभन्दा पनि सुरक्षित रोजगारी पहाडमै छ । यहाँ पैसा छ सम्मान पनि छ,’ उनले भने ।

खेतीपातीको काम सकेर हरेक वर्ष असार–साउन र कात्तिक–मंसिरतिर पहाडी गाउँहरूबाट कामको खोजीमा भारततिर जान युवाहरूको लर्को लाग्छ । उनीहरू सीमावर्ती सहरदेखि दिल्ली, मुम्बई, बैंग्लोर र सिमलासम्म पुग्छन् । तीमध्ये छोटो समयका लागि जानेहरू प्रायः सीमापारिका गाउँ–सहरमा सरकारी तथा निजी निर्माणका काममा जान्छन् । तर, पहाडी जिल्लामा निर्माणलगायत काममा स्थानीय कामदार नपाएर तराईबाट बोलाउने क्रम बढेको छ । पछिल्लो दशकमा तराईका थारू समुदायका युवायुवतीहरू पहाडी जिल्लामा ‘लोकप्रिय’ मिस्त्री र मजदुर भएका छन् । पहाडका अधिकांश युवा खाडी मुलुक या भारतमा छन् । उपभोक्ता समितिमार्फत हुने विकास निर्माणमा समेत काम गर्ने युवा नभएपछि तराईबाट उक्लेका थारू समुदायका कामदार नै पहाडी जिल्लामा भेटिने गरेका छन् । काममा सिपालु, कठोर परिश्रमी, अरूभन्दा ज्यालामा विवाद नगर्ने भएकाले उनीहरू पहाडमा लोकप्रिय भएका हुन् । ‘तराईमा समयसमयमा अशान्ति पनि हुन्छ । प्रतिस्पर्धा पनि धेरै छ, पहाडमा सजिलै काम पनि पाइने ज्याला पनि पाइने भएकाले पनि हाम्रो जातका धेरै युवा पहाडतिर उक्लिएका छौं,’ ७ वर्षदेखि डडेलधुरामा काम गर्दै आएका धनीराम डगौराले भने ।

१३ जनाको समूह बनाएर काम गरिरहेका धनीरामका अनुसार लामो समयदेखि पहाडतिर काम गरिरहेका थारू युवा धेरैले डडेलधुरा सदरमुकाम आसपास र बैतडीको पाटन क्षेत्रमा घरघडेरीसमेत किनेका छन् । थारू युवाहरू काममा मिहिनेत गर्ने भएकाले यहाँ धेरैजसोले रुचाएको निर्माण व्यवसायीहरू बताउँछन् । ‘उनीहरू इमानदार मेहनती अनि सस्ता पनि छन्,’ डडेलधुरा निर्माण व्यवसायी संघका महासचिव लवराज चटौत भन्छन्, ‘भनेका बेला काममा खटिने र धोका नदिने भएकाले अहिले निर्माण व्यवसायीको पहिलो रोजाइमा थारू समुदायका मिस्त्री र कामदार छन् ।’

ठुल्ठूला विकास योजना, ठेक्कापट्टा र निजी क्षेत्रका निर्माणका काममा चार हजार जनाभन्दा बढी थारू समुदायका युवायुवती सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लामा काम गरिरहेको यहाँका व्यवसायी बताउँछन् । ‘गाउँगाउँमा आफ्ना समूह बनाएर काम गर्ने मिस्त्री र कामदारको संख्या जोड्ने हो भने यो अझै बढी हुन सक्छ,’ महासचिव चटौतले भने । डडेलधुरामा मात्र एक हजार जनाभन्दा बढी थारु समुदायका मिस्त्री र कामदार रहेको उनले बताए ।

सडक, खानेपानी, भवन निर्माण, विद्युत् विस्तारदेखि सबैखाले काममा थारू कामदार दक्ष देखिएका छन् । काठको काम गर्ने पनि अधिकांश थारू समुदायकै मिस्त्री छन् । कमैयाबाट मुक्त भएपछि धेरैले सरकारी गैरसरकारी क्षेत्रका तालिमबाट पाएको सीपको सदुपयोग गरिरहेका छन् । विभिन्न मुक्तकमैया शिविरमा सरकारले सञ्चालन गरेका प्राविधिक सीपमूलक तालिमपछि आत्मनिर्भर हुँदै थारू समुदायका युवा पहाडी जिल्लामा पुग्न थालेका हुन् । पहाडी क्षेत्रमा काम गरिरहेका सबै नभए पनि अधिकांश मुक्तकमैया नै भएको कजुवाले बताए । बझाङ, दार्चुला र बाजुरा जस्ता हिमाली जिल्लामा पनि थारू समुदायका कामदार प्रशस्तै पुगेका छन् । ‘चौधरीहरू पहाडमा बस्नै सक्दैनन् भन्थे होइन रै’छ । अहिले हामीहरू नभएको पहाडका कमै गाउँ होलान्,’ दार्चुलाको छाङरुमा घर बनाउने काम गरेर फर्किएका कैलालीका चन्द्रलाल चौधरीले भने, ‘दुनियाँ यति फराकिलो छ भन्ने मैले त कल्पना पनि गरेको थिएन, मालिकको घरमा काम गर्‍यो खायो सुत्यो, त्योभन्दा बाहिरको जीवन देखेको यतै पहाड उक्लेपछि हो ।’ उनले पहाडमा खर्च पनि कम हुने र बानीबेहोरा पनि सुध्रिने भएकाले आफ्नो समुदायका धेरै युवा पहाडतिर आकर्षित भएको बताए ।

मध्यपहाडमा पछिल्लो समय बसाइँसराइ र रोजगारीका लागि बिदेसिने युवाको संख्या बढी छ । गाउँ रित्तिँदै जान थालेका छन् । सामान्य काम गर्ने जनशक्तिसमेत गाउँमा रैथाने छैनन् । प्रायःजसो गाउँमा वृद्धवृद्धा, बालबालिका र महिलामात्र गाउँमा भेटिन्छन् । निर्माण व्यवसायमा संलग्न डडेलधुराका नीलकण्ठ भट्ट स्थानीय तहबाट हुने सानातिना विकास योजनामा काम गर्ने मजदुरसमेत तराईबाटै मगाउनु परेको बताउँछन् । ‘उपभोक्ता समितिका अधिकांश काममा महिला कामदार हुन्छन्, उनीहरूले गर्न नसकेको कामका लागि तराईबाट आएका थारू समुदायका मजदुर नै प्रयोग भइरहेका छन्,’ उनले भने ।

प्रकाशित : श्रावण २३, २०७९ ०८:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×