सानैमा बिहे, छुट्यो पढाइ- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार

सानैमा बिहे, छुट्यो पढाइ

‘बुहारी भइसकेपछि ग्रामीण भेगमा घरको सबै जिम्मेवारी उनीहरूकै टाउकोमा पर्ने भएकाले विद्यालय जान पाउँदैनन् र पढाइ छुट्छ’
तृप्ति शाही

बैतडी — डिलासैनी गाउॅपालिका–५ की सुनिता नाथ १९ वर्षकी भइन् । १८ वर्ष नपुग्दै बिहे गरेकी उनलाई विद्यालय छाडेको विद्यालय छोडेको २ वर्ष हुन लाग्यो । गत वर्ष एसईई दिन भर्ना भए पनि परीक्षामा सामेल हुन नपाएको उनले सुनाइन् । ‘परीक्षा दिन्छु भनेर पहिल्यैदेखि पढेको स्कुल माइती घर डिलाशैनी–६ कै पंसेरामा नाम पनि लेखाएकी थिए,’ उनले भनिन्, ‘तर परीक्षा दिन भने पाइन ।’ 

परीक्षा केन्द्र टाढा परेकाले आफूले परीक्षा दिन नसकेको उनले बताइन् । माइतीजस्तो सहजै पढ्न पाउने वातावरण बिहे भइसकेपछि नहुने भएकोले १० कक्षामै पढाइ छोड्नुपरेको उनको अनुभव छ । ‘खै किन किन पढाइलाई निरन्तरतानै दिन सकिनँ,’ उनले भनिन्, ‘अब त बच्चा पनि जन्मने बेला भइसक्यो, झन् पढ्ने सम्भावना नै छैनजस्तो लाग्छ ।’ १९ वर्षीया सुनिता अहिले ४ महिनाकी गर्भवती छिन् ।

पाटन नगरपालिका–८ की सन्तोषी ऐरीले पनि विद्यालय छोडेको २ वर्ष भयो । कक्षा ११ मा पढ्दै गरेका बेला विवाह भएपछि उनले पढाइ छोडिन् । त्यसबेला उनी १७ वर्षकी थिइन् । ‘बिहेपछि पनि परिवारले त पढ्न भनेको थियो, सहयोग पनि थियो,’ उनले भनिन्, ‘तर जिम्मेवारीले थिच्यो, कतिबेला पढ्नु कतिबेला घरको काम गर्नु भयो, अनि पढाइ छुट्यो ।’ पढाइ छुटेकोमा उनलाई पछुतो छ । अब उनी पढ्न नसकिने निष्कर्षमा पुगिसकेकी छन् । ‘बच्चा र घरपरिवारको स्याहारसुसारमै दिन बित्छ, कसरी पढ्नु पाटनकै राधा कोलीले पनि विहे भएपछि पढाइ छोडिन् । उनको २ वर्षअघि विवाह भएको हो । त्यतिबेला उनी १६ बर्षकी थिईन् । ‘बिहेपछि पढ्न मनै भएन अनि पढाइ छोडिदिए,’ उनले भनिन्, ‘घरपरिवारलाई धेरै समय दिन पर्ने भएकाले पढाइ गर्न सकिएन ।’

सुनिता, सन्तोषी र राधाजस्ता कम उमेरमै विद्यालय छोड्ने किशोरीको संख्या जिल्लामा धेरै छ । तीमध्ये अधिकांश किशोरीहरूले सानै उमेरमा बिहे भएका कारण पढाइ छोडेका छन् । सानैमा बिहे गर्ने कारणले विद्यालय छोड्ने किशोरीहरूको संख्या जिल्लामा धेरै रहेको शिक्षा विकास तथा समन्वय एकाइ प्रमुख नरेन्द्रप्रसाद अवस्थी बताउॅंछन् । ‘बालविवाह यसको प्रमुख कारण हो, बिहे गरेपछि धेरैले पढ्न पाएका छैनन्,’ उनले भने, ‘बुहारी भइसकेपछि ग्रामीण भेगमा घरको सबै जिम्मेवारी उनीहरूकै टाउकोमा पर्ने भएकोले विद्यालय जान पाउदैनन् र पढाइ छुट्छ ।’

बुहारी भइसकेपछि पढाइप्रति पनि विस्तारै रुचि हराउँदै जानेगरेको अवस्थीले बताए । अधिकांश परिवारले अर्काको घर जाने भन्दै छोरीको पढाइमा कम प्राथमिकता दिए पनि कतिपय परिवारले बुहारीलाई पनि पढाउने गरेको अनुभव उनले सुनाए । बालिकाहरूले पढाइ छोड्नुको अर्को प्रमुख कारण गरिबी पनि हो । सरकारले विद्यालयमा निःशुल्क शिक्षाको व्यवस्था गरे पनि परिवारको जीविकोपार्जनमा सघाउनुपर्ने भएकाले छात्राहरूले पढाइ छोड्ने गरेको अवस्थी बताउॅंछन् । ‘घरको काम गर्दागर्दै विद्यालय जान नपाएर पनि उनीहरूको पढाइ छुट्ने गरेको छ,’ उनले भने, ‘घरायसी काममा व्यस्त भएका कारण पढाइको स्तर कमजोर भएर फेल भएपछि उनीहरूले बिस्तारै पढाइ नै छोड्ने गरेका छन् ।’

छोरा र छोरीबीच रहेको विभेदका कारण पनि बालिकाहरूको पढाइ प्रभावित हुने गरेको महिलाअधिकारकर्मी सरस्वती नेपाली बताउॅंछिन् । उमेरै नपुगी बिहे भएका किशोरीहरूको संख्या बैतडीमा धेरै छ । स्वास्थ्य कार्यालयको तथ्यांक अनुसार आर्थिक वर्ष २०७६/०७७ मा गर्भवती भएर पहिलोपटक गर्भजाॅंच गर्न स्वास्थ्य संस्था पुगेका ५ हजार ६ सय ३ जनामध्ये २ सय ७८ जना २० वर्षमुनिका किशोरीहरू छन् । आर्थिक वर्ष २०७७/०७८ मा ६ हजार ३ सय ८५ जना महिला गर्भवती भएर पहिलोपटक गर्भजाॅंच गर्न स्वास्थ्य संस्था पुगेकोमा ४ सय १५ जना २० वर्षमुनिका छन् ।

स्वास्थ्य संस्थामा जाॅंच गर्न आएर २० वर्षमुनिका भनेपछि उमेर बढाएर भन्ने प्रवृत्ति रहेको स्वास्थ्य कार्यालयका प्रमुख योगेश भट्ट बताउॅंछन् । बालविवाह भन्न गाह्रो मानेर २० वर्ष उमेर बताउने गरेका उनले बताए । त्यसैले रेकर्डमा बालविवाहको संख्यामा कमी आउन थाले पनि बालविवाह बढिरहेको उनले बताए । सानै उमेरमा बिहे गरेर घरायसी कारणले छात्राहरूले विद्यालय छोड्ने गरेको दशरथचन्द नगरपालिका–४ की वडा सदस्य कल्पना राना क्षत्रीले बताइन् । ‘बिहेपछि घरको काम र सन्तान जन्माउन पर्छ भन्ने मात्र परिवारको सोच हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘बुहारीलाई पनि पढाउन पर्छ भन्ने मानसिकता भएका मान्छे अपवादको रूपमा मात्र भेटिन्छ ।’

बालिकाहरूले पढाइ छोड्ने अवस्थाका अन्त्य गर्न उनीहरूका लागि रोगजारीको अवसर सृजना गर्नुपर्ने आवस्यकता औंल्याउँछन् पाटन नगरपालिकास्थित ज्ञानेश्वर माविका सह–प्राध्यापक धनबहादुर महरा । देश संघीयतामा गएपछि विद्यालय सञ्चालनको जिम्मेवारी पाएको स्थानीय सरकारले शिक्षाका लागि विशेष पहल चाल्न जरुरी रहेको शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ प्रमुख अवस्थीले बताए ।

स्थानीय सरकारले अभिभावकलाई जिम्मेवार बनाउने र छोरीहरूलाई विद्यालय छोड्नबाट रोक्नको लागि योजना बनाएरै काम गर्नुपर्ने उनको सुझाव छ । बालिकाहरूले विद्यालय छोड्ने अवस्था विकराल बन्दै गए पनि स्थानिय तहहरूले त्यस्ता बालिकाहरूलाई लक्षित गरेर कुनै ठोस योजना ल्याएको पाइँदैन । महिला शीर्षकमा छुट्ट्याइएको बजेटबाट जनचेतनामूलक कार्यक्रम बाहेक अन्य कार्य गर्न नसकिएको पालिकाहरु बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७८ ११:५६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

चाडको मुखमा बाजुरामा खाद्य गोदाम रित्तै

खाद्यमा प्रतिकिलो ४८ रुपैयाँमा पाइने चामल बजारमा ७० रुपैयाँभन्दा बढीमा तिर्नुपर्ने स्थानीयको गुनासो
अर्जुन शाह

धनगढी — चाडबाड नजिकिँदै जाँदा बाजुरामा खाद्य अभाव पनि चुलिएको छ । चामल सकिएपछि सदरमुकाम मार्तडीस्थित खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेडको मार्तडी शाखा र कोल्टीस्थित डिपो कार्यालयले बिक्री बन्द गरेका छन् । शाखा कार्यालयले एक साताअघि चामल सकिएको सूचना टाँसेर बिक्री–वितरण बन्द गरेको छ ।

कोल्टी डिपोले भने भदौको सुरुमै गोदाम रित्तिएको सूचना जारी गरिसकेको थियो । मार्तडी क्षेत्रमा शाखा कार्यालयले चामल वितरण गर्दै आएको थियो । अधिकांश समय खाद्य समस्या हुने पूर्वोत्तर क्षेत्रका स्वामिकार्तिक खापार, जगन्नाथ, हिमाली र बुढीनन्दा नगरपालिका गरी ४ वटा पालिकाका बासिन्दाको चामल खरिद गर्ने ठाउँ कोल्टी डिपो हो । सदरमुकाम मार्तडीमा रहको शाखाबाट सदरमुकाम क्षेत्र बासिन्दा खाद्यान्न किन्ने गर्छन् ।

हाल मार्तडी र कोल्टीमा गरी ६५ क्विन्टल चामल मात्र मौज्दात रहेको मार्तडी शाखाका प्रमखु मेखराज ओझाले बताए । उनका अनुसार मौज्दात चामल कैदीबन्दीका लागि पनि नपुग्ने अवस्था सिर्जना भएको छ । कम्पनीले विपन्न समुदायलाई लक्षित गरी दुर्गम तथा विकट क्षेत्रमा सहुलियत दरमा चामललगायत खाद्यान्न उपलब्ध गराउँदै आएको छ । खाद्य लिमिटेडका गोदामहरू रित्तिएपछि स्थानीयले महँगो मूल्य तिरेर बजारबाट चामल किन्न बाध्य हुनु परेको बताएका छन् । कोल्टीका स्थानीय जनेश भण्डारीका अनुसार खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड कोल्टी शाखामा मोटो चामल प्रतिकिलो ४८ रुपैयाँमा पाइन्थ्यो भने अहिले त्यही गुणस्तरको मोटा चामल प्रतिकिलो ७० रुपैयाँभन्दा बढीमा तिरेर बजारबाट किन्नुपर्ने बाध्यता छ ।

बाजुराका प्रमुख जिल्ला अधिकारी गोपालकुमार अधिकारीले बाजुरामा चामल सकिएर खाद्य समस्या भएको बारे खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेडको केन्द्रीय कार्यालयमा पत्राचार गरेको भए पनि सुनुवाइ नभएको बताए । ‘बजारमा समेत चामल सकिएर हाहाकार भएको त हैन, तर विपन्न समूदायलाई खाद्यको कार्यालयमा पाइने गुणस्तरकै चामलको पनि महंगो मूल्य तिर्नुपर्ने अवस्था छ,’ प्रजिअ अधिकारीले भने, ‘समयमा चामल आउन सकेन भने चाडबाडमा थप समस्या हुने अवस्था छ ।’

खाद्य व्यवस्था तथा व्यापार कम्पनी लिमिटेड बाजुरा शाखाका प्रमुख ओझाका अनुसार चालु आर्थिक वर्षका लागि मार्तडीलाई ६ हजार र कोल्टीलाई ७ हजार क्विन्टल चामलको कोटा निर्धारण गरिएको छ । तर ढुवानीका लागि टेन्डरको प्रकृयासमेत पूरा नभएकाले कहिले आउँछ भन्ने यकिन छैन । गत आर्थिक वर्षमा कोल्टीमा ७ हजार क्विन्टल नियमित कोटा विनियोजन गरिएको थियो । त्यो सकिएर ३ हजार थप भएकोमा एक हजार क्विन्टल मात्रै विनियोजन भएको उनले बताए ।

त्यस्तै, मार्तडीमा ६ हजार नियमित कोटा थियो । त्यो सकिएर २ हजार क्विन्टल थप विनियोजन गरिएको भए पनि ढुवानी भने नभएको ओझाले बताए । बाजुरा पुग्ने साँफे–मार्तडी सडक ३ महिनादेखि अवरुद्ध छ । बल्देमा पहिरो गएर असारदेखि यातायात तथा ढुवानीका साधनहरू सदरमुकामसम्म पुग्दैनन् । कोल्टी क्षेत्रको सडक पनि वर्षा सुरु भएदेखि नै अवरुद्ध छ । व्यापारीहरूले पनि सहज ढुवानी गर्न नसकेकाले खाद्यान्नलगायत दैनिक उपभोग्य सामग्रीहरू महँगिएका छन् ।

नागरिक समाज बाजुराका अध्यक्ष अग्निराज शाहीले सडक अवरुद्ध भएको र वर्षा नरोकिएकाले तत्काल खुल्ने छाँट नदेखिएको बताए । उनले चाडबाड नजिकिएकाले हवाई मार्गबाट भए पनि तत्काल खाद्यान्न आपूर्ति गर्न माग गरे । बाजुरा खाद्य सुरक्षाको उच्च जोखिमयुक्त जिल्ला हो । बाली सप्रेकै अवस्थामा समेत यस जिल्लामा बार्षिक ११ हजार मेट्रिक टन खाद्यान्न अपुग हुने कृषि ज्ञान केन्द्रको तथ्यांक छ । आफ्नो उत्पादनले ३ महिनासम्म खान पुग्ने जनसंख्या ४० प्रतिशत छ ।

प्रकाशित : आश्विन ८, २०७८ ११:५४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×