नौरथामा बज्नै छाडे बाजा

‘सबैभन्दा ठूलो दमाहालाई दाइनो भनिन्छ, त्यो सँगै मध्यम र साना दमाहा पनि हुन्थे । सबैभन्दा सानोलाइ ट्याम्को भन्ने चलन छ । तीनै आकारका दमाहाको सामूहिक बाजाको धुनले वल्लोपल्लो गाउँ गुञ्जिएर रोमाञ्चक हुन्थ्यो’
अर्जुन शाह

बाजुरा — नवरात्रभर पुर्वुताको दसैंघरमा घन्किने दमाहाका बाजाले बाजुराको दक्षिणी क्षेत्र गुञ्जयमान हुन्थ्यो । बाजुराका अरु गाउँका दसैं घरमा पनि त्यसैगरि पूजाका बाजा बज्थे । अहिले कहिकतै दमाहाको बाजो सुनिन्न । पछिल्ला वर्षमा नौरथाका बाजा बजाएर पुजाआजा गर्ने चलन पनि लोप हुन थालेको छ ।

दक्षिणी क्षेत्रका बार्जुकोट, बाह्रविस, कुडीकोट, झालीलगायतका पुजाघरहरूमा यतिबेला बाजा बजेका छैनन् । ‘पहिलाको जस्तो धार्मिक आस्था र दसैंको रौनक छैन’ बुढीगंगा नगरपालिका ७ मुडेगाउँ दसैंघरका नरेन्द्रबहादुर शाहले भने ‘अहिले गाउँमा न बाजा बजाउने मान्छे छन्, न त युवापुस्ता दसैं पुजामा बस्छन् ।’


पुर्वूतामा सबै जाती समूदायको सामूहिक दसैं घर छ । नवरात्रीमा मोहन नेपाली अगुवाइ गर्ने ७ जनाको दमाई समूहले त्यही दसैं घरमा दिनको तीन पटक नौरथाका बाजा बजाउँथे । विहानै झिसमिसेमा, मध्यान्ह र साँझ पुजाको समयमा गरी दिनको तीन पटक नवरात्री अवधिभर ‘नौरथाका बाजा’ बज्थे । अहिले मोहन मजदुरी गर्न भार गएका छन् । गाउँमा विधिपूर्वक नौरथाका बाजा बजाउन जान्ने अरु छैनन् । त्यसैमा युवाहरू अधिकांश भारतमै छन् । ‘गाउँमा बाजा बजाउने मान्छे नै छैनन्’ पुर्वूताका शेरबहादुर शाहीले भने ‘पुर्वूतामा पनि दसैंको रौनक पहिला जस्तो रहेन ।


उसो त दसैंमा घन्किने दमाहा पनि लोप हुँदैछन् । दमाई समूदायले बाजा बजाउँथे । हरेक दमाई समूहमा एउटा दाइनो हुन्थ्यो । सबैभन्दा ठुलो दमाहालाई दाइनो भनिन्छ । त्यो सँगै मध्यम र साना दमाहा पनि हुन्थे । सबैभन्दा सानोलाइ टाम्को भन्ने चलन छ । तीन वटै आकारका दमाहाको सामूहिक बाजाको धुनले वल्लोपल्लो गाउँ गुञ्जिएर रोमाञ्चक हुन्थ्यो । पुजाआजा, विवाह ब्रतवन्ध मात्रै हैन, गाउँको हुनेखाने र भद्रभलाद्मीको मृत्युमा बाजा बजाएर मलामी लाने चलन छ । यी सबै संस्कारहरू विस्तारै लोप हुँदै गएका यहाँका बुढापाकाहरू बताउँछन् ।


‘शुद्ध तामाबाट बनेको हुन्छ दमाहा । झण्डै १० किलोको ठूलो दमाहा हुन्छ दाइनो,’ बाह्रविसका रमेश नेपाली भन्छन्, ‘हाम्रा बुवाको पुस्तासम्मले दमाहा जतन गरेर राख्थे । आवश्यकताअनुसार छाला फेरेर मर्मत पनि गरिरहन्थे । अहिले दमाहा बजाउने चलन नै लोप हुने अवस्थामा पुगेपछि नयाँ थप्ने कुरै छैन ।’


दाइनोको इज्जत पनि बेग्लै हुने । सबै भन्दा उचो आवाज आउने (बज्ने) दाइनोको चर्चा चारैतिर हुन्थ्यो । वारिगाउँका बासिन्दाले पारिगाउँ बाजा बजे फलानाको दाइनो घन्कियो भन्ने टाढैबाट अनुमान लगाउँथे । ‘युवा पुस्ताका लागि यो सब कथाजस्तो हुन थालेको छ’ नेपालीले भने ‘बाबुबाजेका पालाका दमाहा लोप भइसके । नयाँ बनाउने रुची कसैलाई छैन ।

यस्ता कतिपय धार्मिक र सांस्कृतिक परम्पराहरू हराउँदै गएका छन् ।’ नयाँ थप्ने कुरा त परै जाओस्, पुरानै संरक्षण गरेर राख्नेहरू पनि नभएको उनले बताए ।


मार्तडी लगायत केही गाउँका दमाई समूदायले मात्र दमाहा बाजा जोगाएर राखेको देखिन्छ । सदरमुकाम भएकाले जुनसूकै औपचारिक कार्यक्रममा बाजा बजाउने चलन छ । विभिन्न सरकारी तथा गैरसरकारी कार्यक्रममा दमाहा बाजा बजाउने चलन छ । त्यसबाट राम्रै रकम प्राप्त हुने भएकाले बृद्ध पुस्ताले यो पेशा छाडेका छैनन् ।


‘राम्रै आम्दानी हुने भएकाले पेशा जोगिएको छ’ मार्तडीमा दमाई समूदायका अगुवा काल्चे ढोलीले भने ‘एउटा कार्यक्रममा १० हजार जति लिन्छौं ।’ ग्रामीण क्षेत्रतिर यस्तो अवस्था छैन । बाजा बजाउने पेशाबाट जीविकोपार्जन नहुने भएकाले युवाहरूको आकर्षण नभएको बाह्रविसका दयाराम नेपाली बताउँछन् ।


हुन त गाउँघरमा दसैंको उमंग पहिलाको जस्तो कहिँकतै देखिन्न । दशक अघिसम्म नवरात्रीमा गाउँगाउँमा माली (पिङ) हुइक्किएका देखिन्थे । अहिले कतै देखिदैनन् । यस्तै घटस्थापनाको दिन राँगा जुधाएर रामाइलो गरिन्थ्यो । राँगा जुधाईको रमाइलो र महत्व नै बेग्लै हुन्थ्यो । गाउँगाउँबाट जुधाई हुने परम्परागत थलोमा राँगा ल्याइन्थे । रमाइलो हेर्नेहरूको भिड लाग्थ्यो । जित्ने राँगोको मुल्य बढ्थ्यो । राँगा मालिक र पुरै गाउँको इज्जत बढेको मानिन्थ्यो । हार्ने राँगाको मूल्य घट्थ्यो । तुरुन्तै बिक्रि गर्थे । ‘अहिले त यी सब चलन पनि लोप हुन थाले’ गुदुखाती धुर्तोलाका धर्म रावतले भने ‘अहिले त दसै आएगएको पनि थाहै हुन्न ।’


दसैंमा राँगा बली चढाउँने परम्परा पनि लोप भएको छ । विगतमा दसैंघरमा अष्टमी र नवमीमा बोकासँगै रागो बली दिने चलन थियो । भाकल गरेकाहरूले ब्यक्तिगत बली चढाउँथे । सामूहिक दसैं गर्ने गाउँमा आलोपालो गरेर राँगो बोका चढाउने चलन थियो । अहिले छैन । ‘मुस्किलले बोका काटिन्छन, राँगो बोका बली पुजा हुने दसैं घरहरू अहिले मुस्किलले भेटिन्छन्’ बाह्रविसका पदम रावलले भने ‘दसैंमा बली पुजा गर्ने चलन हट्दै जानु एक किसिमले राम्रै पनि हो ।’

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७६ ११:५८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

दुःखमै संक्रमितको दसैं

मोहन शाही

डोटी — (डोटी) : दसैं नजिकिँदै जाँदा डोटीको पूर्वीचौकी गाउँपालिका पोखरी ३ गनरी साउद (नाम परिवर्तन) लाई भने चिन्ताले सताएको छ । उनलाई दसैं अवधी कष्टकर बनिरहेको छ । अभाव र गरिबीले गाँजेकी गनरीका श्रीमान दुई साताअघि बितेका छन् । खबर सुन्ने बित्तिकै आकाशबाट खसे झै भएकी गनरीले आफु पनि संक्रमित भएको खबर घरपरिवारलाई सुनाउन सकेकी छैनन् ।

‘दसैं मेरा लागि दशा बनेर आयो’ एचआइभि संक्रमित गनरीले भनिन ‘गाउँका छिमेकीहरू भेटघाट र रमझममा हुँदा मैले घर बन्द गरेर बस्नु परेको छ, रोएर रातदिन बितिरहेका छन् ।’


गाजरीकी ललिता खड्काका श्रीमान् रोजगारीका लागि भारत पसेका छन् । ‘डेढ बर्षअघि श्रीमान निकै बिरामी भएर घर फर्केका थिए’ टेलिफोनमा कुराकानी गर्दै ३० बर्षिया ललीता भक्कानिदै भन्न थालिन ‘त्यतिबेला रक्सीले मातेर मलाई कुटेर भारत फर्के, त्यसपछि यता फर्केका छैनन् । मलाई भने घर न घाटको पारेर गए ।’ रुघाखोकी, ज्वरो र कमजोरीले सताएपछि उनी तीन हप्ता अघि जिल्ला अस्पतालमा उपचार गर्ने क्रममा रगत परिक्षण गर्दा एचआइभि संक्रमित भएको थाहा भएको हो । घरमा सासु ससुरा र दुई सन्तान भएपनि उनलाई कसैले उपचार र स्याहार गर्न सकेका छैनन् ।


आर्थिक अवस्था कमजोर भएका कारण थुप्रै संक्रमितहरू चाडबाडका बेला दुःखी हुने गरेको एचआइभि संक्रमितका अगुवा कटे नेपाली बताउछन् । एचआइभिका कारण आमाबुवा तथा चार वटा काकाकाकी गुमाएका खिरसैन फुलौटका नरेश भुलले दसैं कहिल्यै नआइदिए हुन्थ्यो भन्ने महसुस हुने गरेको बताए । ‘केही संघसंस्थाले सहयोग गरिरहेकाले जेनतेन पेट पालिरहेका छौं’ उनले भने ‘मागेर गुजारा गरिरहेकाले दसैंमा अरुकै भान्सामा पाकेको कुराले हाम्रो दसैं कस्तो हुने भन्ने हुन्छ ।’ नरेशले आफ्नो पालनपोषण गर्दै आएकी बृद्धा बज्यै पानादेबीलाई पनि हालै गुमाएका छन् ।


‘अधिकांस संक्रमितहरूको अवस्था कमजोर नै हुन्छ’, सामुदायिक विकास मञ्चका डिल बहादुर सिंह भन्छन्, ‘सामान्य ब्यक्ति सरह चाडबाडमा उनीहरू खुसी हुन सक्दैनन्, चाडबाडमा उनीहरू झन् बढी निरास भएका हुन्छन्, यस्तो बेला सबैको माया र स्नेहको खाँचो हुन्छ ।’ आयआर्जन र स्वरोजगारीका कार्यक्रम विगतमा संक्रमितहरूका लागि सञ्चालन भएपनि पछिल्लो समय छैन । प्रायः स्थानीय तहहरूले संक्रमितहरूलाई लक्षित गरेर बजेट समेत बिनियोजीत गरेका छैनन् ।

जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालयका अनुसार डोटीमा ९ सय ७८ एचआइभि संक्रमीत छन् । शारीरिक रुपमा कमजोर रहने भएकाले पनि काम गरी परिवार पाल्न सक्ने अवस्थामा नभएकाले उनीहरू बढी समस्यामा रहेको जिल्ला स्वास्थ्य कार्यालय डोटीका प्रमुख रमेश मलासीले बताए । ‘चाडबाडका बेला अरु झै रमाउने इच्छा उनीहरूको पनि हुन्छ’ प्रमुख मलाुसीले भने,‘तर उनीहरू आर्थिक समाजिक रुपमा रमाउन सक्दैनन् ।’चर्को महंगी, समाजमा बढ्दै गएको तडकभडकले उनीहरूलाई झन् मर्माहित बनाउने गर्छ । सबैभन्दा बढी प्रताडित महिला संक्रमितहरू हुने गरेको महिला संक्रमितकी अगुवा कमला मल्ल बताउँछिन् ।

प्रकाशित : आश्विन १७, २०७६ ११:५६
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT