व्यवस्थापकीय कमजोरीले सुदूरपश्चिममा बढ्दो जोखिम

कैलाली र कञ्चनपुरको सीमा नाकाबाट आइतबारसम्म ४७ हजार सुदूरपश्चिमेली भारतबाट फर्किएका छन् ।
अर्जुन शाह, वसन्तप्रताप सिंह

धनगढी र बझाङ — जिल्ला अस्पताल बाजुराले सदरमुकाम मार्तडीस्थित जिल्ला समन्वय समितिको सभा हलमा निर्माण गरेको अस्थायी आइसोलेसनमा आइतबार बिहान दुई वर्षीया बालिकाको मृत्यु भयो । मृत्युपछि मात्रै उनलाई कोरोना संक्रमण भएको पुष्टि भयो । आइसोलेसनमै रहेकी बालिकाकी २३ वर्षीया आमा पनि संक्रमित छिन् ।

बालिकासँगै आमाबुवा आठ दिनअघि भारतको राजधानी दिल्लीस्थित नखरापुरबाट फर्किएका थिए । धनगढीको गौरिफन्टा सीमा भएर सिधै बाजुरा आएका उनीहरुलाई बुढीगंगा नगरपालिका-१ को धुरालसैन मावि क्वारेन्टाइनमा राखिएको थियो । बालिकाको स्वास्थ्य अवस्था जटिल भएपछि सदरमुकाम मार्तडीमा ल्याइएको थियो । उनलाई पखाला लाग्ने, ज्वरो आउने, श्वासप्रश्वासमा समस्या लगायतका लक्षण थिए ।

मृतक बालिकामा कोरोना संक्रमण पुष्टि भएसँगै बाजुरामा यतिबेला त्रास बढेको छ । भारतका विभिन्न ठाउँबाट आएका १ सय ८५ जना ती बालिका तथा संक्रमण पुष्टि भएकी आमासँगै धुरालसैनको क्वारेन्टाइनमा रहेका थिए । अहिले उनीहरु अत्यधिक तनाव र त्रासमा रहेको बुढीगंगा स्वास्थ्य चौकीका इन्चार्ज दीपक शाहले बताए । 'अरुमा पनि संक्रमण सरेको हुन सक्ने र धेरै संख्यामा संक्रिमत देखिएमा कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने तनाव बाजुराका स्वास्थ्यकर्मी र प्रशासनले खेप्नुपरेको छ,' उनले भने ।

जिल्लामा १२ बेड क्षमता मात्रको अस्थायी आइसोलेसनमा हाल कोरोना संक्रमित महिला र शंकास्पद संक्रमितको रुपमा रहेका उनका श्रीमान् बसिरहेका छन् ।

संक्रमितको संख्या बढ्ने सम्भावना रहेको अवस्थामा आइसोलेसन बेड र जनशक्तिको अभाव रहेको जिल्ला अस्पताल बाजुराका प्रमुख डा. रुपचन्द्र विश्वकर्माले बताए । हाल उपलब्ध आइसोलेसन बेड अपर्याप्त रहेको उनको भनाइ छ । ‘शंकास्पद र पुष्टि भएका बिरामीलाई एउटै आइसोलेसनमा राख्नुपर्ने अवस्था छ । यसो हुँदा संक्रमण फैलिने खतरा बढी हुन्छ,’ उनले भने, ‘आइसोलेसन बेडको संख्या थप भए पनि त्यहाँ रहेकाहरुको उपचार गर्न दक्ष स्वास्थ्यकर्मीको अभाव छ ।’ स्वास्थ्य अवस्था बिग्रिएका बिरामीका लागि भेन्टिलेटरजस्ता सुविधा जिल्लामा नहुँदा संक्रमण फैलिएको अवस्थामा क्षति बढ्ने उनले बताए ।

कोरोना संक्रमणबाट सुदूरपश्चिममा पहिलो मृत्यु भएको बाजुरामा संक्रमणको जोखिम बढेको स्वास्थ्यकर्मी बताउँछन् । पछिल्लोपटक सीमा नाका खुला गरिएपछि भारतका विभिन्न ठाउँबाट आइतबारसम्म फर्किनेको संख्या ३ हजार १३० जना रहेको सशस्त्र प्रहरीको तथ्यांक छ । उनीहरुलाई हाल क्वारेन्टाइनमा राखिएको छ ।

‘दैनिक ५/६ सय जनाको हाराहारीमा मानिस थपिने क्रम जारी छ,’ डा. विश्वकर्माले भने, ‘एकातिर उनीहरुलाई राख्नका लागि क्वारेन्टाइनको अभाव देखिन थालेको छ भने अर्कातिर समयमा सबैको परीक्षण नहुँदा संक्रमण झन् फैलिने जोखिम छ ।’ बाजुरामा हाल ४३ वटा भीटीएम बाँकी रहेको उनले बताए ।

बाजुरामात्रै नभई सुदूरका सबै पहाडी जिल्लाहरुको अवस्था उस्तै छ । बाजुरामा कोरोना संक्रमितको मृत्यु पुष्टि भएसँगै भारतबाट आएकाहरुको सीमामा परीक्षणबिनै घर पठाइएकोमा स्थानीय बासिन्दाहरुको गुनासो बढ्दै गएको छ । धनगढी महेन्द्रनगरका सुविधायुक्त ठाउँमा केही दिन क्वारेन्टाइनमा राखेर परीक्षणपछि मात्रै जिल्ला पठाइएको भए जोखिम न्यून हुने उनीहरुको तर्क छ । ‘अहिले त भद्रगोग भएर सम्हाल्नै नसक्ने अवस्था छ,’ बाजुराको बुढीगंगा नगरपालिकाका प्रमुख पदमबहादुर बडुवाल भन्छन्, ‘हजारौंको संख्यामा क्वारेन्टाइन तयार गरेर राख्न सक्ने क्षमता स्थानीय तहको छैन ।’

भारतबाट भित्रिनेहरुको व्यवस्थापन गर्न तीन वटै तहका सरकार सुरुदेखि नै चुक्दै गएको सरोकारवाला बताउँछन् । लकडाउन सुरु हुँदै गर्दा सुदूरपश्चिमका सीमा नाकाबाट भित्रिएका झन्डै डेढ लाखमध्ये अधिकांशको स्वास्थ्य परीक्षण हुन सकेन । ‘अब आउनेहरुलाई सकेसम्म सीमामै परीक्षणपछि मात्रै जिल्लामा पठाउनुपर्छ,’ पोषण तथा स्वास्थ्यको क्षेत्रमा कार्यरत बाजुराका देवेन्द्र शाहले भने, ‘पहाडी जिल्लामा तत्काल भेन्टिलेटरको व्यवस्थासहित दक्ष जनशक्तिको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ ।’

पछिल्लोपटक जेठ २ गतेदेखि धनगढीस्थित त्रिनगर र जेठ १२ देखि महेन्द्रनगरको गड्डाचौकी सीमा नाकाबाट नेपालीहरुलाई नेपाल आउनेक्रम जारी छ । आइतबारसम्म दुवै नाकाबाट गरी सुदूरपश्चिमका ९ जिल्लाका ४७ हजार १०९ जना भित्रिएको सशस्त्र प्रहरीको तथ्यांक छ ।

यस अवधिमा त्रिनगर नाकाबाट १६ दिनको अवधिमा ३९ हजार १७० जना भित्रिएका छन् । उता गड्डाचौकीबाट साता दिनको अवधिमा ७ हजार ९३९ जना सुदूरपश्चिमका बासिन्दा भित्रिएको तथ्यांक छ । यीमध्ये कैलाली र कञ्चनपुरबाहेक ७ पहाडी जिल्लाका २७ हजार ५९९ जना भित्रिएको सशस्त्र प्रहरीको धनगढीस्थित गणका गणपति कमल तिमिल्सिनाले बताए । सोही अवधिमा दुवै नाकाबाट कैलालीका १२ हजार २१५ र कञ्चनपुरका ७ हजार २९५ जना सुदूरपश्चिमका विभिन्न जिल्लामा भारतबाट आएका छन् ।

पछिल्लो अवधिमा भारतबाट आएका पहाडी जिल्लाका बासिन्दा सम्बन्धित पालिकाले निर्माण गरेका क्वारेन्टाइनमा छन् । उनीहरुको व्यवस्थापन पालिकाहरुलाई जटिल बन्दै गएको स्थानीय जनप्रतिनिधिहरुले बताएका छन् ।

डोटीमा ७ हजार ७०६ जना भित्रिएका छन् । उनीहरुमध्ये अधिकांशको कुनै पनि स्वास्थ्य परीक्षण भएको छैन । उनीहरुलाई क्वारेन्टाइनमा व्यवस्थित गरी बसाल्न सकिएको छ । ‘सीमादेखि आफै ल्याइरहेका छौं,’ दिपायल शिलगढी नगरपालिकाकी प्रमुख मञ्जु मलासी भन्छिन्, ‘हामीले जसोतसो व्यवस्थापन गरेका क्वारेन्टाइनमा राखिएकाहरुको लापर्बाहीले समेत असुरक्षा बढाएको छ ।’ क्वारेन्टाइनमा सुरक्षाकर्मी नहुँदा त्यहाँ बस्नुपर्नेहरुले मनपरी गर्ने गरेको उनको भनाइ छ ।

दार्चुलाको शैल्यशिखर नगरपालिकाका प्रमुख अमरसिंह धामीको सुरुखेखि नै उचित योजना बनाउन नसकिएकाले अहिले आएर जबरजस्ती जोखिम बढेको बुझाइ छ । सीमामै परीक्षण र पूर्वतयारी हुन सकेको भए अहिलेजस्तो झमेला बेहोर्नु नपर्ने उनले बताए । ‘पर्याप्त समय हुँदाहुँदै पनि प्रदेश र संघ सरकारले ख्याल नगर्दा अहिले व्यवस्थापन र परीक्षणको समस्या आएको हो,’ उनले भने, ‘आगामी दिनमा अझै समस्या थपिने सम्भावना छ ।’

सुदूरपश्चिम प्रदेश सरकारले भने प्रदेशको क्षेत्राधिकारभित्र यथेष्ट कार्य गरिएको दाबी गरेको छ । आन्तरिक मामिला तथा कानुनमन्त्री प्रकाशबहादुर शाहले लकडाउन सुरु हुनुभन्दा अगाडी नै भारतमा रहेका नेपालीहरुलाई ल्याउनुपर्ने जोड भए पनि सीमाको अधिकार संघीय सरकारको अधिनमा रहेकाले आफूहरुले केही गर्न नसकेको बताउँछन् । उनले भने, ‘हालको जटिलता व्यवस्थापन गर्नका लागि प्रदेश सरकारले स्थानीय निकायमार्फत आवश्यक राहत र व्यवस्थापन कार्यका लागि बजेट निकासा दिएको छ । तर पनि भारतबाट आउनेको संख्या अत्यधिक भएकाले उनीहरुको सीमामै परीक्षण गर्न समस्या भइरहेको हो ।'

प्रदेश सरकारले ठूलो संख्या अटाउन सक्ने गरी सीमा नजिकै क्वारेन्टाइन व्यवस्थापन गर्न सकेको भए जोखिम न्यून हुने कतिपयको भनाइ छ । मानव अधिकार उच्चस्तरीय अनुगमन समितिका सदस्य धनगढीका खडकराज जोशी भन्छन्, ‘सरकारसँग पैसा र समय दुवै थियो । समयमै व्यवस्थापनको तयारी गर्न सकिएको भए निश्चय पनि अहिलेको भन्दा जोखिम घट्थ्यो ।’

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७७ १७:४७

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

ब्लग : भोको–रोना

भोक पनि रोग बन्न सक्छ भनि हामी प्रमाणित गर्दैछौं । खाएर बाँच्न नसक्ने अवस्थाका हामी, बाँचेर खाने आशमा छौँ । अरु देशमा कोरोना लागेर मान्छे मर्छन् । हाम्रोमा मरेपछि कोरोना लाग्छ । अब मरेका धेरै मान्छेको कोरोना पोजेटिभ आउँदैन, भोक पोजेटिभ आउँछ । 
श्रेयज सुवेदी

काठमाडौँ — सरकार क्यालकुलेटर बनेको छ । संक्रमण र मृत्युको संख्या जोड र डिस्चार्जको संख्या घटाउमा ब्याट्री खर्चिरहेको छ । यही हिसाब–किताबबाट संसदमा प्रस्तुत हुनेछ, कार्यकाल सफल भएको प्रमाणहरु । आर्थिक वर्षको प्रगति विवरणमा यही संख्यालाई टेकेर सरकार अग्लो बन्न खोज्नेछ । 


अन्य देशको संख्यासँग तुलना गरेर आफू सफल भएको आवाज दिन टेबुल ठटाइनेछ । सायद रोग जितेको खुसीयालीमा एउटा दिवस हुनेछ । र, भोकले छोरा गुमाएको एउटा बाउ, तिउनको तेल काटेर दिप प्रज्वलन गर्न विवश हुनेछ ।

रोग लागेर मर्दा, दोषी रोग हुन्छ । भोक लागेर मर्दा दोषी को हुन्छ ? त्यो दोष टाउकोमा लाग्ने डरले, नदेखेको नाटक गर्दैगर्दा, ‘गज्जबको अभिनय’ भनेर मलाई ताली पिट्न मन लाग्यो । देख्नका लागि दुरबिन लगाउनुपर्ने, देश त्यति ठूलो छैन । राति लेखिएको गीतमा, पेट कराएको आवाज संगीत भर्न गेटसम्मै पुगेका थिए । नक्साको चुच्चोले घोचेर आवाज फुटाएको मुख्य समाचार सुन्न टिभी खोल्दा, राष्ट्रबाद भट्याउन समाचार लिपुलेक पुगिसकेछन् । भोक नलाग्ने औषधि बाँड्न सकेको भए, खाना माग्दै गरेका हातहरु झन्डा गाड्न पैदलै कालापानी पुग्थे होलान् ।

तर, माफ गर्नु, भोक छोरो बोकेर हावा खाइरहेका बाउ आमाले राष्ट्रवादको भावना पनि बोक्न सकेनन् । खाना माग्दा तिमीले राष्ट्रियता कोच्यायौ । देशको नक्साले भोकको भू–भाग नसमेट्दो रहेछ । भूमि फिर्ता माग्दै गर्दा, भोकको अतिक्रमण साससम्म पुग्यो । नक्सा छापेर, राहत फोटोकपी गर्न नमिल्ने कुरा कसैले सुन्न चाहेन । राष्ट्रियतामा जिउलाई चाहिने प्रोटिन नहुँदो रहेछ । पेट कराउने घरहरुमा, भोकमरी सुरु भइ भोक मरिसक्यो । मान्छे नै मरेपछि भोक कसरी बाँचोस् ! तर, तिमीले देखेका छैनौं ।

पन्ध्र किलो चामलले कति दिन चुलो बल्छ ? एक सिताले एक छाक टार्नु भनी बाँडेको भए बेग्लै कुरा । एक सिता भातलाई, हेलिकप्टरमा गएको केकजस्तै काटेर थालमा पस्किन मिल्दैन । खान नपाएर मर्ने मान्छेलाई बिदा गर्न टिका लगाइदिने हो भने, तिम्ले दिएको चामल, अक्षेता मुछ्न पनि पुग्दैन । संख्या नखोज्नु । भोकको मरणले राज्यको क्यालकुलेटरमा स्थान पाएको छैन । आवाज उठाइदिने माइक र क्यामेराहरु राष्ट्रियता जातियता र रोगको लकडाउनमा परेका छन्, पारिएका छन् । पोलियो थोपा जसरी बाँडिएको राहतमा, भोकले खुट्टा टेक्छ । प्रश्नहरु सोधिएला भनेर नडराउनु । भोको पेटमा हावा मात्र अटाउँछ, प्रश्न होइन । राहत खोइ भन्नेको मुखमा बिर्को लगाउनुपर्दैन । गोरखापत्रमा प्रकाशित खाद्यान्नको टेन्डरले, खाली कुकरमा बिर्को लगाउन सक्छौ भने, लगाइदिनु । भोको वायुले देश गनाउला भनेर सबैले माक्स त लगाएकै छन् । पूरै देशलाई खुल्ला दिशामुक्त क्षेत्र घोषणा गर्ने ठूलो अवसर छ । सदुपयोग गरिहाल्नु । चुनावी पर्चाको कमसेकम एउटा एजेन्डा त पूरा हुन्छ ।

कुनै संस्थाले दिएको चाउचाउको मसला चाटेर, कति दिन बाँच्न सकिन्छ । बिस्कुटको गुलियो कति दिनसम्म दाँतमा अड्केला ! चिउरालाई पानीमा फुलाएर कति दिनसम्म पेट ढड्याउन सकिन्छ । करेसाको लट्टेको साग कहिलेसम्म बिना तेल भुटिरहने ? बोतलका बोतल पानी खन्याएर पेटमा कति दिनसम्म पोखरी बनाउने । ‘भोकले कोही पनि मर्नुपर्दैन’ भन्ने तिम्रो नारालाई, न निल्न मिल्छ न चपाउन । ‘आासु खसाल्नु पर्दैन’ भन्ने भजनले, खाली पेट खसेका ढिक्के आँसुमा नुनचुक छर्किरह्यो । आन्द्रा सुकेर आउने अमिलो डकार शब्दजति मिठो हुँदैन । भोट माग्दा भोट दिनेलाई, खाना माग्दा कविता दिइन्छ । गरिखाने हातलाई साबुन पानीले धुनु भनेर लकडाउन माथि लकडाउन दिइन्छ । न खान दिइन्छ, न गरिखान दिइन्छ ।

बजेटले बिकासको भाषण गर्‍यो । पेट भर्नुपर्ने योजना विकासमा अटाएन । भोकको हावा ख्वाएर जनता बचाउने सरकार भनेर गिनिज बुकमा नाम लेखाउने योजना छुटेछ, अस्तिको बजेट भाषणमा । संसोधन गर्न मिल्ने भए थपिदिए हुन्छ ।

राजधानीकै पेटीमा हातमा नाम्लो च्यापेको लास भेटिन्छ । सरकार केही बोल्दैन । डोरीलाई बिजुलीको तार मानेर, करेन्ट लागेर मरेको भनेर मन बुझायो होला । खोलाको बगरमा २ सन्तानसहित आमा मरेको भेटिन्छ । सरकार केही सुन्दैन । न्वाउन जाँदा, ठूलो माछा देखेर तर्सिएर मरेको भनेर मन बुझायो होला । घर फर्किएको छोरो सिमानामा मृत भेटिन्छ । सरकार केही देख्दैन । देश देखेर खुसी थाम्न नसकेर मरेको भनेर मन बुझायो होला । पोस्टमार्टमको रिर्पोटमा मृत्युको कारण भोक देख्दा पनि पत्याएनौ ? किनकी तिमीलाई रिर्पोटभन्दा बढी आफ्नो नारामा अन्धबिश्वास छ । जुन नाराको बिपरित गएर भोकले मान्छे मार्नै सक्दैन । तिम्रो नारालाई एकमात्र सत्य मान्छौ भने, एउटा सत्य यो पनि हो, यो हत्या हो । तर, तिमी सत्यलाई प्रतिपक्षको आरोप मान्दछौ । पेटको पक्ष र प्रतिपक्ष खानामात्र हुन्छ । भोक जन्माउने र हुर्काउने काम तिमीबाटै भयो, जसको अपराधको प्रत्यक्षदर्शी आफू हुँदाहुँदै पनि कानुनलाग्ने डरले चुपचाप बसेका छौ । तिम्रो लागी कानुन भनेको चुनाव मात्र हो । ए भोक... तँ ढुक्क भएर मान्छे मार्नु । किनकी तँलाइ नदेख्ने गरि सरकारले चस्मामा नारा लगाएको छ ।

रोगले एकपटक मरिएला । भोकले दिनमा कतिपटक मर्नु । रोगको संक्रमण टेष्टपछि देखिएला । भोकको संक्रमण देशैभरि फैलिसक्यो । देख्नेले देशमा लकडाउन देख्छन् । घरभित्रको भोकडाउन कसले देखिदिने ? समुदायको राहतमा पोकाभन्दा बढी फ्ल्यास हुन्छन् । संस्थाहरुको राहतमा आधा बजेट अबिर र दोसल्लाले खाइदिन्छ । अभिभावक सरकार हो । आस उसैको लाग्छ । तर, राहतको टेन्डर पास हुँदाहुँदै सास फेल भैसक्ला भन्ने डर लाग्छ । कुनै देशमा खाना नपाउँदा माटो पकाएर खान्छन रे ! हुने खाने वर्गले इन्टाग्राम स्टोरीमा माटो पकाउने रेसिपि राखिदिए पनि हुने ।

घरघरले भो–कोरोना भनिरहँदा, सरकार कामै नगरी गो–कोरोना जप्दै छ । टेष्ट छोटिदैछ । लकडाउन लम्बिदैछ । क्वारेन्टाइनको नाममा गोठहरु बनाइएको छ । आइसोलेसनमा खाना ख्वाउन दाता ढोग्नु पर्ने अवस्था छ । कोरोना कोषको पैसा चलाउन नियम बन्न बाँकी नै होलान् । तयारीको बुख्याचा देखाएर, कोरोना तर्साउने प्रयास हुँदैछ । लकडाउन लम्बिँदै गर्दा भान्छाको आन्द्रा सुकेर सानो बन्दैछ । बिश्व कोरोनासँग मात्र लड्दै गर्दा, हामी भोकोरोनासँग पनि लड्दैछौं । भोक पनि रोग बन्न सक्छ भनि हामी प्रमाणित गर्दैछौँ । खाएर बाँच्न नसक्ने अवस्थाका हामी, बाँचेर खाने आशमा छौं । अरु देशमा कोरोना लागेर मान्छे मर्छन् । हाम्रोमा मरेपछि कोरोना लाग्छ । तर, यसको संख्या बिस्तारै गौण हुँदै जानेछ । किनकी अब मरेका धेरै मान्छेको कोरोना पोजेटिभ आउँदैन । भोक पोजेटिभ आउँछ ।

प्रकाशित : जेष्ठ १९, २०७७ १७:३७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×