रूढिवादी परम्पराविरुद्ध बाल नाटक

डीआर पन्त

डडेलधुरा — विद्यालय उमेरका छात्राहरू महिलामाथि हुने घरेलु हिंसाबारे नाटक देखाइरहेका छन् । डडेलधुराको रुपालस्थित असिग्राम माविको वार्षिकोत्सव कार्यक्रममा मञ्चन गरिएको नाटकमा सोही विद्यालयकै छात्राहरू केही पुरुषको भूमिकामा थिए त केही महिलाको । 

मञ्चनका क्रममा उनीहरूले गाउँघरमा महिलाले भोग्दै आएका कुरीति र रूढिवादी प्रथामात्रै देखाएनन्, त्यसमाथि धारिलो प्रहार पनि गरे । नाटकमा विद्यार्थीहरूले लेखनदेखि मञ्चनसम्म बलियो उपस्थिति देखाए । यस्ता सन्देशमूलक नाटक अहिले विभिन्न सांस्कृतिक कार्यक्रम, मेलाजात्रा तथा संघसंस्थाहरूको वार्षिकोत्सवमा मञ्चन हुँदै आएका छन् । जसले कुलत, दुर्व्यसन, मदिरा सेवनमा फसेका, धर्म र रूढिवादी परम्परामाथि प्रहार गर्छन् । यस्ता नाटकमा बालबालिका र किशोरकिशोरीकै बाहुल्यता रहने गरेको छ । जो समाजमा लोकप्रिय र प्रभावकारीसमेत बन्दै गएको बताउँछन् देउडा गायक तथा लेखक केशव पाण्डेय ।


केही समयअघिसम्म ग्रामिण क्षेत्रमा ऐतिहासिक, पौराणिक कथामा आधारित नाटक बढी रुचाइन्थ्यो । मानिसलाई नैतिक आचरणको सन्देश दिँदै मनोरञ्जन प्रदान गर्ने यस्ता नाटकको मञ्चन माओवादी द्वन्द्वका बेला पनि रोकिएन । जनचेतना र सामाजिक परिवर्तनका लागि उत्प्रेरणा दिने बाल नाटकले भने हिजोआज गाउँगाउँमा अभियानको रूप लिएको छ । ‘यो संगठित अभियान होइन । विद्यालय उमेरका पुस्ताको स्वतःस्फूर्त परिवर्तनको चाहना हो,’ पाण्डेयले भने, ‘उनीहरूले समाजमा रहेका गलत परम्परा र परिवर्तनको चाहनालाई अभियनयमार्फत प्रस्फुटित गरिरहेका छन् ।’


अहिले पनि समाजको संरचना रूढिवादी परम्पराविरुद्ध अभिभावक र समाजसँग खुलेर बोल्नसक्ने अवस्था छैन । असिग्राम माविमा कक्षा १२ मा पढ्दै गरेकी चित्रा जोशीले भनिन्, ‘हाम्रो चाहना र समाजको संरचनामा धर्ती–आकाश जस्तै फरक छ । रुढीवादी प्रथाबाट मुक्त हुन चाहने युवा पुस्ता र धर्मसंस्कृतिका नाममा हलचल नहुने अभिभावक पुस्ताबीच अहिले मौन युद्धको अवस्था छ ।’ छाउ बार्नैपर्ने मान्यता भएका अभिभावक र यो सामान्य शारीरिक प्रक्रिया मात्रै हो भन्ने बुझेकाहरूबीच मत बाँझिने गरेको उनको भनाइ छ । ‘छाउ मात्र होइन, यस्ता खाले सयौं प्रश्नको उत्तर खोज्दै परिवर्तनको चाहना प्रकट गर्ने माध्यम बनेका छन् यस्ता नाटक,’ उनले भनिन् ।


देखाउन धेरै साधनस्रोत नलाग्ने, सामान्य तयारी गरेर पनि समाजमा भइरहेका गलत परम्परालाई नाटकीय स्वरूप दिन सकिने भएकोले पनि यस्ता नाटकको आकर्षण र प्रभाव दुवै परेको बताउँछन् विद्यालयका प्रधानाध्यापक आरडी जोशी । ‘यसले अभिभावकलाई परिवर्तन हुन सहज पनि भएको छ भने नाटक विधा समाजमा जीवित राख्न मद्दत पुगेको छ,’ उनले भने । बालबालिकाले प्रकट गर्ने परिवर्तनको चाहनालाई अभिभावकले पनि सहज रूपमा ग्रहण गर्न सकेको उनको बुझाइ छ । नाटककै कारण मदिरा सेवनका कारण समाजमा हुने घरेलु हिंसा न्यून भएका उनले दाबी गरे ।


सत्यवादी हरिशचन्द्र, सत्यवान सावित्री, नल दमयन्ती, रामलीला, कृष्णलीला, महाभारतलगायत नाटक हेरेर हुर्केको पुस्ताले हाल समाजको नेतृत्व गरिरहेको छ । ‘परिवर्तन चाहने पुस्ता भने फोरजीको प्रयोग गरिरहेको छ,’ नेपाली विषयका प्राध्यापक बलराम पन्त भन्छन्, ‘दुवै पुस्तालाई समन्वय गरेर परिवर्तनका लागि गर्नुपर्ने प्रयास हुन नसकिरहेको अवस्थामा बालबालिकाले देखाउने गरेका यस्ता चेतनामूलक नाटकले समाजमा ठूलो भूमिका निर्वाह गरिरहेको छ ।’ समाजको भावी नेतृत्वमा आउन सक्ने विचलन रोक्न यस्ता सन्देशमूलक कला र अभिनय सार्थक हुने उनको तर्क छ । प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७६ ०९:४९

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बजारमा मुस्ताङी स्याउ

असोज–कात्तिकतिर कोल्डस्टोरमा राखिएका ३०० टन मुस्ताङी स्याउ अहिले धमाधम बिक्री
कान्तिपुर संवाददाता

(पोखरा) — मध्य फागुनमा मुस्ताङी स्याउ ! विक्रेताले मुस्ताङको अर्गानिक स्याउभन्दा पनि ग्राहकले हत्तपत्त पत्याउँदैनन् । नपत्याएर के गर्नु यतिबेला पोखरालगायत बजारमा मुस्ताङको स्याउ बिक्री भइरहेको छ । 

सामान्यतया हरितालिका तिजलगत्तै पूर्ण रूपमा पनि नपाक्दै मुस्ताङको स्याउ बजारमा आउँछ, तिहार आसपाससम्म पाइन्छ । त्यसपछि भने चीन र भारतबाट ल्याइएको स्याउले बजार ढाक्छ । पोखरा–२६ बुढीबजारस्थित मालिका एग्रो ग्रुपको कोल्डस्टोर (शीतभण्डार) मा राखिएको मुस्ताङी स्याउ यतिबेला बजारमा बिक्री भएको हो ।कोल्डस्टोरमा गत असोज/कात्तिकमा ३०० टन स्याउ राखिएको थियो ।

मुस्ताङको स्याउ पोखरामा कोल्डस्टोरमा राखेर बेसिजनमा बिक्री भएको यो पहिलो हो । ‘सिजनमा मात्रै मुस्ताङी अर्गानिक स्याउ पाइने तर बेसिजनमा नपाइने उपभोक्ताको गुनासोपछि कोल्डस्टोरमा राखेका थियौं,’ सञ्चालकमध्येका एक दलराज पुनले झने, ‘अहिले धमाधम बेचिरहेका छौं । सुरुसुरुमा वित्रेताले समेत नपत्याएर स्याउ खरिद गरेनन् । अहिले भने माग आइरहेको छ ।’

ग्रुपले पोखराबाहेक पर्वत, बागलुङ, बेनी, काठमाडौं, चितवन र बुटवलसम्म स्याउ पुर्‍याएको छ । प्रतिकिलो डेढसय रुपैयाँका दरले बजारमा पठाइएको कोल्डस्टोरका अर्का सञ्चालक बेगप्रसाद गर्बुजाले बताए । ‘कोल्डस्टोरमा राखेर मुस्ताङी स्याउ बेसिजनमा उपभोक्ताकामा पुर्‍याउने उद्देश्यले पहिलो अभ्यास गरेका हौं,’ उनले भने, ‘स्याउसहित आलु, तरकारीलगायत कृषिजन्य उत्पादन कोल्डस्टोरमा राख्छौं ।’ अहिलेसम्म १०० टन स्याउ बिक्री भएको छ ।

कोरोना भाइरसका कारण चीनबाट स्याउ आयात रोकिएकाले बिक्री बढेको छ । कोल्डस्टोरमा मुस्ताङको मार्फा बागवानी केन्द्र र केही किसानको स्याउ ल्याएर भण्डारण गरिएको थियो । बेसिजनमा मुस्ताङको स्याउ खान नपाइने अवस्थाको यो कोल्डस्टोरले अन्त्य गरिदिएको उपभोक्ता बताउँछन । ‘सुरुमा मुस्ताङको स्याउ भन्ने पत्यारै लागेन’ पोखरा–८ की प्रतिभा गौतमले भनिन्, ‘थोरै किनेर चाख्दा स्वादिलो भयो । मुस्ताङको भन्ने पक्का भएपछि अहिले खोजीखोजी किन्ने गरेको छु ।’ यसअघि पोखरामा केही व्यवसायीले कोल्डस्टोरमा राखेर मुस्ताङी स्याउन बेच्ने प्रयास पनि गरेका थिए । तर पुरानो प्रविधिका कारण सफल भने भएन । गण्डकी प्रदेशको भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयको अनुदान र ६ उद्यमीको ५ करोड लगानीमा वर्षअघि कोल्डस्टोर बनेको हो । कोल्डस्टोरमा फलफूल, तरकारीलगायतको भण्डारण गर्न मिल्छ । स्टोरमा प्रदेश सरकारको साढे २ करोड रुपैयाँ लगानी छ । सञ्चालक गर्बुजाले प्रदेशका किसानलाई लाभ पुग्ने गरी शीतभण्डार सञ्चालनमा ल्याएको बताउँछन् । उत्पादन धेरै हुँदा कहाँ राख्ने भन्ने किसानको चिन्ता हटेको उनको भनाइ छ ।

कोल्डस्टोर बनाउँदै प्रदेश सरकार
खर्च संचित नमिल्दा रोकिएको कोल्ड स्टोर निर्माणको काम पुन: सुचारु भएको छ । साउनदेखि माघसम्म रोकिएको कामको गत सातादेखि प्रक्रिया अघि बढाइएको भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले जनाएको छ ।

प्रदेश सरकारले गत वर्ष २ कोल्ड स्टोर बनाएको थियो । चालु वर्ष ६ बनाउने योजना अघि सारेअनुसार अहिले १४ आवेदन दर्ता भएका मन्त्रालयको योजना महाशाखा प्रमुख ग्रीष्म न्यौपानेले बताए । प्रदेशभरि उत्पादन हुने फलफूललाई मध्यनजर गर्दै कोल्ड स्टोरमा लगानी बढाएको मन्त्रालयको भनाइ छ ।

६ वटै कोल्ड स्टोर १०० टनभन्दा माथिको क्षमताका हुने छन । नवलपुर, गोरखा, कास्की, स्याङ्जा र तनहुँबाट मात्र आवेदन परेको छ । कोल्डस्टोर चालु आवभित्र सम्पन्न हुने गरी काम भएको मन्त्रालयले बताएको छ । मन्त्रालयले एउटा कोल्ड स्टोरलाई डेढ करोड रुपैयाँ अनुदान दिनेछ ।

‘कोल्ड स्टोर निर्माणको लागि स्थानीय तह, प्राइभेट कम्पनी, सहकारी तथा समूहरूले प्रस्ताव हालेका छन्,’ न्यौपानेले भने, ‘स्थानीय तहले आफूले पनि लागत हाल्ने गरी प्रस्ताव गरेको छ ।’ गतबर्ष मन्त्रालयले २५ वटा कोल्ड स्टोरको योजना अघि सारेको थियो । जसमध्ये २ वटा ठूला र अन्य मध्यम साथै साना थिए । पोखरा–२६ बुढीबजार र १४ चाउथेमा निर्माण गरिएका दुई ठूला कोल्ड स्टोर सञ्चालनमा आइसकेका छन् । दुवै स्टोरको क्षमता ५ सय टन रहेको छ । अन्य साना भनिएका जम्मा १० टनका छन् । कोल्ड स्टोरको अभावमा उत्पादन भएका वस्तु सस्तो मूल्यमा फाल्नुपर्ने र बजार अभावका कारण बारीमै सुकाउनुपर्ने अवस्था रहेकाले सरकारले योजना बनाएर नै काम गरेको महाशाखा प्रमुख न्यौपानेले बताए । प्रदेशका ११ वटै जिल्लामा सरकारको कोल्ड स्टोर निर्माण गर्ने लक्ष्य रहेको भूमि व्यवस्था, कृषि तथा सहकारीमन्त्री लेखबहादुर थापाले बताए ।

प्रकाशित : फाल्गुन १५, २०७६ ०९:४७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×