हराउँदै मौलिक घर

वसन्तप्रताप सिंह, तृप्ति शाही

(बझाङ) र (बैतडी) — झुरुप्प परेका बस्ती । रातो माटो र कमेरोले लिपेर चिटिक्क पारेका घर । घरको अगाडी झुन्ड्याइएका काष्ठ कलाको प्रदर्शन गरेर बनाइका दलान । किरीमिरी देखिने गरी स्लेटले छाएका कलात्मक घरका छाना । गाउँको बीचमा चौतारो वा भुवाखाडो (गाउँभरीका मान्छे जम्मा हुन मिल्ने फराकिलो ठाउँ) । सुदुर पहाडका अधिकांश गाउँहरूको परिचयसँग जोडिने कुराहरू हुन् । 

समयक्रमसँगै गाउँको परिचयसँग जोडिएका यस्ता चिनारी मेटिने क्रम बढ्दो छ । परम्परागत सिप साधन र प्रविधि प्रयोग गरी बनाइएका घरहरूलाई एकपछि अर्को गर्दै सिमेन्ट कंक्रिटले बनेका घरले विस्थापन गरिरहेका छन् । ढलान हाल्न नसक्नेहरूले पनि घरको छानोमा स्लेटसाटो जस्तााले छाउन थालेपछि गाउँको स्वरुप परिवर्तन हुन थालेको छ । मौलिकता हराउन थालेको छ ।

‘अचेल गाउँहरू गाउँ जस्ता देखिन छाडिसके,’ गाउँघरले मौलिकता गुमाउँदै गएको प्रति चिन्ता व्यक्त गर्दै बझाङको खप्तड छान्नाका गाउँपालिकाका कलक खत्रीले भने ‘सबैलाई लिन्टर (सिमेन्ट ढलानवाला) घर बनाउने रहर जागेको छ । यस्तै हो भने छोरानातिले पुराना शैलीका घर फोटोमा मात्र देख्न पाउने छन् ।’

बझाङ र बैतडीमा परम्परागत घरहरूलाई कंक्रिट संरचनाले विस्थापन गर्ने प्रतिस्पर्धा सदरमुकामबाटै सुरु भएको थियो । हाल बझाङ सदरमुकाम चैनपुर र बैतडीको खलंगामा परम्परागत शैलीका घरहरू विस्थापित हुने अवस्थामा पुगेका छन् । यो प्रतिस्पर्धा अहिले गाउँतिर चल्दै छ ।

‘हामी त पुरानै शैलीको घरमा हुर्किएका हौं, अहिले त्यस्ता घर देखिनै छोडे । अव त भूल्न पनि थालीसक्यौ । सबैले पुराना घर भत्काए । नयाँ बनाउनेले अहिले कै शैलीका बनाउछन्,’ बैतडी सदरमुकाम खलंगाकी शान्ति चन्दले भनिन्, ‘अहिलेका घरहरू बलिया त होलान् तर पहिलेका जस्ता सुन्दर लाग्दैनन् ।’

‘सडक पुगेर गाडी गुड्न थालेपछि यहाँ पुराना शैलीका घर भत्काएर नयाँ बनाउने प्रतिस्पर्धा नै चलेको छ,’ बझाङ सुर्मा गाउँपालिकाका जनक बोहराले भने, ‘सक्नेले ढलान हालेर घर बनाएका छन । नसक्नेले छानोमा टिन (जस्तापाता) हालेका छन् । पुराना शैलीका घर त अब गाउँमा नै छैनन् भन्दा पनि हुन्छ ।’ एकाएक गाउँभरीका मान्छे आधुनिक घरमा आकर्षित हुनुको कारण एक अर्काको देखासिकी भएको स्थानीय बताउँछन् । ‘अब त आधुनिक घर नबनाए लाज हुने अवस्था भइसक्यो,’ बझाङकै दौलिचौरका गणेश बोहराले भने, ‘वरिपरिका सबैले पक्की घर बनाए पनि बीचमा स्लेटले छाएको एक्लै घर नसुहाउँदो जस्तो देखिने रैछ । त्यसैले मैले पनि भत्काएर ढलान घर बनाएँ ।’

आधुनिक घरको फेसनका कारण पुराना शैलीका घरहरू लोप हुँदै गए पनि स्वास्थ्यका हिसाबले पुराना शैलीका घरै गुनिला हुने गरेको स्थानियको अनुभव छ । ‘स्लेटको छाना हुँदा गर्मीर्मा शीतल हुन्थ्यो । जाडोमा न्यानो हुन्थ्यो,’ बैतडी दशरथ चन्द नगरपालिकाका देवदत्त बडुले भने, ‘के फेसन आयो कुन्नी, ढलान घरमा त जाडोमा भित्र बसि नसक्नु हुन्छ ।’ उनले जस्तापाताले छाएको घरमा पनि गर्मीमा तातेर दिउँसो भित्र पस्न नसकिने र हिउँदमा जाडोले सताउने गरेको बताए ।

बलियो हुने हेर्दा आकर्षक देखिने भएकोले यहाँका स्थानीयले आधुनिक शैलिका घरहरू प्रति आकर्षण बढेको बताउछन् । विकास र समृद्धिका नाममा मौलिकतामाथि भइरहेको अतिक्रमण राम्रो नभएको बझाङका विष्णुभक्त शास्त्री बताउँछन् । ‘परम्परागत शैलीका घर पर्यटकीय दृष्टिकोणमा महत्त्वपूर्ण आकर्षण हुन्, अब त्यो विस्तारै लोप हुन थालेका छन् । गाउँले मौलिकता गुमाउनु राम्रो होइन,’ उनले भने ।



प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७६ ११:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

बोगटान सडक : निर्माणमा वन बन्यो बाधक

कालोपत्रे नहुँदा यस क्षेत्रका बासिन्दा धुलाम्मे सडकमै जोखिमपूर्ण यात्रा गर्न बाध्य छन्
मोहन शाही

(डोटी) — जिल्लाकै मेरुदण्ड मानिएको सहजपुर–बोगटान सडकमा वन क्षेत्र समस्याका रूपमा देखिएको छ । तीन दशकदेखि अलपत्र सडक पछिल्लो समय सरकारको उच्च प्राथमिकतामा रहे पनि वन क्षेत्रको कानुनी समस्याले निर्माण सुस्त भएको छ । ५० किमि कालोपत्रेको काम सुरु गरे पनि सरकारले वनको वातावरण प्रभाव अध्ययन प्रतिवेदन तयार नगर्दा समस्या देखिएको हो ।

सडक बनाउने ठेक्का भारतीय कम्पनी पीआरएल र नेपाली कम्पनी कुमारको संयुक्त साझेदारीमा छ । पीआरएल कुमार जेभीका कन्ट्र्याक्ट म्यानेजर ईश्वर बस्नेतले काम सुरु भए पनि वन क्षेत्रको कानुनी झमेलाले लक्ष्यअनुसारको काम अघि बढाउन समस्या आएको बताए । ‘५० किमिमध्ये ९० प्रतिशतमा वन क्षेत्र पर्छ, थुप्रै रुखहरू हटाउनु पर्ने अवस्था छ,’ उनले भने, ‘वनको कानुनी ब्यवधान आउदा हामी उपकरण र जनशक्तिका रुपमा तयारी अवस्थामा रहे पनि सडकको डबल कटिङ, टेवा पर्खालको काम पनि खुलेर गर्न पाएका छैनौं ।’

वन क्षेत्र र बिवादित बाहेकका ठाउँमा अहिले निर्माण कम्पनीले सडक चौडा गर्ने, पर्खाल बनाउने र नाली खन्ने काम गरिरहेको छ । समस्या नभएका ठाउँमा काम गरी ११ प्रतिशत प्रगति गरिएको बस्नेतले बताए । समस्या वन क्षेत्रको मात्र छैन । सडक क्षेत्रमा पर्ने घरको क्षति व्यहोर्ने वा नव्यहोर्ने भन्नेबारे पनि सरकारले टुंगो लगाउन सकेको छैन । ‘सरकारले बैंकबाट क्रृण लिएर सुरु गरेका आयोजनामा जग्गाको मुआब्जा नदिने कुरा स्पष्ट नै छ,’ म्यानेजर बस्नेतले भने, ‘तर घरको क्षति दिने/नदिने कुरा अझै स्पष्ट नभएकाले पनि सडकलाई चौडा गर्न सकिएको छैन ।’ सहजपुर–बोगटान सडक आयोजना प्रमुख कल्पना अधिकारीले भने कालोपत्रे निर्माण कार्यमा कुनै समस्या नभएको बताइन् । उनले वातावरण प्रभाव अध्ययनको काम अन्तिम चरणमा रहेकाले काम तोकिएको समयमै पूरा हुने दाबी गरिन् । अन्य समस्याको पनि कानुनी रूपमा चाँडै समाधान गर्न आफूहरू लागिरहेको उनको भनाई थियो ।

सो सडक क्षेत्रभित्र पर्ने करिब ५०/६० घरमा क्षति पुग्ने सम्भावना छ । बोगटान सडक निर्माणपछि स्थानिय कृषि उत्पादनले मूल्य पाउनेमा किसानहरूले आशा गरिरहेका छन् । बोगटान क्षेत्र कृषि उत्पादनका लागि उर्वर मानिन्छ । वनको यस्तै विवादले लामो समय देखि अछाम, बाजुरा र डोटीको भाग्य रेखा मानिने धनगढी–गड्सेरा–दिपायल द्रुतमार्गको ट्र्याक खोल्ने कार्य पनि प्रभावित भएको छ । स्थानीय बासिन्दामा ३ वर्षपछि पुन: पलाएको आशा खेर जाने त होइन भन्ने चिन्तामा आफु रहेको बडीकेदार गाउँपालिका २ का बलबहादुर बुढामगरले बताए । उनले सरकारले वनको समस्या चाडै समाधान गरिदिन आग्रहसमेत गरे । सो क्षेत्रका बासिन्दा कालोपत्रे नहुँदा कच्ची सडकमा खचाखच भरिएर बसमा जोखिमपूर्ण यात्रा गर्न बाध्य छन् ।

गत फागुन ७ गते सो सडकको कालोपत्रे निर्माणको प्रधानमन्त्री केपी ओलीले शिलान्यास गरेका थिए । उक्त सडक निर्माणका लागि नेपाल र भारत सरकारबीच भारतको एक्जिम बैंकमार्फत ५५० मिलियन डलर ऋण सहयोग दिने २०७१ मंसिर ९ गते सम्झौता भएको थियो । सो रकम नेपालको पूर्वाधार विकासका लागि खर्च गरिने दुवै सरकारबीच सहमति भएको थियो । नेपालका १७ मध्ये डोटीको बोगटान सडकमा करिब २ अर्ब २५ करोड रकम विनियोजन गरिएको सडक सुधार तथा विकास आयोजना निर्देशनालयका निर्देशक सुशीलबाबु ढकालले बताए ।

सडक निर्माणको राजनीति
०३८ सालमा भएको राष्ट्रिय पञ्चायत निर्वाचनपछि पहिलोपटक कैलालीको सहजपुरदेखि डोटीको बिपीनगरसम्मको १८ किमिका लागि ०४४ मा शिलान्यास भएको थियो । सो सडकको शिलान्यास तत्कालीन जिल्ला सभापति भरतबहादुर खड्काले गरेका थिए ।

०४८ वैशाखमा भएको प्रतिनिधिसभा सदस्य निर्वाचनमा कांग्रेस उम्मेदवार सिद्धराज ओझाले सडक बनाउने एजेन्डाबाटै चुनाव जिते । ओझाले ०४९ मा जिल्लास्तरबाट पहिलोपटक राष्ट्रिय योजना आयोगमा उक्त योजना पनि पारे । योजनामा परे पनि उनको कार्यकालमा सो सडकले गति भने लिन सकेन । ०५१ मा मध्यावधि निर्वाचन भयो । ओझाले पुन: बोगटान सडकलाई एजेन्डा बनाएर चुनाव लडे । चुनाव पनि जिते । ०५६ को संसदीय निर्वाचनसम्म सहजपुरदेखि बिपीनगरसम्मको ट्र्याक खुल्यो ।

‘जिल्लाको दक्षिण क्षेत्रबाट राष्ट्रिय योजनामा परेर काम अघि बढेपछि जिल्लाको उत्तर क्षेत्रबाट पनि बोगटान सडकसँग जोड्न ०५६ सालमा डीएफआईडीको बजेटबाट राजपुर–तिखात्तर–चवराचौतरासम्मको ट्र्याक खोल्न शिलान्यास भयो,’ प्रदेश सांसद भरतबहादुर खडकाले भने, ‘पछि विभिन्न राजनीतिक घटनाक्रमले काममा तीव्रता आएन ।’ संविधानसभा पहिलो चुनावमा तत्कालीन नेकपा माओवादीबाट खेम बम चुनिए । २०७० को संविधानसभा चुनावमा भने तत्कालीन एमाले उम्मेदबार प्रेमबहादुर आलेमगरलाई त्यही सडकको आसमा बोगटानका बासिन्दाले मत दिए । ०७० यता तत्कालीन एमाले र कांग्रेस उक्त सडक निर्माणमा आ–आफूले काम गरेको दाबी गरिरहेका छन् ।

सांसद आलेमगरले अर्थमन्त्री विष्णु पौडेलका पालामा ठूलो बजेट विनियोजन गराएर अवरुद्ध ट्र्याक खोल्ने काम अघि बढाएको दाबी गर्दै आइरहेका छन् । योजना आयोगबाट हटाइएको बोगटान सडकलाई पञ्चवर्षीय योजनामा राखेर ट्रयाक खोल्न लगाएको उनको दाबी छ । अहिले हुन थालेको कालोपत्रेका लागि करिब २ अर्ब २५ करोड रकम समेत विनियोजित गर्न आफूले पहल गरेको आलेले बताए । डोटीबाट ०७० मा निर्वाचित सभासद् एवं तत्कालीन भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात व्यवस्थामन्त्री वीरबहादुर बलायरले आलेको दाबी भ्रमपूर्ण रहेको दाबी गरिरहेका छन् । उनले ०७१ मंसिरमा नेपाल र भारत सरकारबीचको सम्झौताअनुसार एक्जिम बैंकमार्फत आएको सहयोग रकममध्ये २ अर्ब २५ करोड रुपैयाँ बोगटान सडकमा विनियोजन गरेको दाबी गरे ।

‘०७१ मा सुशील कोइराला प्रधानमन्त्री हुँदा भारत सरकारसंँगको सम्झौताअनुरुप एक्जिम बैंकमार्फत सहयोग आउने प्रतिबद्धता भएको हो,’ बलायरले भने, ‘आव ०७२/७३ मा तत्कालीन अर्थमन्त्री रामशरण महतले आफ्नो बजेट वक्तव्यमा बोगटान सडकका लागि बजेट बिनियोजन गरेका थिए । यता प्रतिनिधि सभा सदस्य प्रेमबहादुर आलेमगरले भने कांग्रेसले ३ दशकसम्म अन्योलमा राखेको सडकलाई प्राथमिकता दिन निरन्तर गरिएको दबाबका कारण बजेट परेको दाबी गर्छन् ।

प्रकाशित : कार्तिक २६, २०७६ ११:३४
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×