डोजर प्रयोगले पहिरोको जोखिम उच्च- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार

डोजर प्रयोगले पहिरोको जोखिम उच्च

कतिपय स्थानीय तहले बिनायोजना उपभोक्ता समितिमार्फत अनुमानका भरमा सडक निर्माण गरिरहेका छन्
मेनुका ढुंगाना

अछाम — मनसुनको पहिलो झरीमै अछामका ग्रामीण सडकहरू बन्द भएका छन् । स्थानीय तहको प्राथमिकतामा सडक नै परेपछि प्रत्येक टोलटोलमा वातावरणीय प्रभाव अध्ययन नगरी बनाइएका सडकले पहिरोको जोखिम पनि निम्त्याएको छ ।

वर्षात्का कारण कच्ची बाटो भत्किएर हिलाम्मे मात्रै भएका छैनन् । सडकलाई नै पहिरोले बगाएको छ । गाउँगाउँमा सडक पुर्‍याउने मुख्य योजना बनाएका अछामका स्थानीय तहको होडबाजीले आर्थिक वर्ष सकिन केही समय रहँदा पनि जथाभावी डोजर चलाउन छोडेका छैनन् । कतिपय स्थानीय तहले बिना योजना उपभोक्ता समितिमार्फत अनुमानका भरमा सडक निर्माण गरिरहेका छन् । कतिपय ठाउँमा प्राविधिक बिना नै सडक बनेका छन् ।

अछामका स्थानीय तहले सडकलाई प्राथमिकतामा राखेर ट्र्याक खोल्न सुरु गरेपछि जथाभावी डोजर चल्न थालेका हुन् । नयाँ सडक निर्माण मात्रै होइन, पुराना सडकको मर्मतमा पनि डोजरकै प्रयोग भइरहेको छ । तर, कुनै पनि स्थानीय तहले डोजर प्रयोगको मापदण्ड भने बनाएका छैनन् । ‘कतिपय जनप्रतिनिधिका आफ्नै डोजर छन् ।

आफ्नो फाइदाका लागि जथाभावी प्रयोग गरिरहेका छन् । पानीका मुहान सुक्ने, बाढी पहिरो जाने जस्ता वातावरणलाई असर पार्ने कुरामा उनीहरूको ध्यान छैन,’ एक कर्मचारीले भने ।

मंगलसेन नगरपालिकाभित्र करिब ७२ किलोमिटर ग्रामीण सडक रहेको इन्जिनियर खम्म केसीले बताए । उनका अनुसार धेरैजसो सडक वर्षाबाहेकको समयमा सुचारु हुन्छन् । ‘ग्रामीण सडकमा नाली छैनन् । नाली भएन भने वर्षामा सडक सुचारु हुन सक्दैन,’ उनले भने, ‘आगामी आर्थिक वर्षदेखि नगरका सबै ग्रामीण सडकमा नाली बनाउँछौं ।’

विस्तृत प्राविधिक अध्ययनबिनै निर्माण भएपछि सदरमुकामबाट ग्रामीण भेगमा पुग्ने अधिकांश सडक कोही पहिरोले भत्किएर त कोही कच्ची बाटोमा हिलाम्मे भएर अवरुद्ध भएका हुन् । कतिपय स्थानहरूमा साविकको भाडादरभन्दा झन्डै दोब्बर भाडा तिर्नुपर्ने बाध्यता भएका कारण पनि यात्रुहरू बढी मारमा पर्नुपरेको रामारोशन गाउँपालिका ६ भाटाकाटियाका एकेन्द्र साउदले बताए ।

‘मान्छेले खनेर बाटो बनाएकाले मंगलसैनबाट मुजाबगर हुँदै साविकको रामारोशनसम्म मात्र गाडी जान्छ,’ भाटाकाटियाका महेन्द्र साउदले भने, ‘मंगलसेनबाट ७ घण्टा पैदल यात्रा गर्नुपर्छ । जंगलको बाटोमा एक्लै हिँड्दा असुरक्षित महसुस हुन्छ ।’

डोजर प्रयोग गरेर निर्माण गरीएका सडकमा पहिरो जाने र अन्धाधुन्ध निर्माण गरीएकाले गाडी नचल्ने गरेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘डोजर प्रयोग गर्नुभन्दा बेरोजगार युवाहरूलाई परिचालन गरेर सडक निर्माण गर्नुपर्छ भनेर आवाज उठाउदा कसैले सुन्दैनन्,’ साउदले भने, ‘डोजर प्रयोग गरेको एक महिनामा नै पहिरो जान सुरु हुन्छ ।’

असारबाट गाडी चल्न बन्द हुने ग्रामीण सडक असोजमा मात्रै फेरि सञ्चालनमा आउँदा बिरामी, गर्भवती, बालबालिका र वृद्धवृद्धालाई उपचारमा समस्या हुने गरेको स्थानीयको गुनासो छ । ‘राम्रो उपचारका लागि बयलपाटा अस्पताल आउनुपर्छ । त्यहाँ पुग्न एक दिन पुरै लाग्छ,’ भाटाकाटियाकी भूमिका साउदले भनिन्, ‘आपत्कालीन अवस्थाका बिरामको त ज्यान नै जोखिममा हुन्छ ।’

स्थानीय तहले कहाँ सडक बनाउने, कहाँ कुन साधनको प्रयोग गर्ने भन्ने मापदण्ड बनाएको छैन । अझ कतिपय सडक त प्राविधिकहरूले अध्ययन नगरी नै खनिएका छन् । ‘थुप्रै सडक बिना मापदण्ड खनिएका छन् । सडकमा मनपरी छ, जथाभावी भइरहेको देखिन्छ,’ जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख ललित कुवँरले भने । उपभोक्ता समितिलाई यसबारेमा जानकारी नभएकाले पनि समस्या भएको उनको भनाइ छ ।

नयाँ सडक निर्माण र डोजरको प्रयोगमा कडाइ गरिने उनले बताए । ‘अब नयाँ सडक निर्माण गर्दा मापदण्डबिना ट्र्याक नै खोल्न नदिने योजना बनाउने तयारी भइरहेको छ,’ उनले भने । यसअघि जथाभावी खनिएका सडकलाई पनि सडक मापदण्डबमोजिम पुनर्निर्माण गर्न लगाउने उनको भनाइ छ । ट्र्याक खोल्न र जथाभावी डोजर चलाउँदा विनाश भइरहेको उनले बताए । ‘अब पूर्वअध्ययन नगरी कुनै पनि ठाउँमा सडक खन्न र डोजर लगाउन दिने छैनौं,’ उनले भने ।

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७९ ०८:५२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

खण्डहर बन्दै ऐतिहासिक दरबार

मानिस बस्न छोडेपछि भोपुर दरबारभित्रका कोठा, खोपी र बैठक कक्षको सिलिङका काठ खसिसकेका छन्
वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — बझाङमा रहेका तत्कालीन बझाङी राजाका दरबारहरू अलपत्र छन् । जिल्लाको ऐतिहासिक र पुरातात्त्विक महत्त्व बोकेका केही दरबार जीर्ण र धेरैजसो भग्नावशेषमा परिणत भइसकेका छन् ।

संरक्षणका हिसाबले महत्त्वपूर्ण दरबारहरू बेवारिसे छोडिएको प्रति स्थानीयहरू चिन्तित छन् । बझाङ राज्यको प्रादुर्भाव भएको स्थानको रूपमा परिचित व्यासीकोट दरबार यिनैमध्येको एक हो । तत्कालीन बझाङ राज्यसम्बन्धी विभिन्न शिलालेख, प्राचीन मूर्तिलगायतका विभिन्न पुरातात्त्विक र ऐतिहासिक सामग्रीसमेत रहेको उक्त दरबार अहिले बेवारिसे छ ।

करिब ७ सय ७३ वर्षभन्दा पहिले (विसं १५०२ तिर) तत्कालीन बझाङी राजा शक्ति सिंहले उक्त दरबार निर्माण गर्न लगाएको विभिन्न शिलालेखहरूमा उल्लेख छ । साविक व्यासी गाविसको चौधानपाटा नजिकैको कोट डाँडामा रहेको उक्त दरबार बझाङ जिल्लाको नामाकरण सँग पनि जोडिएको छ । यो दरबार रहेको डाँडामा पटक–पटक बज्रपात हुने भएकाले यस ठाउँलाई बज्राङ भनिएको र कालान्तरमा यही शब्द अपभ्रंश भएर यस जिल्लाको नाम बझाङ हुन गएको विभिन्न इतिहासकारहरूले दाबी गरेका छन् । यो डाँडाको मुनि सुन, अभ्रख, सितोपल, तामा र चुम्बकीय शक्ति भएका खनिजहरू रहेकाले चट्याङ पर्ने गरेको सेती अञ्चलको इतिहासबारे पूर्णप्रकाश नेपाल ‘यात्री’ ले लेखेको पुस्तक सेती अञ्चल दिग्दर्शनमा उल्लेख छ ।

बझाङमै निर्मित इँटा (स्थानीय भाषामा पउ) द्वारा बनाइएको यो दरबार सुरुमा २५ कोठाको रहेको र १९९० सालको भूकम्पले क्षति गरेपछि तत्कालीन राजा देवीजंग सिंहले पुनर्निर्माण गरी १० कोठाको बनाएको स्थानीय बुढापाकाहरूको भनाइ छ । २०२३ सालमा आएको भूकम्पले हल्लाएपछि १० कोठे उक्त दरबारका केही भित्ताहरू चर्किएका थिए । २०५७ मा तत्कालीन विद्रोही माओवादी दरबारमा आगजनी गरेर त्यहाँ भएका केही धातुका मूर्तिहरूसमेत लुटेर लगेको दरबारको नियमित रेखदेख गरिरहेका स्थानीय इन्द्रबहादुर सिंहले बताए ।

भूकम्पमा परी भत्किएको उक्त दरबार संरक्षणका लागि २०५६ सालतिर स्वर्गीय राजा वीरेन्द्रकी बहिनी तथा बझाङी राजा दीपकजंगकी धर्मपत्नी शान्ति सिंहले व्यक्तिगत रूपमा ६ लाख खर्च गरेर जीर्णोद्धार गर्न लगाएका थिए । त्यसबेला दरबारको छानामा रहेका स्लेटहरू हटाएर जस्तापाता हालिएको थियो ।

‘अहिले त झ्याल ढोकाहरू पनि भत्किसकेका छन्,’ सिंहले भने, ‘बाहिर रहेका शिलालेखमा समेत लेउ लागेर पुरिने अवस्थामा पुगेका छन् । यसको संरक्षणप्रति कसैको ध्यान गएको छैन,’ दरबारको जीर्णोद्धार नभए पनि छविसपाथीभेरा गाउँपालिकाले यो दरबार रहेको क्षेत्रलाई तारबार लगाएर संरक्षणको प्रयास गरेको छ ।

औसीं पूर्णिमाको बेला कोही कोही पूजा गर्ने मानिस यहाँ आए पनि अरुवेला कसैले वास्ता नगर्ने उनले बताए । यस दरबारको चारै तिर भगवती, ब्रजेश्वर, महादेव, मष्टा, कालाढुङ्गो लगायतका विभिन्न देवी देवताको मन्दिर छन् । कोट दरबारमा प्रत्येक वर्ष चैतेदशैं, गौरापर्व र बडा दशैंमा पूजाआजा गर्ने प्रचलन छ ।

बझाङी राजाहरूले यही दरबारबाट करिब चार सय बर्षसम्म राज्य संचालन गरेको विभिन्न अभिलेखहरूमा उल्लेख छ । मानवतावादी राजा जयपृथ्वी बहादुर सिंहले समेत केही समय यही दरबारमा राज्य सञ्चालन गरेका थिए ।

उक्त कोट दरबारमा १९७० देखि १९९० सम्म राजा देवीजङ्ग बहादुर सिंहले बझाङ राज्यको राजधानी स्थापना गरी शासन गरेको अभिलेख पाइन्छ । १९९५ मा राजा देवीजङ्ग बहादुर सिंहको मृत्युपछि १९९६ मा उनका जेठा छोरा रामजङ्ग सिंहले सोही दरबारमा मालपोत, कारागार, अदालत स्थापना गरी राज्य सञ्चालन गरेको ७५ वर्षीया स्थानीय प्रेम बहादुर सिंहले बताए ।

अग्लो ठाँउमा रहेको यो दरबार पाथिभेरे हिमाल, सुर्मालेक, नाम्पा हिमाल लगायतका हिमश्रृङखलाको मनोरम दृष्य अवलोकन गर्न सकिन्छ । हालको छबिसपाथिभेरा, दुर्गाथली, थलारा, सुर्मा गाँउपालिका र जयपृथ्वी नगरपालिकाको दृश्य समेत देखिने डाँडामा रहेको यो दरबारको जिर्णोद्धार गरि संरक्षण गर्न सके पर्यटनको केन्द्रको रुपमा पनि विकास गर्न सकिने स्थानीय बताउछन ।

भग्नावशेष बन्दै भोपुर दरबार

हाल अस्तित्त्वमा रहेको र संरक्षण नगरिए केही बर्ष भित्रै भग्नावशेष हुन लागेको अर्कार् ेपुरातात्त्विक महत्त्वको दरबार हो भोपुर दरबार । केही बर्ष अघिसम्म नेपाली सेनाले प्रयोग गर्दै आएको उक्त दरबार छोडेर सेनाको टुकडी नयाँ भवनमा सरेपछि दरवार अलपत्र परेको हो । मानिस बस्न छोडेपछि दरबार भित्रका कोठा, खोपी र बैठक कक्षको सिलिङका काठ खसिसकेका छन् । ग्यालरी र बरण्डामा ठूलाठूला भ्वाङ परेका छन । भित्ताहरू खुइलिएर दरबारको स्वरुप नै विग्रने अवस्थामा पुगेको छ । झ्यालको काठहरू पनि कुहिन लागेको छ । विभिन्न ठाउँमा लगाएको गारो खसेको छ । छाना चुहिने भएका कारण यो दरवार भत्किने अवस्थामा पुगेको छ ।

तत्कालीन बझाङी राजा देविजंङ बहादुर सिंहले विक्रम सम्वत १९९० सालमा निर्माण सुरु गरेर १९९५ सालमा निर्माण सम्पन्न गरेको यो दरबार उनका छोरा ईश्वरजंगबहादुर सिंहको नाममा रहेको थियो । ईश्वरजंग अपुताली पछि उनका आफन्तहरूले २०४० साल तिर यो दरबार नेपाल सरकारलाई बिक्री गरे । यस दरबारमा २०४५ सालमा तत्कालीन शाही नेपाली सेनाको व्यारेक बसेको थियो ।

२०५८ सालमा सुरक्षाको कारण देखाउदै सेनाको व्यारेक हेमन्त्त्वाडा सरे पछि दरबार बेवारिसे जस्तै बनेको थियो । २०६० सालमा तत्कालीन विद्रोही माओवादीले दरबारमा आगजनी समेत गरेका थिए । यद्यपी स्थानीयले आगो नियन्त्रण गरेका कारण एउटा कोठा बाहेक अन्यत्र क्षति हुन भने पाएको थिएन । आगलागीबाट क्षति भएको भागसमेत अहिले उस्तै छ ।

२०६३ सालमा शान्ती सम्झौता भएपछि नेपाली सेनाको एउटा टुकडी पुन भोपुरमा बस्न थालेको छ । दरबार जीर्ण भैसकेका कारण त्यहाँ बस्न नमिल्ने भए पछि सेना नयाँ भवनमा बस्न थालेको हो । ‘तत्काल जीर्णोद्धार भएन भने यो दरबार भत्किने अवस्थामा पुगेको छ’ जयपृथ्वी नगरपालकिाका इन्जिनियर लालबहादुर थापा भन्छन्, ‘छाना र दरबारका काठहरू सबै कुहिएर खतम भएका छन् ।’

१९९० सालको महाभूकम्पबाट त्रसित राजा देविजंङले भारतको कलकत्ताबाट इन्जिनियर र मिस्त्रीहरू ल्याएर यो भवनको निर्माण गर्न लगाएको बझाङी राजाको इतिहास बारे अध्ययन गरेका पुर्वप्राध्यापक विष्णु भक्त शास्त्रीले बताए । ‘भूकम्पबाट डराएका राजाले यो भवन निकै बलियो हुने गरी निर्माण गर्न लगाएको देखिन्छ’ उनले भने ‘भवनको जग मात्र एउटा बाँस डुब्ने गरी खन्न लगाएको दरबार निर्माणमा संलग्न बुढापाकाहरूले भनेको सुनिन्छ ।’

प्रकाशित : श्रावण २२, २०७९ ०८:५२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×