तुइनकै भर

मनोज बडू

(दार्चुला) — व्यास गाउँपालिकाको धौलाकोटभन्दा माथिको क्षेत्रबाट सदरमुकाम पुग्न महाकाली नदी तर्नुपर्ने हुन्छ । नेपाल–भारत सीमा नदी महाकाली वारपार गर्नु परे स्थानीय बासिन्दालाई जोखिम मोलेर तुइन तुर्नको विकल्प छैन । गर्भवतीलेसमेत तुइनबाटै वारपार गर्नुपर्ने भएकाले उनीहरूले झन् धेरै जोखिम मोल्नुपर्ने बाध्यता छ ।

ZenTravel

झोलुंगे पुल निर्माण गरी तुइन विस्थापित गर्ने सरकारी घोषणा भए पनि दार्चुलाका बासिन्दाले तुइनकै भरमा खोला र नदी तर्नुपर्ने अवस्था हटेको छैन । ०७२ असोजमा पहिलोपटक प्रधानमन्त्री भएका बेला केपी ओलीले २ वर्षभित्र देशभरका तुइन विस्थापित गर्ने निर्णय सुनाएका थिए । तर उक्त निर्णय अहिलेसम्म कार्यान्वयन हुन सकेको छैन । व्यास गाउँपालिकाका आधा दर्जन बढी ठाउँबाट स्थानीयले तुइनकै सहायताले महाकाली तर्दै आएका छन् । विगतदेखि नै भारतीय बाटो प्रयोग गरी सदरमुकाम आउजाउ गर्ने व्यवसायीले सकसपूर्ण तुइन यात्रा गर्नुपर्ने बाध्यता कायमै छ ।

Meroghar

‘आफ्नै देशको बाटोबाट सदरमुकाम पुग्न २ दिन लाग्छ । तुइनको सहायताले महाकाली तरेर भारतीय सडक मार्गबाट एक दिनमै सदरमुकाम पुगेर फर्किन सकिन्छ,’ व्यास गाउँपालिका २ दुम्लिङका दिपेन बुढाथोकीले भने, ‘भारतबाट गए एक दिनमै सदरमुकामको काम सकाएर घर पुगिने हुँदा जोखिम मोलेर तुइन प्रयोग गर्नुपरेको हो ।’ सरकारी कामकाज गर्न सदरमुकाम आउदा होस् वा व्यास गाउँपालिकाको केन्द्र सुन्सेरासम्म जान पनि तुइन प्रयोग गर्दा छोटो समयमै आफ्नो काम सकिन्छ । चाँडो गन्तव्यमा पुग्न सकिने हुँदा तुइन तरेर जोखिम मोल्नुपरेको उनले बताए ।

व्यास क्षेत्रका नेपालीहरूले भारतका विभिन्न ठाउँमा जान र जिल्ला सदरमुकाम पुग्न भारतको बाटो प्रयोग गरी आउन तुइनहरू बनाइएका हुन् । व्यास गाउँपालिका ५, तिगरमा नेपाल–भारत जोड्ने झोलुंगे पुल निर्माण भए पनि त्यसभन्दा माथिल्लो क्षेत्रमा अझै तुइनबाटै आउजाउ भइरहेको छ । तिग्रममा झोलुंगे पुल बनेपछि बडूगाउँ, बसेडी, तिग्रमनजिक महाकाली नदीमाथि लाग्ने तुइन विस्थापन भएका छन् । यो पुलबाट व्यास गाउँपालिका ५ र ६ वडाका बासिन्दालाई आउजाउमा सहज हुन्छ । यहाँ पुल नबन्दासम्म माथिल्लो क्षेत्रमा जस्तै यहाँका स्थानीय जोखिमपूर्ण तुइन प्रयोग गर्दै आएको व्यास गाउँपालिका ६ बसेडीका रमेशराज भट्टले बताए । तिग्रममा पुल बनेपछि वारिपारि गर्न सहज भएको छ । त्यसअघि तुइनबाट खसेर धेरैले अकालमै ज्यान गुमाएको उनले बताए ।

यस्तै हिउँदमा महाकाली
नदीमा पानीको सतह कम हुँदा धेरै समस्या नहुने भएपनि वर्षातको समयमा निकै समस्या हुने गर्छ । व्यासका स्थानीयहरूले खाद्यान्न सामग्रीदेखि दैनिक उपभोग्य सबै समानहरू तुइनबाटै ढुवानी गर्ने गरेका छन् । सबै सामग्रीहका लागि उनीहरू भारतकै भर पर्नुपर्ने बाध्यतामा छन् । यहाँका बासिन्दा किनमेल गर्ने बजार क्षेत्रसमेत भारतनजिक पर्ने भएकाले त्यहाँबाटै सामग्रीहरू खरिद गरी तुइनबाट तार्ने गरेको स्थानीयले बताएका छन् ।

व्यास गाउँपालिका ४, महगाउँस्थित महाकाली नदीमाथि २ वटा तुइन लगाइएका छन् । सुन्सेरा, मडगाउँ, डोकटलगायत गाउँका स्थानीयले दैनिक नेपाल–भारत आउजाउ गर्छन् । त्यस्तै वडा ४ का बासिन्दा डोकट र बत्तीघाटमा तुइन लगाएर महाकाली वारिपारि गर्दै आएका छन् । व्यास गाउँपालिकाका सबै वडामा २/३ स्थानमा तुइन लगाइएका छन् । वडा १, २, ३, ४ र ५ का विभिन्न ठाउँमा तुइन लगाइएको छ । पहिले दुहु गाउँपालिकाका स्थानीय पनि तुइन तरेर आउजाउ गरे पनि अहिले सडक सञ्जाल जोडिएपछि तुइनको दु:ख हटेको छ ।

भारत निर्भरताले तुइन बाध्यता
मसिनो २/३ पाला (पाल्ता) को ग्याबिन जाली बुन्ने डोरीजस्तै तारमा बाँदरले जस्तै उल्टो गरी हिँड्नुपर्छ । वारिपारि काठको खामोमा तारलाई अड्याएर स्थानीय बासिन्दा नदीमाथि तुइन लगाउँछन् । कतिबेला तार चुड्छि भन्ने मन मनै डर पलाएकै हुन्छ । तुइन तरेर पारि पुगेपछि ठूलो युद्ध जिते जस्तो लाग्ने गरेको व्यास गाउँपालिका ५ नाजीकी जानकी धामी बताउँछिन् ।

नजिकमा बजार नभएकाले दैनिक उपभोग्य सामानदेखि अन्य आवश्यक लुगा खरिद गर्न सदरमुकामै जानै पर्ने अवस्था छ । यहाँबाट सदरमुकाम पुग्न अरुलाई जस्तो सहज छैन । बादरले जस्तै उल्टोगरि महाकाली माथि तुइन तरेर मात्रै सदरमुकाम पुगिन्छ । व्यासका बासिन्दाले उहिल्यैदेखि खेप्दै आएको समस्या हो यो ।

‘सदरमुकाम जाने दिन नजिकै जाँदा अघिल्लो दिनदेखि नै तुइन कसरी तर्ने भन्ने पीर हुन्छ,’ धामीले भनिन्, ‘महिला भएर होला तुइन तर्न धेरै असहज हुन्छ । तर तुइन नतरे बालबच्चा भोकै राख्नुपर्छ ।’ घरमा लोग्ने मान्छे नहुँने महिलाहरूले सदरमुकाम आउजाउ गर्ने बाध्यता रहेको उनले सुनाइन् । स्थानीयस्तरमा भरपर्दो बजार नहुँदा यहाँका बासिन्दा दैनिक उपभोग्य सामानदेखि अन्य सरसमान किन्न नजिकको सीमावर्ती भारतीय बजार र सदरमुकामै पुग्नुपर्छ । भारतीय बजार जानेहरू पांगला, गस्कु, तवाघाट, जिउती, धारचुलालगायत बजार धाउने गरेको बताउँछन् ।

व्यासको अधिकांश भूभाग
हिमाली क्षेत्र र केही उच्च पहाडी क्षेत्रमा पर्ने हुँदा खेतीपातीबाट उब्जानी न्यून छ । यहाँका बासिन्दा भारतीय बजारमा निर्भर छन् । व्यासका १३ हजार बढी जनसंख्यालाई १२ महिना खान पुग्ने गरी खेतीपाती नभएको र यीमध्ये ५ प्रतिशत परिवारलाई स्थानीय उत्पादनले वर्ष भरिलाई खान पुग्दैन । बाँकी जनसंख्याले सबैले भारतीय बजारको दैनिक उपभोग्य सामान खरिद गरी गुजारा चलाउँदै आएका छन् ।

‘कम उब्जानी हुने खेत भएकाले आफ्नो पुर्ख्योली खेतबाट राम्रो बाली पाएको वर्ष जेनतेन २/साढे २ महिनालाई पुग्छ,’ व्यास गाउँपालिका ४ सुन्सेराका नवराज भट्टले भने, ‘मध्यम खेत भएको परिवारले बढीमा ३ महिना खान पुग्छ । बाँकी सबै परिवारले भारतीय खाद्यान्नमा भर पर्नुपर्ने बाध्यता छ ।’

दैनिक ज्यालादारीमा मजदुरी गर्न भारत
व्यासका अधिकांश परिवारले दैनिक ज्यालादारीमा मजदुरी गरेर घरधन्दा चलाउने गरेका छन् । स्वदेशमा ज्यालादारीमा मजदुरीसमेत कम पाइने भएकाले यहाँका अधिकांश घरपरिवारबाट मजदुरी गर्न सीमावर्ती बजारहरूमा जाने गरेका व्यास गाउँपालिका २ मालका स्थानीय हरकसिंह कार्की बताउँछन् । उनले भने, यहाँका स्थानीयले १/२ महिनाजति यार्सालगायत जडीबुटी संकलन गर्ने र बाँकी समयमा भारतमै मजदुरी गरी कमाइ गर्छन् ।

युवाजति भारततिर
बडुवाल टोलका कालु सुनार २८ वर्ष पुगे । उनी १५ वर्षकै उमेरदेखि रोजगारीका लागि भारततिर जान थालेका हुन् । गुजरातको होटेलमा काम गर्ने उनी वर्षमा एकपटक महिनादिनको बिदामा आउँछन् । पारिवारिक अवस्था कमजोर भएकाले उनी ५ कक्षामै पढाइ छाडेर छिमेकीसँगै काम खोज्दै गुजरात पुगेका हुन् । मासिक ५ हजार भारुबाट काम सुरु गरेको उनले अहिले २०/२२ हजारसम्म कमाइरहेका छन् ।

बडुवाल टोलका अधिकांश युवा रोजगारीका लागि भारततिरै पसेका छन् । उनका अनुसार हरेक घरबाट एक/दुई जना कम्तीमा पनि भारत जाने गरेका छन् । उनीहरूको पहिलो रोजाइ गुजरात नै हुने गर्छ । त्यसपछि कतिपय मुम्बई पनि जाने गरेका छन् । ‘मुम्बईमा पनि दोधारा–चाँदनीका धेरै युवा काम गर्छन्,’ बडुवाल टोलका लक्ष्मण पोखरेलले भने, ‘यहाँबाट गएकामध्ये धेरैले हीराको कारिगर र होटेल लाइनको काम सिकेका छन् ।’

घाँस दाउरा पनि भारतबाटै
६५ वर्षीय मीना क्षत्री बिहान सबैरै उठेर गाउँलेसँगै नजिकै रहेको भारतको जंगलमा जान्छिन् । वनबाट घाँस दाउरा ल्याएर दिउँसो मात्रै फर्किन्छिन् । त्यसपछि खानपिनदेखि घरको अरू काम गर्छिन् । खेतीपातीको समयबाहेक उनको दैनिकी यसरी नै चल्ने गरेको छ ।


प्रकाशित : मंसिर २१, २०७६ १२:४३
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

सीमाको बास, पारिकै आश

‘पुल बन्नुअघि त दोधारा–चाँदनीसँग हाम्रो सम्बन्धै थिएन, अहिले भने आउजाउ बढेको छ’ 
भवानी भट्ट

काठमाडौँ — पूर्वतिर जोगबुडा नदी । तीन तिरै भारतको जंगल क्षेत्र । २ सय परिवारको बसोबास रहेको सानो बस्ती । न बाटो घाटो छ । न कुनै स्वास्थ्य संस्था । अधिकांश कच्ची घर भएको यो बस्तीमा दलित र विपन्न समुदायको बसोबास छ । 

कञ्चनपुरको महाकाली नगरपालिका ३ मा पर्ने बडुवाल टोल दोधारा चाँदनी क्षेत्रको टापु हो । यो टापुका बासिन्दाको उठबस तथा किनमेल वारि नेपालभन्दा सीमावर्ती बजारतिरै बढी हुन्छ । यहाँका बासिन्दाले नुन तेलदेखि औषधि उपचार सबैका लागि सीमावर्ती बजार खटिमा पुग्नुपर्छ । ६६ वर्षीय महावीर क्षत्री जाजरकोटको नायकबडा गाविसबाट २०२३ सालमा १३ वर्षकै उमेरमा बुबा मानसिंहसंँगै बडुवाल टोलमा आएका हुन् । महाकाली पारिको दोधारा–चाँदनी जान पनि धेरैले रुचाउँदैनथे । भर्खर आवादी सुरु भएकाले बडुवाल टोलमा उनकै टोल छिमेकका धेरैजना आएकाले मानसिंह पनि यहाँ पुगेका हुन् । गाउँमै किराना पसल चलाएर बसिरहेका महावीर घरमा चाहिने र पसलको सामान सबै भारतबाटै ल्याउँछन् । सामान मात्रै होइन बडुवाल टोलमा कारोबार पनि भारुमै हुन्छ ।

टोलनजिकै एसएसबीको क्याम्प छ । सीमावर्ती बजारतर्फ आउजाउ गर्दा कहिले–काहीं क्याम्पका सुरक्षाकर्मीले दु:ख दिन्छन् । तर कहिले भने निकै सहयोग पनि गर्छ । सीमा क्षेत्रमा खेतीपाती गर्दा कुनै बेला एसएसबीले दशगजा भन्दै रोक्ने गरेको महावीर बताउछन् । नेपाली बस्तीसँगै जोडिएको भारतको ठुलो राष्ट्रिय वन छ । उक्त वन क्षेत्रबाट बर्सेनि हात्तीको झुन्ड बस्तीतिर आउने गरेको छ । जसका कारण बडुवाल टोल र कञ्चनभोजमा ठूलो क्षति हुने गरेको छ । कतिपयले धान गहुँ कहिल्यै भित्र्याउन पाउँदैनन् ।

महाकाली पारिका ४ वडाको बस्ती अर्को जोगुबडा नदीपारि छन् । स–साना टापु जस्तै रहेका यी बस्तीको सबै कारोबार भारतसँगै हुने गर्छ । सामान्य बिरामी हुँदा पनि सीमावर्ती बजारतर्फ जानुपर्ने अवस्था छ ।

महाकाली नगरपालिका ७ को कञ्चनभोज, वडा ८ को सुन्दरनगर र वडा १० को कुतियाकभर बस्ती टापुभित्रका पनि टापु हुन् । अलग–अलग ठाउँमा रहेका यी बस्तीलाई बिच बिचमा भारतीय भूभागले छुट्याएको छ । केही वर्षअघि सम्म जोगबुडा तर्न पनि यहाँका बासिन्दाले डुंगाको सहारा लिनुपर्थ्यो । पछिल्लो समय ४ वटै बस्तीलाई बाँकी दोधारा चांदनीसँग जोड्न नदीमा झोलुंगे पुल बनेपछि आउजाउमा सहज भएको छ । पछिल्लो ५ वर्षको अवधिमा जोगबुडा नदीमा बडुवाल टोल, कञ्चनभोज, सुन्दरनगर र कुतियाकभरमा छुट्टा छुट्टै झोलुंगे पुल निर्माण भएका छन् । जसका कारण टापुका रुपमा रहेका बस्ती जोडिएका छन् ।

‘पुल बन्नुअघि त दोधारा चाँदनीसँग हाम्रो सम्बन्ध नै थिएन,’ महाकाली नगरपालिका ७ कञ्चनभोजका ७० वर्षीय किसन गुरुङले भने, ‘अहिले झोलुंगे पुल बनेपछि आउजाउ बढेको छ ।’ सुन्दरनगरमा करिब डेढ सय परिवारको बसोबास छ । यसैगरी कुतियाकभरमा ३५ परिवारको बसोबास छ । यी दुवै बस्तीका बासिन्दा पनि भारततर्फै निर्भर छन् । बर्खामा सधैं जोगबुडा नदीको त्रास रहन्छ । बाढी र कटानको समस्या रहेका ती बस्तीका बासिन्दा बर्खामा सुरक्षित ठाउँ खोज्दै भारत पस्ने गरेका छन् । महाकालीको बाढीले जोगबुडालाई रोक्दा सुन्दरनगर र कुतियाकभरका बासिन्दा बर्सेनि डुबान र कटानको समस्या झेल्दै आएका छन् ।

स्थानीय तह चुनावपछि ग्रामीण भेकमा सडक निर्माणको होडबाजी चलेको छ । तर सीमा क्षेत्रका यी बस्तीमा अहिले पनि राम्रो सडक निर्माण हुन सकेको छैन ।

सुरक्षाको अनुभूति छैन
सुन्दरनगर र कुतियाभरमा पनि भारतीय सीमा सुरक्षा बलले बेला–बेला स्थानीयलाई दु:ख दिने गरेको छ । सुन्दरनगरमा त एसएसबीले २ वर्षअघि दशगजामा पर्ने भन्दै खेत जोत्न रोक लगाएको थियो । अहिले पनि बेला–बेलामा एसएसबीले धम्काउने गरेको स्थानीय बताउँछन् । कुतियाकभरमा पनि घर आँगन भारतसँगै जोडिएको छ । गत वर्ष एसएसबीले नेपाली भूमिमै गोली चलाएको थियो । यसअघि बंगालीहरू नेपाली बस्तीमै पसेर स्थानीयलाई समेत कुटपिट गरेका थिए ।

महाकाली नगरपालिकामा इलाका प्रहरी कार्यालयसँगै सशस्त्र प्रहरीको सीमा सुरक्षा बेस क्याम्प पनि छ । दुवै सुरक्षा निकाय नगरको बिच भागमा छन् । सुरक्षाकर्मीलाइ भारतसँग सीमा जोडिएका बस्तीमा पुग्न आधादेखि एक घण्टा लाग्छ । कुतियाकभर र सुन्दरनगरको बस्ती अझै टाढा छ । ‘प्रहरी यहाँ पुग्दा भारतीय गुन्डाहरू भागिहाल्छन्,’ कुतियाकभरका स्थानीय खड्के बुढाले भने, ‘२ वर्षअघि हाम्रो बस्तीमा महिलामाथि हातपात गर्ने भारतीयलाई पक्राउ गरेपछि गुन्डाहरूको समूह आएर धेरैमाथि कुटपिट गर्‍यो, प्रहरी पुग्दा उनीहरू भारततिर भागे ।’ गत वर्षपछि एसएसबीका जवानले फायरिङ गरेको आधा घण्टापछि मात्रै सुरक्षाकर्मीहरू पुगेको उनले बताए ।

कृषि उत्पादन पनि भारततिरै
सीमा क्षेत्रका यी बस्तीका स्थानीयको मुख्य पेसा व्यवसाय कृषि र पशुपालन हो । यहाँ उत्पादन भएको धान, गहुँ, मकै र तरकारी सबै भारततिरै बिक्री हुने गरेको स्थानीय बताउँछन् । बीचमा जोगबुडा नदी भएका कारण पनि कृषि उत्पादन वारि ल्याएर बिक्री गर्न समस्या हुने गरेको छ । पछिल्लो समय झोलुंगे पुलहरू बने पनि ढुवानीमा अझै समस्या छ । ‘यहाँको अन्नदेखि दूधसम्म सबै भारततिरै बिक्री हुन्छ,’ महाकाली नगरपालिका ७ कञ्चनभोजका ललितसिंह ठकुरीले भने, ‘यताको भन्दा उता भाउ राम्रो पाइन्छ, लैजान पनि सजिलो हुन्छ ।’ उनका अनुसार भारतीय व्यापारीहरू किनमेलका लागि गाउँमै आउने गर्छन् । ढुवानीको समस्या पनि हुँदैन । कतिपयले नुनतेल, मलखाद र बीउ ल्याएको रकम अन्न बिक्री गरेर तिर्ने गरेका छन् । सोहीबापत धान गहुँ त्यही व्यापारीलाई दिने गरेको ठकुरीले बताए ।

प्रकाशित : मंसिर २१, २०७६ १२:४१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×