सरकारकै ‘सहमति’ मा वन विनाश- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

सरकारकै ‘सहमति’ मा वन विनाश

‘पछिल्लो दशकमा आधाभन्दा बढी जंगल क्षेत्र समाप्त भएको छ’ 
डीआर पन्त

धनगढी — गतवर्ष कैलालीको भजनी क्षेत्रमा भएको वन अतिक्रमण हटाउन गएको वनको टोली ज्यान जोगाएर भाग्नुपर्‍यो । अतिक्रमण हटाउन नदिन सबै पार्टीका नेताहरूको सहमति लिएर भूमाफियाहरूले वनको टोलीमाथि आक्रमण नै गर्न खोजे ।

त्यस क्षेत्रमा सयौं हेक्टर वन क्षेत्र अतिक्रमण गरी नयाँ बस्ती बसालेको जानकारी पाएपछि वनको टोली तयारीसहित त्यहाँ पुगेको थियो । तर सयौं स्थानीयहरूले वनको टोलीमाथि नै आक्रमण गर्न खोजेपछि टोली त्यसै फर्कियो । त्यसको केही दिनमै अतिक्रमण भएको ठाउँमा स्थानीय तह र प्रदेश सरकारको लगानीमा बिजुली बत्ती, खानेपानी, गाउँ जोड्ने पुल, विद्यालय र आधारभूत स्वास्थ्यचौकीसमेत निर्माण गरेर अतिक्रमणलाई वैधानिकता दिइयो ।

गतवर्ष नै कैलालीको पचमडिया सबडिभिजनका प्रमुख विश्वराज पण्डितलाई चन्दा नदिएको आरोपमा स्थानीय राजनीतिक कार्यकर्ताले कालोमोसो दले । आरोप चन्दा नदिएको, भ्रष्टाचार गरेको लगाइए पनि पण्डितले वन फँडानी र अतिक्रमण रोक्ने प्रयास गरेका कारण उनीमाथि आक्रमण गरिएको थियो । राजनीतिक संरक्षणमा त्यस क्षेत्रमा भइरहेको व्यापक वन फँडानी र अतिक्रमण रोक्न पण्डितले योजना बनाएर काम सुरु गरेका थिए । अतिक्रमण गरेर बनेका केही बस्ती उनले खाली पनि गराएका थिए ।

कञ्चनपुरको कृष्णपुर नगरपालिकाको मुख्य राजमार्गसँग जोडिएको गडबिजुला सामुदायिक वनमा अतिक्रमणको उद्देश्य राखेर प्रदेश सरकारको लगानीमा इको पार्क निर्माण भइरहेको छ । जिल्ला वन कार्यालयले त्यसलाई रोक्न पत्राचार गर्‍यो तर प्रदेश सरकारले काम सुरु गर्न लगाएको छ । कृष्णपुरकै वडा नं ४ र १ मा ५ वर्षयता ठूलो मात्रामा वन फँडानी गरी लालझाडी चुरे करिडोरमा नयाँ बस्ती बसेका छन् । विभिन्न पीडितहरूका नाममा वनमा बस्ती बसाल्न प्रदेश सरकारको मौन सहमति देखिएको छ ।

कैलाली र कञ्चनपुरका यी केही उदाहरण मात्र हुन् । बितेको ५ वर्षमा स्थानीय तह र प्रदेश सरकारको संलग्नता र संरक्षणमा कैलाली, कञ्चनपुर र डडेलधुराका पर्यावरणीय महत्त्व बोकेका वन क्षेत्रमा हजारौं हेक्टर अतिक्रमण र फँडानी भएको पाइएको छ । वन संघीय सरकारको मातहतबाट प्रदेश सरकारको जिम्मा आएपछि वन फँडानी र अतिक्रमण सरकारकै नेतृत्वमा वैधानिकता दिएर गर्न थालिएको छ । प्रदेश सरकारका मन्त्री, सांसद र वन वातावरण संरक्षणमा काम गर्न बनेको संसदीय समितिको प्रत्यक्ष संलग्नतामा यी तीन जिल्लामा वन फँडानी र अतिक्रमण भएको पुष्टि गर्ने उदाहरण र प्रमाण छन् ।

‘पछिल्लो दशकमा आधाभन्दा पनि बढी जंगल क्षेत्र समाप्त भएको छ’ सुदूरपश्चिमका बिभिन्न जिल्लामा प्रमुख वन अधिकृतका रूपमा काम गरेका सेवानिवृत अधिकारी रमेश चन्द ठकुरी भन्छन्, ‘सुदूरपश्चिममा वन क्षेत्रको पुन नापी गर्ने हो भने एक दशकमा अनुमान गरेभन्दा बढी वन विनाश भएको पाउन सकिन्छ ।’ सडकका कारण मात्र होइन पूर्ववन अधिकारी चन्दले पालिका, वडा, स्वास्थ्यचौकी, सामुदायिक भवन, विद्यालय, पार्क, मन्दिर, होम स्टे, अस्पताल, प्रहरी केन्द्र, औद्योगिक क्षेत्र जस्ता सरकारी निकायका भवन निर्माणका लागि पनि हजारौं हेक्टर वन क्षेत्र नासिएको वताए । उनले भने ‘जनतादेखि सरकारसम्म सबैको निसानामा वन परेको देख्न सकिन्छ ।’

प्रदेशले बनाएको वन ऐनमा डीएफओलाई वन अतिक्रमणकारीलाई पक्राउ गरेर कारबाही गर्ने अधिकार छैन । वनले चलाउने मुद्दा फौज्दारी अभियोग संघीय ऐनले बाँधेको छ तर वन संरक्षणका लागि दायित्व बोकेको वन प्रमुखलाई कारबाही गर्ने अधिकार नभएपछि कसरी वन संरक्षण हुन सक्छ ? प्रदेका वन सचिव त्रिपाठी पनि यो ऐनसँग असन्तुष्ट छन् । उनले भने, ‘प्रदेश सरकारको मातहतमा डीएफाओ छन् तर कारबाही गर्ने अधिकार उनीहरूसँग छैन । वन संरक्षण कसरी हुन्छ ?’ वन विभागका पूर्वअधिकारी रमेश चन्द ठकुरी पनि प्राकृतिक स्रोतसाधन कुनै पनि देशमा संघीय सरकारको मातहतमा हुने बताउँछन् ।

प्रकाशित : श्रावण २१, २०७९ १२:०४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहिचान गुमाउँदै दास समुदाय

डीआर पन्त

डडेलधुरा — दास समुदाय धेरैलाई नयाँ लाग्न सक्छ । सुदूरपश्चिमको डडेलधुरा र बैतडीको सिमानामा दास समुदायको एउटा गाउँ नै छ । डडेलधुराको भागेश्वर गाउँपालिका–४ को सुर्नया नदीमाथि डाँडामा बसेको दास समुदायको यो गाउँ बसेको धेरै वर्ष भएको छैन । उनीहरू बैतडीको तल्लो स्वराडबाट आएका हुन् । दास समुदाय सुदूरपश्चिमका ४ जिल्लामा झन्डै पाँच सय परिवार मात्र भएको अनुमान गरिएको छ । तर, यिनीहरूको छुट्टै अनुसन्धान भएको छैन ।

राजनीतिक व्यवस्था पटक–पटक बदलिए, धेरै जातजाति र समुदायको संस्कृति सभ्यताको उत्थानका लागि राज्यले खर्च गर्‍यो, धेरै कानुन बने । धेरैजसो जातजाति र वर्गका अगुवाले यसबाट फाइदा पनि उठाए तर सुदूरपश्चिमका दास समुदायका बारेमा अहिलेसम्म न राज्यले चासो लियो न त कुनै संघसंस्थाले । बैतडी, डडेलधुरा, डोटी र अछाममा सीमित रहेको दास समुदाय आफ्नो पहिचान, सभ्यता र संस्कृति संरक्षणको पर्खाइमा लोपोन्मुख हुन थालेको छ ।

सूर्नया नदी छेउमा रहेको झुपडीभित्र ७१ वर्षीय वृद्ध, आँगनमा बाँधिएका बाख्रालाई घाँस हाल्दै गरेकी बुहारी, झुपडी छेउमा रहेको पाखोबारीमा काम गरिरहेका छोरा, जो मुम्बईबाट केही दिनअघि मात्र फर्केका हुन् । झुपडी हेर्दा उनको आर्थिक अवस्था सहज अनुमान लगाउन सकिन्थ्यो । छोराले कोही भेट्न आएको बताएपछि लट्ठी टेक्दै बाहिर निस्केका वृद्ध हरि दासले भने, ‘हामी दास हौं, कोही नेपाली भए, कोही भाँण भए, हामी भने पुर्खाको नासो दास थरलाई बोकेर बाँचिरहेका छौं ।’ आफ्ना पुर्खा र समुदायबारे खोजी नै नभएको गुनासो उनको छ । ‘पुर्ख्यौली कता हो ? दास कसरी भए ? सबै बेलीविस्तार त मलाई पनि थाहा छैन,’ उनले भने, ‘हाम्रो समुदायको सबभन्दा बूढो मैं हुँ ।’ दलित समुदायभित्र पनि दलित मानिने दास समुदायका विषयमा धेरैलाई जानकारी नै छैन । उनले गुनासो गर्दै भने, ‘पेट पाल्नकै लागि आफ्नो पुर्ख्यौली थलो छाडेर झन्डै दुई/तीन सय परिवार छिन्नभिन्न भएका छन् ।’ छिन्नभिन्न परिवारमध्ये कोही भारतमा छन्, कोही अछाम र डडेलधुरा । कोही डोटीको जोरायल क्षेत्रमा पुगेको सुनेको उनी बताउँछन् । ‘हाम्रो मूल थलो भनेको बैतडी शिवनाथ गाउँपालिकाको बसेडी भ्वा भन्ने गाउँ हो,’ उनले भने ।

हरिदासले आफ्नो बाल्यकाल सम्झँदै भन्छन् ‘चाडपर्व, बिहे–व्रतबन्ध, मेला, जात्रामा हुड्केली गाउने, घर–घरमा पुगेर नाचगान गरी मनोरञ्जन गराएर पाएको वस्तुबाट पेट पाल्ने हाम्रो पुर्ख्यौली पेसा थियो ।’ आफू सानै छँदा नोकरीका लागि भारत पसेका बाबु घर नफर्केको उनले बताए । ‘मैले नै ७१ पार गरिसकें अब त उनी फर्कने आशा पनि छैन,’ उनले भने । पुर्ख्यौली पेसा नाचगानले पेट पाल्न नसक्ने अवस्था आएपछि मजदुरी गर्न भारतका विभिन्न ठाउँमा पुगेर रोजगारी गर्नुबाहेक विकल्प नरहेको उनी बताउँछन् ।

दासमध्ये धेरैले आफ्नो थर परिवर्तन गरेकाले पछिल्ला पुस्ता निकै कमलाई आफ्नो समुदायका बारेमा जानकारी छ । ५३ वर्षीय नन्सी दास भन्छन्, ‘मैले पनि जवान भएपछि मात्र आफू दास भएको थाहा पाएको हुँ । हाम्रो समुदायका धेरैले नेपाली, दमाईं, राना आदि थर लेख्ने गरेका छन् । बिहेबारी पनि उनै–उनैसँग चलेको छ ।’

को हुन दासहरू ?

लोपोन्मुख हुन थालेको दास समुदाय दास प्रथा उन्मूलन हुनुभन्दा धेरै अघि पूर्वी नेपालबाट खरिदबिक्री हुँदै डोटीको जोरायलमा पुगेका हुन् । जोरायलबाट विस्थापित भएर भारत जाने क्रममा बैतडी पुगेका दासका पुर्खालाई स्थानीय ठकुरीहरूले खान, बस्न केही जग्गा दिएर राखेको किंवदन्ती रहेको वृद्ध हरि दासले बताए ।

सस्कृंतिविद् प्रेमराज पाण्डे दासहरू दलितभन्दा भिन्दै भएको दाबी गर्छन् । डोटीको जोरायलबाट बैतडी पुगेपछि मात्र उनीहरू दलित समुदायमा परिणत भएको उनको दाबी छ । ‘सुदूरका जातजातिहरू’ पुस्तकमा उनले लेखेका छन्, ‘देवदास राख्ने प्राचीन चलनअनुसार दास समुदाय स्थापित भएको देखिन्छ ।’ दास प्रथाअनुसारका दास यिनीहरू नभएको उनले उल्लेख गरेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १६, २०७९ ११:१३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×