घर घरमा जर्सी गाई, दैनिक ४ हजार लिटर दूध बिक्री

डीआर पन्त

(आलिताल, डडेलधुरा) — डडेलधुराको आलिताल गाउँपालिका २ भित्रिसैनका दलबहादुर धामी दैनिक २० लिटर दूध बिक्री गर्छन् । बिहान उज्यालो नहुँदै घर नजिक सडकमा दूध लैजाने ट्यांकर आइपुग्छ । दुईवटा जर्सी गाई पालेका दलबहादुर साँझको दूधको खोया बनाएर बिक्री गर्छन । दुई जर्सी गाईबाट उनले दैनिक २ हजार कमाउँछन् ।

‘५ सय खर्च कटाएर १५ सय दैनिक बचत हुन्छ,’ दलबहादुरले भने, ‘दैनिक ४ घण्टा पनि काम गर्नुपर्दैन, श्रीमतीले खेतबारीमा काम गर्छिन्, म गाईको सेवा गर्छु ।’ जर्सी गाईपालनले खेतीपाती तथा अन्य कुनै पनि काममा असर नपरेको धामी बताउँछन् । धामीले भने ‘कमाइ पनि राम्रो परिश्रम पनि कम ।’


आलिताल गाउँपालिकामा पर्ने गोदाम बजार छेकी धनादेवी कोली एकल महिला भएको ४ वर्ष भयो । रंगुन नदी छेउमा उनको सानो छाप्रो छ । दुई छोरा छन् । पतिको मृत्युपछि अलपत्र परेकी धनादेवीले गाउँपालिकाको सहयोगमा गाईपालन सुरु गरेपछि उनका दिन फिरेका छन् । एउटा जर्सी गाई पालेर उनी दैनिक १४ लिटरसम्म दूध बिक्री गर्छिन् । बुबाको मृत्युपछि विद्यालय जान छोडेका उनका दुवै छोरा पुन: विद्यालय जान सुरु गरेका छन् । नदी किनाराको छाप्रो छोडेर कोलीले भित्रिसैन नजिकै दुई रोपनी जग्गासमेत खरिद गरेकी छन् ।


डडेलधुराको भित्रीमधेस क्षेत्रमा पर्ने आलिताल गाउँपालिकाले उत्पादनमुखी कृषि कार्यलाई प्राथमिकता दिएर जर्सी गाई पालन कार्यक्रम सुरु गरेपछि एक बर्ष यता त्यस क्षेत्रमा जर्सी गाई नभएको घर भेट्टाउन मुस्किल भएको छ । साविकको आलिताल र गाँगखेत गाविस मिलेर वनेको आलिताल गाउँपालिका पशुपालनको सम्भावना भएको क्षेत्र भएकाले गाउँपालिकाले पहिलो बजेटमा नै पशुपालन र कृषिलाई प्राथमिकतामा राखेर कार्यक्रम लागू गरिएको थियो । कार्यक्रम सुरु भएको दुई वर्ष पनि नबित्दै आलिताल सुदूर पहाडी जिल्लाको पहिलो गाईपालन पकेट क्षेत्र बन्न पुगेको छ ।


‘गाउँपालिकाले सुरु गरेको कार्यक्रमलाई अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकाय यूएनडीपी, दुग्ध विकास संस्थान, कृषि ज्ञान केन्द्र र भेटनरीजस्ता सरकारी कार्यालयले पनि सहयोग गरेका छन्,’ आलिताल गाउँपालिकाका अध्यक्ष बलबहादुर गुरुङले भने ‘ट्यांकरमार्फत दैनिक २५ सय लिटरभन्दा बढी दूध आलितालबाट धनगढी गइरहेको छ ।’ उनका अनुसार स्थानीय तह गठन भएलगत्तै पहिलो वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा उत्पादनमुखी व्यवसायलाई विशेष प्राथमिकतामा राखेर गाईपालन सुरु भएको हो । गाउँपालिकाका अध्यक्ष गुरुङले भने, ‘पशुपालनको प्रशस्त सम्भावना भएको क्षेत्र भएकाले चाँडै कार्यक्रमको प्रतिफल कृषकहरूले पाउन सुरु गरेका छन् ।’ उनले दुग्ध विकास संस्थानले जति दूध उत्पादन भएपनि खरिद गर्ने जिम्मा लिएपछि यस क्षेत्रमा जर्सी गाई नभएका कृषक कमै भेटिने बताए । गुरुङ भन्छन्, ‘पछिल्लो समय गाउँपालिकाको भित्री मधेस क्षेत्रमा मात्र ३ सयभन्दा बढी जर्सी गाईपालन भइरहेका छन् ।’


घरघरमा जर्सी गाईपालन सुरु भएपछि स्थानीय उपभोक्ता मिलेर आलितालको घरेलुमा दुग्ध चिस्यान केन्द्र स्थापना गरेका छन । बिहानीपख धनगढीबाट आउने ट्यांकरले दूध लैजाने गरे पनि साँझको दूध भण्डार गरेर अर्को दिन तराई पठाउने गरिएको छ । यति मात्र होइन चिस्यान केन्द्रसँगै दूधबाट बन्ने विभिन्नखाले परिकार बनाउने उद्योगसमेत स्थानीयले स्थापना गरेका छन् ।


‘यस वर्ष गाउँपालिकाको पहलमा थप एउटा ट्यांकर खरिद हुन थालेको छ’ गाउँपालिका अध्यक्ष गुरुङले भने ‘गाउँपालिकाको ५ लाख, दुग्ध बिकास संस्थानको २० लाख र थप युएनडीपीको सहयोगमा ४० लाख मूल्य बराबरको ट्यांकर खरिद गर्न बोलपत्र आह्वानसमेत भइसकेको छ ।’ गाईपालन कार्यक्रमअन्तर्गत गाउँपालिकाले घाँस उत्पादन, प्राविधिक सहयोग र औषधि उपचारको समेत व्यवस्था गरिदिएका कारण यस क्षेत्रका कृषक यसतर्फ बढी आकर्षित भएका छन् । कृषकलाई गाई खरिदमा अनुदानको समेत व्यवस्था स्थानीय तहले गरिदिएको छ । विभिन्न संघसंस्थाहरूले पनि समय समयमा विभिन्न खाले सहयोग गरिरहेको कृषकहरूले बताएका छन ।


‘सुरुसुरुमा जर्सी गाई पाल्न समस्या देखिएको थियो,’ कृषक दलबहादुरले भने, ‘बुझ्दै जाँदा परम्परागत रूपमा पालिएका पशुभन्दा जर्सीगाई पालन बढी सजिलो रहेछ ।’ दिनको ४ घण्टा सामान्य परिश्रमले दैनिक २ हजार कमाइ हुन थालेको देखेपछि अहिले जर्सी गाई नभएको घर भेटाउन मुस्किल भएको छ । उनी भन्छन्, ‘घरमै आएर नगद दूध खरिद गरेर लैजान्छन्, बाँकी रहेको दूधबाट बन्ने परिकार पनि सहज रूपमा बिक्री हुन्छ दूध जति उत्पादन गरे पनि बजार सहज रूपमा पाइने भएपछि यो पेसा लोकप्रिय बन्दै गएको छ ।’


स्थानीय तहको तथ्यांकमा २५ सय लिटर दूध उत्पादन भएको देखिए पनि यो तथ्यांक ट्यांकरमा धनगढीतर्फ जाने दूधको मात्र हो । यसबाहेक पनि एक हजार लिटरभन्दा बढी दूध स्थानीय स्तरमै बिक्री हुने गरेको छ । भित्री मधेसका गोदाम, घरेलु, केनपानी र लालढुंगा बजार मात्र नभई डोटीको छतिवनमा समेत आलितालबाट दैनिक सयौं लिटर दूध बिक्री हुने गरेको छ । आलितालमा दूध उत्पादन बढेपछि डोटीको बुडर बजारमा पनि चिस्यान केन्द्र खोलेर दूध संकलन हुन थालेको छ । प्रकाशित : मंसिर १५, २०७६ १२:४३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्वास्थ्यचौकीमा पानी छैन, बोकेरै पुर्‍याउनुपर्ने बाध्यता

तृप्ति शाही

(बैतडी) — स्वास्थ्य संस्थाहरूमा २४ सैं घण्टा पानीको सुविधा हुनुपर्ने सरकारी मापदण्ड रहेको छ । सुत्केरी सुविधा भएका र अन्य स्वास्थ्य संस्थाहरूमा पनि प्रयाप्त पानी हुनुपर्ने हो । तर बैतडीका अधिकांश स्वास्थ्य संस्थामा पानीको हाहाकार छ । 

पानी बोकेर स्वास्थ्य संस्थाहरूको काम गर्नुपर्ने यहाँका स्वास्थ्यकर्मीहरूको बाध्यता छ । गाउँका स्थानीयले प्रयोग गर्ने पानीलेनै उनीहरूले गुजारा गरिरहेका छन् । टाढाटाढाबाट पानी बोक्नुपर्ने स्वास्थ्यसंस्थाहरू पनि धेरै छन् ।

पाटन नगरपालिका ४ मा रहेको भूमेश्वर स्वास्थ्यचौकीमा पानी छैन । बोकेरै पानी पुगाउनुपर्ने बाध्यता रहेको स्वास्थ्यचौकीका अहेब जगदीश विकले बताए । स्वास्थ्यचौकीभन्दा तलको बजारमा रहेको पानी स्थानीयले प्रयोग गर्छन । त्यही पानी भर्नका लागि स्वास्थ्यका कर्मचारीहरू पनि पालो कुर्नुपर्छ । दिनको एक पटक बिहान मात्र आउने पानी भर्नका लागि कार्यालय सहयोगीहरू धारामा कुरिरहनुपर्ने अवस्था रहेको उनले बताए ।

स्वास्थ्य संस्थामा सुत्केरी सुविधा पनि उपलब्ध छ । भरेको पानी सुत्केरी अवस्थामा सरसफाइमा र कर्मचारीहरूलाई ठिक्कै हुन्छ । सुत्केरीहरू रग्ताम्य कपडा बोकेर घर लैजान्छन् । पानी नहुँदा सेवा प्रवाहका कठिनाइ हुने गरेको अनमी ज्योति सुनारले बताइन् । सुत्केरी गराइसकेपछि कसरी सरसफाइ गर्ने भन्ने चिन्ता हुने गरेको उनको भनाइ थियो ।

जिल्ला सदरमुकाममा पर्ने पुरानो नगरपालिका दशरथचन्द नगरपालिका १० को बाराकोट स्वास्थ्यचौकीमा पनि पानी छैन । स्वास्थ्यचौकी भन्दा अलि टाढा रहेको गाउँवासीले प्रयोग गर्ने पानीको भर पर्नुपर्ने अहेब सुरज भट्टले बताए । उनले भने, ‘बोकेरै जम्मा गरेर राखेको पानीले काम चलाउछौ । नजिकै भएको धारामा पनि नियमित पानी आउदैन । काम गरिसकेपछि हात धुन पनि पुगाउनुपर्ने समस्या छ । ’

भूमेश्वर र बाराकोट स्वास्थ्यचौकीमा मात्र होइन जिल्लाका धेरैजसो स्वास्थ्य संस्थाहरूमा पानीको सुविधा छैन । जिल्लामा ६५ वटा स्वास्थ्य संस्था, २ वटा प्राथमिक स्वास्थ्य केन्द्र र १ अस्पताल छ । यस्तै, सामुदायिक स्वास्थ्य एकाइलगायतका अन्य स्वास्थ्य संस्थाहरू पनि छन् । तर, अधिकांसमा पानीको अभाव छ ।

२४ सैं घण्टा पानी हुनुपर्ने र चाहिने संस्थामा पानी बोकेर काम गर्नुपरिरहेको गुनासो सिगास गाउँपालिका ६ को थलाकाडा स्वास्थ्य चौकीका इन्चार्ज हेल्थ असिस्टेन्ट भीमसिंह ऐरले गरे । उनले भने, ‘बोकेरै पानीको जोहो गरिरहेका छौ । जहिल्यै अभाव झेल्न परिरहेको छ । भरेको पानीले कति पो पुग्छ । कर्मचारी, सेवाग्राही, सुत्केरी सबैले प्रयोग गर्नै पर्‍यो । ’ सुत्केरी गराउनुपर्ने गर्भवतीहरू आएको समयमा झनै सबैले समस्या झेल्नुपर्ने उनले बताए । सुत्केरी हुन स्वास्थ्य संस्था जानुपर्ने गर्भवतीहरूलाई पानीको अभावले धेरै पिरोल्ने गर्छ ।

जिल्लाका धेरैजसो स्वास्थ्य संस्था पानीको अभावमा रहेका स्वास्थ्य कार्यालयका जनस्वास्थ्य निरीक्षक सूचना अधिकारी भुवन जोशीले बताए । ‘पानीको अभाव नभएका स्वास्थ्य संस्थाहरू त कमै छन् जिल्लामा । धेरैजसोमा समस्यानै छ,’ उनले भने, ‘संस्थामा पानी अभाव हुँदा सेवाप्रवाहमा गाह्रो नहुने कुरै भएन । ’ समस्या समाधानको प्रयास भईरहेको स्थानीय तहका प्रतिनिधीहरूको दावी छ । केहि स्वास्थ्य संस्थामा समस्या रहेको बताउँदै नगरप्रमुख केशव बहादुर चन्दले पानीको अभाव टार्न विभिन्न योजना मार्फत काम भइरहेको बताए ।

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७६ १२:४०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×