जब बिहान चोकमा सालिक देखियो- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार

जब बिहान चोकमा सालिक देखियो

बझाङ्गी भाषामा बन्न लागेको चलचित्र छायांकनका लागि नगरपालिकाको अनुमति लिएर यो सालिक राखिएको हो
वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — सदरमुकाम चैनपुरको मुख्यभागमा रहेको लोकतान्त्रिक चोकसँगै जोडिएको घरमा फेन्सी व्यापार गर्ने केशवराज जोशी मंगलबार राति १० बजेतिर मात्रै पसल बन्द गरेका थिए । ११ बजेतिर उनी सुत्दा चोकमा केही चहलपहल थिएन । चोकमात्रै होइन, सिंगो चैनपुर बजार नै शान्त थियो ।

बिहान ६ बजेतिर उठेर पसल खोल्न बाहिर निस्किँदा जोशी चकित परे । अघिल्लो रातिसम्म सडकमात्रै भएको चोकमा त सालिक ठडिएको रहेछ । नजिक गएर हेरे जयपृथ्वीबहादुर सिंहको सालिक । सालिकको मुनि घातुको प्लेटमा ‘असतोमा सदगमय, तमसोमा ज्योतिर्गमयः मानवतावादी राजा जयपृथ्वीबहादुर सिंह विसं १९३४–१९९७’ लेखिएको थियो । मध्यरातमा सालिक कसले स्थापना गरेको रहेछ भन्ने केही खुलेको थिएन । लगत्तै उनले फोटो खिचे र फेसबुकमा पोस्ट गरे । उनले फोटोको विवरण राख्दै लेखेका थिए । ‘राति सुत्दासम्म केही थिएन । बिहानै उठ्दा यस्तो देखियो । जसले यो काम गरे साँच्चै राम्रो गरे ।’

त्यतिन्जेल चोक वरिपरिका अरू मानिस पनि ब्युँझिए । चोकको बाटो भएर तलमाथि गर्नेहरू पनि झुम्मिए । हिजोसम्म केही नभएको चोकमा एकाबिहानै जयपृथ्वीको सालिक ठडिएको देखेर सबै छक्क पर्थे । कसले स्थापना गरेको हो भन्ने थाहा नपाए पनि सालिक स्थापना गर्नेलाई धन्यवाद दिँदै सामाजिक सञ्जालहरूमा फोटो पोस्ट गर्नेक्रम बढ्दै थियो । यो क्रम बझाङमा मात्रै सीमित भएन । जिल्ला बाहिर र देश बाहिर रहेकाहरू पनि सालिक स्थापना भएको खुसियालीमा स्टाटसहरू पोस्ट गर्न थाले । एकाएक सञ्जालका भित्ताहरू जयपृथ्वीको सालिकका तस्बिरले रंगिए ।

‘स्वदेशे पुज्येत राजा विद्वान् सर्वत्र पुज्येत’ भन्दै अमेरीकाबाट विष्णु जोशीले लेखेका छन्, ‘राणाशासकहरू आफ्ना सन्तानलाई पढ्न दार्जिलिङ र बेलायत पठाउँथे तर जनताका लागि स्कुल खोल्न पनि रोक लगाउँथे । त्यो जमानामा जयपृथ्वीले आफ्नो श्रीपेच दाउमा राखेर जनता पढाए । त्यसैले त कैयौं निरंकुशका सालिक ढलिरहँदा जयपृथ्वीका सालिक सम्मानका साथ ठडिइरहेका छन् ।’

बझाङमा जयपृथ्वीको नाम उच्च सम्मानका साथ स्मरण गरिन्छ । मानवताको सन्देश बोकेर जिल्लामात्रै नभएर विश्व भ्रमण गरी नेपाललाई अन्तर्राष्ट्रिय जगत्मा चिनाउने, शिक्षा, कानुन, सार्वजनिक सेवालाई जनमुखी बनाउन प्रयास गर्ने र थुप्रै सामाजिक सुधारका काम गरेका जयपृथ्वीलाई राष्ट्रिय विभूति घोषणा गरिनुपर्छ भन्ने आवाज बेलाबेला उठ्ने गर्छ । बझाङमा पनि उनकै नाममा जयपृथ्वी नगरपालिकाको नामकरण गरिएको छ । देशले नै गौरव गर्ने व्यक्ति जन्मेको जिल्लामा उनको एउटा सालिकसमेत नरहेको भन्दै आलोचना हुँदै आएको सन्दर्भमा सदरमुकामको मुख्यचोकमा राखिएको अर्धकदको जयपृथ्वीको सालिकले सबैलाई खुसी बनाएको छ ।

एकाबिहानै जिल्लावासीलाई खुसीको खबर सञ्चार गर्ने यो सालिक यही चोकमा भने चार दिनमात्रै रहनेछ । यो सालिक बझाङ्गी भाषाको चलचित्र छायांकन टोलीले स्थापना गरेको हो । पहिलो पटक बझाङ्गी भाषामा बन्न लागेको चलचित्र (नाम सार्वजनिक भएको छैन) छायांकनको कथावस्तुका आधारमा नगरपालिकाको अनुमति लिएर चार दिनका लागि मात्रै यहाँ सालिक राखिएको चलचित्रका कलाकार नीलगगन रोशन सिंहले जानकारी दिए ।

‘हामीले बझाङी भाषाको पहिलो चलचित्र बनाउँदै गर्दा बझाङ चिनाउने राम्रो कुरा के हुन सक्ला भनेर खोजिरहेका थियौं । जयपृथ्वी चै छुटाउनु हुन्न भन्ने भएर उहाँको सालिक नजिक छायांकन गर्ने योजना बनायौं तर जिल्लामा सबैले देख्ने ठाउँमा उहाँको सालिक नै रहेनछ,’ चलचित्रका निर्देशक प्रविन रोकायाले भने, ‘अनि आफ्नै लगानीमा सालिक बनाएर त्यहाँ स्थापना गरेका हौं ।’ उनले फिल्म छायांकन हुन्जेल सालिक अहिले भएको ठाउँमा राखिने र त्यसपछि नगरपालिकासँग समन्वय गरेर अर्को उपयुक्त ठाउँमा सारिने बताए ।

जयपृथ्वी नगरपालिकाका प्रमुख प्रशासकीय अधिकृत मंगलबहादुर शाहीले कलाकारहरूले सालिक निर्माण गरेकोमा धन्यवाद दिँदै उपयुक्त स्थानमा स्थायी रूपमा सालिक स्थापना गर्न नगरपालिकाले पहल गर्ने बताए । ‘चोकमा ठाउँ साँघुरो भएकाले उपयुक्त हुँदैन । त्यसैले खुलामञ्च वा अन्य कुनै सार्वजनिक ठाउँमा सालिक राख्ने सोच बनाएका छौं । यसका लागि नगरपालिकाले आवश्यक व्यवस्थापन गर्नेछ ।’ स्थानीयले अहिले राखिएकै ठाउँमा कम स्थान लिने प्रविधिको प्रयोग गरेर सालिक स्थापना गरिनुपर्ने बताएका छन् ।

प्रकाशित : आश्विन २१, २०७८ १३:११
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

लालपुर्जाबिनै धमाधम बजार विस्तार

‘जग्गाको लालपुर्जा नभएपछि बैंकबाट कर्जा लिन, बिक्रीवितरण गर्न समस्या छ’
कृष्णप्रसाद गौतम, हरिहरसिंह राठौर

गुटु, सुर्खेत — पश्चिम सुर्खेतका प्रमुख व्यापारिक केन्द्र विशालबजार (गुटु) र बाबियाचौरका बासिन्दा वर्षौदेखि लालपुर्जाविहीन छन् । चिटिक्क र व्यवस्थित बजार देखिने दुवै बजारमा झन्डै ४ सय घरधुरी छन् । तर कसैसँग पनि लालपुर्जा छैन ।


स्थानीय मात्र होइन ८ नम्बर वडा कार्यालय, हुलाक, सशस्त्र प्रहरी बल, प्रहरी चौकी र वन कार्यालयसमेतको लालपुर्जा छैन । नेपाल राष्ट्रिय आधारभूत विद्यालयमा आफ्नै नामको जग्गा नहुँदा सरकारी लगानीका पूर्वाधार निर्माण गर्न समस्या भएको छ । बजार विस्तार हुने क्रम बढ्दै गए पनि लालपुर्जाविहीन हुँदा व्यावसायिक काममा समस्या भएको स्थानीय सहकारी सञ्चालक विमला जिसीले बताइन् । उनका अनुसार ३ वर्षअघि सहरी विकास तथा भवन निर्माण विभागले बजार क्षेत्रमा नाली निर्माण र सडक ग्राभेल गरेपछि बजार थप व्यवस्थित बनेको छ । ‘बजार क्रमशः व्यवस्थित बन्दै गए पनि आफ्नै नाममा घरजग्गा नहुँदा समस्या छ,’ उनले भने, ‘न घरजग्गा छाड्न सकेका छौं न त व्यवस्थित र पक्की घर बनाउन ।’

द्वन्द्वको समयमा गुटुमा तत्कालीन माओवादीले २०६०मा सामुदायिक वन फडानी गरी बजार बसाउन स्थानीयलाई जग्गा निःशुल्क वितरण गरेको थियो । द्वन्द्वको समयमा माओवादीले भिडन्तमा मारिएका विशाल नामक कार्यकर्ताको नाममा ‘विशालनगर एकीकृत सामुदायिक बजार’ निर्माणका लागि स्थानीयलाई जग्गा उपलव्ध गराउँदै जनसरकारबाट लालपुर्जासमेत वितरण गरेको थियो । बजार व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष गजराज वयकका अनुसार २०६१ मा गुटुमा ‘टाउन प्लानिङ’ गरिएको हो । टाउन प्लानिङपछि पुरानो बजार मोतीसेरालाई गुटुमा सारिएको उनले जानकारी दिए । ‘प्लानिङपछि पुरानो बजार तल सर्‍यो,’ उनले भने, ‘तर अठार वर्षसम्म पनि आफ्नै नाममा जग्गा नहुँदा ठूलो समस्या भइरहेको छ ।’ उनका अनुसार जग्गा पाएपछि स्थानीयले धमाधम घर बनाएर व्यापार थालेका थिए ।

चौकुने गाउँपालिका र पञ्चपुरी नगरपालिकाका बासिन्दा किनमेलका लागि गुटुबजार आउने गरेका छन् । गुटुमा प्रत्येक शनिबार हाटबजार लाग्दै आएको छ । स्थानीय व्यवसायी टिकाराम आचार्यका अनुसार बजार बस्दा प्रतिघरधुरी १५ मिटर लम्बाइ र ७ मिटर चौडाइको जग्गा बितरण गरिएको थियो । ‘आफ्नै नाममा लालपुर्जा नहुँदा ढुक्कले आफ्नै घरमा बस्न सकिएको छैन,’ उनले भने, ‘जग्गाको लालपुर्जा नभएपछि बैंकबाट कर्जा लिन, बिक्री वितरण गर्नलगायतका काममा समस्या छ ।’

दुई दशक अघिसम्म गुटु दैलेख, जुम्ला, हुम्ला, कालीकोट, अछाम, डोटीलगायत ७ जिल्लाको व्यापारिक केन्द्र पनि थियो । पहाडी जिल्लाका बासिन्दा कर्णाली चिसापानी आउजाउ गर्न गुटुकै बाटो प्रयोग गर्थे । कर्णाली राजमार्ग र साफेबगरको सडक खुलेपछि यहाँको व्यापार घटेको स्थानीय तुलबहादुर विकले बताए । ‘अहिले पनि दैनिक चहलपहल र व्यापार आसपासका बजारभन्दा वढी नै छ,’ उनले भने, ‘तर आफ्नै नाममा जग्गा नहुँदा बढी रकम लगानी गरेर व्यापार गर्न सकिएको छैन ।’ उनले लालपुर्जा नभए पनि घरघडेरी ३ देखि ५ लाख रुपैयाँसम्ममा बिक्री भइरहेको जानकारी दिए ।

गुटुबजारलाई अहिले विशाल बजारका नामले चिनिन्छ । माओवादीका स्थानीय नेता विशाल ओलीको सुरक्षाकर्मीको आक्रमणमा मृत्यु भएपछि उनैको सम्झनामा विशालबजार नामकरण गरिएको हो । स्थानीयवासीले बजारमा खानेपानीको समेत समस्या भएको गुनासो गरेका छन् । बजारभरि एउटामात्रै धारा हुँदा होटल व्यवसाय सञ्चालन गर्न समस्या भएको वयकले बताए । हाल सोलारवाट पानी तानेर बजारलाई वितरण गरिएको छ ।

सालघारी जंगल क्षेत्र फडानी गरी गुटु बजार स्थापना गरिएको वन डिभिजन कार्यालयका प्रमुख गोविन्द दाहालले जानकारी दिए । बजारबासीलाई लालपुर्जा वितरणका लागि पहल गरिरहेको चौकुने गाउँपालिका अध्यक्ष धिरबहादुर शाहीले बताए । ‘लालपुर्जा वितरण नै हाम्रो पहिलो प्राथमिकता हो,’ उनले भने, ‘गुटुलाई पूर्वाधारयुक्त बनाउन थप योजना बनाइरहेका छौं ।’

यसैगरी, सुर्खेतका झन्डै ५३ हजार भूमिहीन दलित, सुकुम्बासी परिवारले लालपुर्जा पाउन बाँकी छ । उनीहरूले लालपुर्जा पाउने आशामा विघटित भूमिसम्बन्धी समस्या समाधान आयोगमा नाम दर्ता गराएका थिए । तर आयोग विघटन भएपछि लालपुर्जा पाउने आशा निराशामा परिणत भएको छ । गुटु, बाबियाचौर, छिन्चु, वीरेन्द्रनगरलगायतका विभिन्न व्यापारिक केन्द्रमा लामो समयदेखि स्थानीयहरू लालपुर्जाविहीन छन् ।

विघटित समितिका अध्यक्ष ऐनबहादुर चन्दले सबै स्थानीय तहको लगत सम्पन्न भइसकेको बताए । उनका अनुसार गत असार मसान्तसम्म भूमिहीन दलित, भूमिहीन सुकुम्वासी ५३ हजार ९ सय ९४ परिवारको लगत सम्पन्न भएको थियो । ‘चौकुने, सिम्ता, पञ्चपुरी, भेरीगंगा र गुर्भाकोटमा जग्गा नापनक्साको काम सुरु भइरहेको थियो,’ उनले भने, ‘तर काम निरन्तर चलिरहेकै अवस्थामा रोकियो ।’ आयोगले झन्डै ८ हजार १ सय ५५ रोपनी जग्गाको नाप नक्सा भएको जनाएको छ ।

प्रकाशित : आश्विन २१, २०७८ १३:१०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×