घट्यो सखिया नाचको रौनक

निर्मला खडायत

धनगढी — केही वर्ष अघिसम्म पनि दसैं सुरु हुनुअघि नै कैलाली कञ्चनपुरका थारू बस्तीमा सखिया नाचको रौनक सुरु हुन्थ्यो  । गाउँभरिका मानिसहरू जुटेर सखिया नाचको तयारी गर्न थाल्थे  ।

थारूको अटवारी पर्वको दोस्रो दिनदेखि तिहारसम्म सखिया नाचको रौनक छाउथ्यो ।

दिनभरि खेतबारीमा काम गरेर बेलुकी सखियाको रमाइलोले उनीहरू आफ्नो थकाइ मार्थे । बेलुकाको खाना खाइसकेपछि फुर्सदको समय सदुपयोग गरी नाच्ने युवतीहरू, मादल बजाउने युवा र हेर्न जाने दर्शकहरूले गर्दा बस्ती नै उल्लासमय हुन्थ्यो । ‘तर हिजोआज थारू बस्तीमा सखिया नाचको धुन विरलै सुन्न पाइन्छ’ धनगढी उपमहानगरपालिका ७ पटेलाकी पार्वती चौधरीले भनिन् ‘नाचको सुरूआत गर्नुअघि गुरुवाको आदेश अनुसार विशेष किसिमको पूजा हुन्छ, दुष्टात्माको भवितव्यबाट बचाउन गुरुवाले गाउँको देवताको पूजा गरेपछि सखिया नाच सुरु हुन्छ ।’

‘सखिया नाचमा युवतीहरू सामूहिक रूपमा नाच्ने र पुरुषहरूले मादल बजाउने गर्छन । थारू समुदायमा यसले आफ्नै ऐतिहासिक विशेषता बोकेको छ’ पार्वतीले भनिन् ‘यो नाचमा भगवान श्रीकृष्णको लीलामा आधारित गीत गाएर शास्त्रीय नृत्य हुने गर्छ ।’

थारू संस्कृतिको फरक पहिचान बोकेको सखिया नाच अहिले भने हराउँदै जान थालेको छ । थारू बुद्धिजीवीहरूले संस्कृति लोप हुन थालेको भन्दै चिन्ता व्यक्त गरेका छन् । पटेला गाउँकी भलमन्सा सुनिता चौधरीले भनिन्, ‘बस्तीमा अहिले मादल बजाउने र गीत गाउन जान्ने मान्छेको कमी हुन थालेको छ ।’

उनले केही युवा पुस्ता पढाइको सिलसिलामा त केही पैसा कमाउन देश विदेश गएका कारण पनि अहिले थारू बस्तीमा सखियाको धुन सुन्न नपाइएको बताइन् । गाउँमा भएका युवा पुस्ता पनि सखिया नाचको महत्वबारे अनभिज्ञ देखिन्छन् । गाउँका युवा रमेश चौधरीले भने ‘साँझ आमा र दिदीहरू सखिया नाच गर्दै गीत गाउँछन् । गीत नबुझेपनि हामीहरू हेरेर रमाइलो गर्न जान्छौं ।’

धेरै युवा सखिया नाचबारे अनभिज्ञ भैरहदा केही युवा भने सखिया नाच हेनकै लागि सहरबाट गाउँ फर्किने गरेका छन् । २३ वर्षीया ज्योती चौधरीले भनिन्, ‘सरकारले पनि हामीहरूलाई संस्कृति जोगाउन सहयोग गरेको छ’ उनले भनिन् ‘दसैंका बेला कलेज पनि बिदा हुन्छ । म हरेक वर्ष सखिया नाच हेर्न र नाच्न गाउँ फर्किन्छु ।’

दसैंका बेला मात्रै होइन विभिन्न महोत्सवहरूमा पनि आफूले साथीहरूलाई जम्मा गरेर सखिया नाच प्रस्तुत गर्ने गरेको उनले बताइन् । पछिल्लो समय पर्वका बेला लोप हुन थालेको सखिया नाच बिभिन्न मेला महोत्सव र कार्यक्रममा भने प्रस्तुत भैरहेको हुन्छ ।

‘पहिले दसैं सुरु हुनुभन्दा केही दिन अघिदेखि सुरु हुने यो नाच एक महिनासम्म हुने गर्थ्यो । गाउँका गुरुवा धर्म बहादुर चौधरीले भने ‘सखिया नाच अहिले हराउँदै जान थालेको छ, नयाँ पुस्ताले आफ्नो संस्कृति बिर्संदै जान थालेका छन् ।’

माघमा नाचिने मघौटा नाच र दसैंका बेला नाचिने सखिया नाच थारूहरूको चर्चित र निकै रमाइलो नाच मध्ये एक हुन् । उनले मौलिक भाषामै भने ‘आजकाल पहिलेक जैसिन नाच नै हो ।’ ‘पहिले अटवारीको व्रत बारिसकेपछि लगत्तै सखिया नाच सुरु हुन्थ्यो’ सञ्चराम चौधरीले भने ‘हामीहरू आफ्नो संस्कृति रहिरहोस् भन्न चाहन्छौं तर यो बिस्तारै लोप हुदै गइरहेको छ ।’

सखिया गीतमा कृष्ण लीलाको आरम्भबाट अन्त्यसम्म गाउने गरिन्छ । धनगढी उपमहानगरपालिका ५ की जोधौनी चौधरीले भनिन् ‘खोई किन अहिले थारू समुदायका अधिकांस ब्यक्तिले सखिया खेल्न छोडिसके । खेले पनि २/४ दिन मात्रै खेल्ने गर्छन् ।’ धनगढी उपमहानगरपालिका ५ कै लक्ष्मी चौधरीले जोधौनी चौधरीकै कुरामा सहमती जनाउँदै भनिन्, ‘अहिले ठेट सखिया नाच पूर्ण रुपमा हराउन थालेको छ।’

प्रकाशित : आश्विन १८, २०७६ ११:१८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नगदै पाउँदा ज्येष्ठ नागरिक दंग

दसैंको चहलपहल
ज्येष्ठ नागरिक भन्छन्, ‘यसपालि त भत्ता पनि बढेको रहेछ, बैंक जान झन्झट हुन्थ्यो, नगदै दिएपछि सजिलो भयो’
अर्जुन शाह

बाजुरा — सय वर्ष पुग्नै थालेका बड्डेलीलका केशे उखेडा १२ हजार रुपैयाँ बुझेपछि दंग थिए  । दसैंको मुखमा सामाजिक सुरक्षा रकम नगदै पाउने भएपछि बाजुराको बुढीगंगा नगरपालिका ७ मा शुक्रबार बिहानैदेखि टोलटोलबाट वडाको केन्द्रमा घुँइचो लागेको थियो  ।

सामाजिक सुरक्षा रकम बैंकमार्फत उपलब्ध गराउनुपर्ने प्रावधान भए पनि नगरपालिकाले सम्बन्धित वडाको केन्द्रबाट दसैंको मुखमा भत्ता रकम नगदै उपलब्ध गराउने निर्णय गरेको थियो । यस क्रममा शुक्रबार वडा ७ को केन्द्र बड्डेलीचौरबाट भत्ता वितरण गरिएको हो ।

‘दसैंको मुखमा वडा सदस्यहरूको उपस्थितिमा वडाको केन्द्रबाटै रकम रकम बाँडेका हौं,’ वडा–सचिव गोरख कटुवालले भने, ‘बैंकबाटै भुक्तानी गर्नुपर्ने नियम भए पनि सबैका खाता खोल्ने काम पूरा नभएकाले नगदै दिने निर्णय गरेका हौं ।’ नगरपालिकाका १० वटै वडाबाट सामाजिक सुरक्षा रकम नगदै वितरण गरिएको नगरपालिकाले जनाएको छ । ‘केही वडामा सबैको बैंक खाता खोल्ने काम पूरा नभएकाले पहिलो चौमासिकमा नगदै उपलब्ध गराइएको हो,’ नगरप्रमुख दीपकविक्रम शाहले भने, ‘दोस्रो चौमासिकदेखि बैंकमार्फतै भूक्तानी पाउने ब्यवस्था मिलाउछौं ।’

ज्येष्ठ नागरिक, एकल महिला र अपांग, बालबालिकालगायतले सामाजिक सुरक्षा रकम बुझेका हुन् । घर नजिकैबाट नगदै पाएपछि बढिजसो वृद्धवृद्धा खुसी देखिन्थे । ‘यसपालि त भत्ता पनि बढेको रहेछ,’ कान कम सुन्ने उखेडाले भने ‘बैंक जान झन्झट हुने थियो । नगदै दिएपछि सजिलो भयो ।’

चौमासिक रकम एकमुष्ट उपलब्ध गराइएको हो । चालु आवको साउनदेखि कार्तिकसम्मको रकम उनीहरूले पाएका छन् । गत आर्थिक वर्षसम्म ज्येष्ठ नागरिकले महिनाको २ हजार पाउँथे । यो वर्ष ३ हजार भएको छ । यसरी उनीहरूले ४ महिनाको एकमुष्ट १२ हजार बुझेका हुन् । अपांग र एकल महिलाहरूले मासिक २ हजारका दरले एकमुष्ट ८ हजार बुझेका छन् । ‘बैंक जानुभन्दा नगद पाएर सजिलो भयो’, एकल महिला झालीकी बिरमा कटुवालले भनिन् ।

विभिन्न शीर्षकमा सामाजिक सुरक्षा रकम उपलब्ध गराइएको हो । वडा नम्बर ७ मा जेष्ठ नागरिक ११२ जना छन् । उनीहरूले १२ हजारका दरले भत्ता रकम बुझे । ७० कटेका ८६ जनालाई औषधी उपचार खर्च थप एक हजार उपलब्ध गराइएको वडा कार्यालयले जनाएको छ । जेष्ठ नागरिक बराबर रकम पाउने पुर्ण अपांग २ जना रहेको सचिव कटुवालले बताए ।

एकल महिला भत्ता पाउने ६६ जना छन् । यस्तै अति अशक्त ६ जनाले एकमुष्ट ८ हजार बुझेका छन् । १ सय २ दलित समूदायका बालबालिकालाई मासिक ४ सयका दरले चौमासिक एकमुष्ट १ हजार ६ सय बालबालिका सुरक्षा भत्ता उपलब्ध गराइएको छ । गैर दलित समूदायका ९२ जनालाई बाल पोषण सुरक्षा भत्ता दलित बालबालिका सरह उपलब्ध गराइएको वडा–सचिव कटुवालले बताए । ‘भत्ता पाएपछि दसैं सजिलो हुने भयो’ झालीकी कलुदेवि सार्कीले भनिन् ‘घर परिवारलाई दसैंमा एक छाक छाक मिठो मसिनो कसरी जुटाउ भन्ने चिन्ता हटेको छ ।’ बुढीगंगामा सामाजिक सुरक्षा रकम पाउनेको संख्या ४ हजार रहेको नासु पूर्ण शाहले बताए ।

बाजुराका कूल ९ मध्ये ८ स्थानीय तहले नगदै रकम उपलब्ध गराएका छन् । बडिमालिका नगरपालिकाले मात्रै बैंक खातामार्फत रकम भूक्तानी गरेको छ । भत्ता पाउने सबैको बैंक खाता खोल्ने कार्य पुरा नभएकाले दसैंको मुखमा नगदै उपलब्ध गराइएको सम्बन्धित स्थानीय तहले बताएका छन् ।

बुढीनन्दा नगरपालिकाका नासु रामदत्त जोशीले भने ‘सबैको खाता खोलाएर बैंकमै भूक्तानीको प्रयास गरेका हौं । तर यसपाली सम्भव भएन ।’ इन्टरनेट सुविधा चुस्त नभएको जनाउँदै केही समयपछि मात्रै खाता सञ्चालन गर्न सकिने बताएको नासु जोशी बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन १८, २०७६ ११:१८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्