द्वन्द्वको पीडा बिर्सँदै कुइका

विद्यालयमै खाजा पाइने र अतिरिक्त कार्यक्रमअन्तर्गत नाचगान र रमाइलो गर्ने वातावरण भएपछि विद्यालय जान विद्यार्थी आकर्षित
मेनुका ढुंगाना

अछाम — पाँच वर्षअघिसम्म अछाम कुइकाको ओखलढुंगा गाउँका ‌बासिन्दालाई छोराछोरीलाई ढुक्कले विद्यालय पठाउन सक्ने वातावरण थिएन । सदरमुकाम मंगलसेनबाट ७/८ घण्टाको पैदल दूरीमा रहेको गाउँ अहिलेसम्म पनि सशस्त्र द्वन्द्वको पीडामा छ ।

द्वन्द्वका बेला जलाइएको विद्यालय पुनःस्थापनापछि नियमित आउने विद्यार्थी । दिवा खाजाले विद्यार्थीको पठन–पाठन पनि नियमित बनाएको छ ।तस्बिर : मेनुका/कान्तिपुर

अछाम आक्रमणका बेला तत्कालीन राज्यपक्ष र विद्रोही माओवादीको निसानामा परेको यो गाउँमा रहेको विद्यालय पनि जलाइएको थियो ।

दलित बस्ती भएको र द्वन्द्वको चपेटामा परेको यो गाउँका अभिभावक, बालबालिका विद्यालय गएर असुरक्षित हुनुभन्दा घरमै बस्दा सुरक्षित ठान्थे । केटाकेटीको उमेर परिपक्व भएपछि छोराहरू भारत कामको लागि जाने र छोरीहरू विवाह गरी जाने चलन थियो । गाउँमै २७ वर्षअघि विद्यालयको स्थापना भएको थियो ।

विद्यालय स्थापना भएलगत्तै देशमा अशान्ति सुरु भयो । दुर्गम मानिने कुइकामै द्वन्द्वका बखत विद्यालय जलाइयो । पढ्नुपर्छ भन्ने चेतना भएकाहरू डरले भागे । हुनेखानेहरू सहर पसे । कोही तराई पसे । र धेरै बेपत्ता भए । गाउँमा बाँकी रहेकाहरू दुःख–सुख गाउँमै बसे ।

‘हामी सरकार पक्षका पनि थिएनौं । विद्रोही पक्षका पनि थिएनौं । हामी माथि बिथ्थामा प्रहार भयो,’ स्थानीय मनसरा भुलले भनिन्, ‘महिनौंसम्म हामी बन्धक भयौं । त्यतिबेलादेखि नै हामी विकासमा पनि पछि परिसकेका थियांैं ।’ अहिले यहाँको परिवेश बदलिएको छ । सरकारले कुइकालाई नचिने पनि बाहिरी वातावरण बुझेर गाउँमा विद्यालय पुनःस्थापना गरिएको यहाँका बासिन्दाको बुझाइ छ ।

गाउँमा विद्यालय स्थापना गर्न र नियमित सञ्चालन गर्न धेरै दुःख गर्नुपरेको देवलक्ष्मी आधारभूत विद्यालयका विद्यालय व्यवस्थापन समिति अध्यक्ष मञ्जित भुल बताउँछन् । ‘शिक्षा पहिलो प्रथामिकता हो भन्ने हामीले बुझ्यौं । अभिभावककै लगानी र चासोमा विद्यालय स्थापना गर्न पनि सफल भयौं,’ उनले भने, ‘सरकारले दिएको दरबन्दी र सेवा सुविधाले मात्रै विद्यालय चल्न सक्ने अवस्था नभएपछि विभिन्न संघ–संस्थाको सहयोग माग्यौं अहिले विद्यालय राम्रोसँग चलेको छ ।’

उनका अनुसार ओखलढुंगा गाउँ र यहाँको देवलक्ष्मी आधारभूत विद्यालयमा वाक नेपाल, वर्ल्डभिजन, आस्था नेपाल नामका संस्थाले सहयोग गरिरहेका छन् । ‘विनाकारण कति महिलाको सिन्दुर पुछियो । कतिले अकालमै ज्यान गुमाउनु पर्‍यो । कति बालबालिका टुहुरा भए । यो पीडा हामीले मात्र महुसुस गर्न सक्छौं,’ स्थानीय तारा भुलले भनिन्, ‘गाउँमा भएको एउटा विद्यालयले अहिले हामीलाई खुसी हुन सिकाएको छ ।’

ताराले भने जस्तै द्वन्द्वको पीडा बिर्सेर अहिले यहाँका अभिभावकले बालबालिकालाई विद्यालयमा नियमित पठाउन थालेका छन् । हिँड्नै परे पनि विद्यालयमा हाजिर हुन पुगेकै हुन्छन् । देवलक्ष्मी आधारभूत विद्यालयका प्रधानाध्यापक मोतिराम देवकोटाका अनुसार १५० विद्यार्थी छन् ।

‘सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी अनियमित हुने, पूरा समय नबस्ने र अभिभावकले चासो नदिने प्रवृत्ति रहेको गुनासो जताततै आइरहन्छन् । तर यहाँ त्यो समस्या छैन,’ उनले भने, ‘हाम्रो विद्यालय भने बालबालिका आकर्षणको केन्द्र भएको छ ।’ उनका अनुसार भौतिक रुपमा विद्यालय अझै कमजोर छ । भवनहरू थप्ने र जीर्ण भवन सुधार्ने पहल भइरहेको छ । ‘यो विद्यालयलाई यहाँसम्म पुर्‍याउन अभिभावकको भूमिका ठूलो छ,’ उनले भने ।

विद्यालयमै खाजा पाइने र अतिरिक्त कार्यक्रमअन्तर्गत नाचगान र रमाइलो गर्ने वातावरण भएपछि विद्यार्थी आफूखुसी विद्यालय आउने गरेको अभिभावकहरू बताउँछन् । ‘छोराछोरीलाई स्कुल पठाउने बेला निकै झन्झट हुन्थ्यो । खाजा बनाएर पठाउन नसकेको दिन स्कुलै जान्नथे,’ कमलबजार नगरपालिका ५ कुइकाकी दुर्गा भुलले भनिन्, ‘अहिले त पढाइ–लेखाइ पनि राम्रो छ । लामो समयको प्रतीक्षापछि विद्यालय पाएकाले होला हामी पनि निकै खुसी छौं ।’

प्रकाशित : भाद्र ३०, २०७६ ०९:५९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हचुवामा छात्रवृत्ति वितरण

मोहन शाही

डोटी — लामो समयदेखि सरकारले सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थी टिकाउन प्रदान गर्दै आएको छात्रवृत्ति हचुवाका भरमा वितरण हुँदै आएको पाइएको छ । 

दिपायल सिलगढी नगरपालिका ४ स्थित कुमालीकोट माविमा नमुनाका रुपमा छात्रवृत्ति वितरणबारे गरिएको सार्वजनिक खर्चको सोधखोज अध्ययन सर्भेक्षणको प्रतिवेदनले यसको पुष्टि गरेको हो । प्रतिवेदनले छात्रवृत्ति वितरणमा विभिन्न कमी कमजोरी औंल्याएको छ । अध्ययन प्रतिवेदन शनिबार सार्वजनिक गरिएको थियो ।

दिपायल सिलगढी नगरपालिकासँगको समन्वयमा एफएमडिसी संस्थाको पारस्परिक जवाफदेहिता परियोजनाले सो प्रतिवेदन तयार पारेको थियो । सार्वजनिक गरिएको प्रतिवेदनले विद्यालयमा आएको अनुदानभन्दा थोरै विद्यार्थीले छात्रवृत्ति पाएको, विद्यार्थीहरूले पाएको छात्रवृत्तिरकम न्यून भएको, नगरपालिकाले अनुगमन गर्न नसकेको, छात्रवृत्तिसम्बन्धी तयार गरिएको कार्यविधि कार्यान्वयन हुन नसकेका जस्ता त्रुटि औंल्याएको छ ।

कुमालीकोट माविमा अध्यनरत २ सय ४४ विद्यार्थीमध्ये १ सय ६९ ले छात्रवृत्ति पाउनुपर्ने भए पनि १ सय १४ जनाले मात्र रकम पाएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ । त्यसबाहेक विद्यालय ब्यवस्थापन समितिले छात्रवृत्ति पाउने विद्यार्थीहरूको आधार नखोली रकम वितरणका लागि निर्णय गरेको देखिएको छ ।

मौखिक जानकारीका भरमा नगरपालिकाले विद्यालयलाई रकम निकासा गर्ने गरेको नीतिगत कमजोरी पनि देखाएको एफएमडिसीका कार्यक्रम संयोजक ओम जोशीले जानकारी दिए । सर्भेक्षण अध्ययनले छात्रवृत्ति वितरणमा बजेट कार्यान्वयन प्रक्रिया, बजेटको सदुपयोग, नीतिगत कमीकमजोरी तथा पारदर्शिताबारे अध्यन गरेको जोशीले बताए ।

सरकारले कक्षा १ देखि ८ सम्म अध्ययन गर्ने दलित विद्यार्थी तथा गैरदलित छात्राहरूलाई प्रतिविद्यार्थी ४ सय रुपैया बार्षिक उपलब्ध गराउँदै आएको छ । कक्षा ९ मा अध्यनरत दलित विद्यार्थीहरूलाई भने बार्षिक ५ सय दिने विद्यालय क्षेत्र विकास कार्यक्रमको कार्यान्वयन पुस्तिकामा उल्लेख छ । अघिल्लो शैक्षिक सत्रमा पढाई पुरा गरि नयाँ शैक्षिक सत्रमा भर्ना हुन आउने विद्यार्थीहरूलाई छात्रवृत्ति रकम दिने कार्यविधिमा उल्लेख छ । ६० विद्यालय रहेको दिपायल सिलगढी नगरपालिकामा ७ मवि छन् ।

छात्रवृत्ति रकम थोरै रहेको गुनासो पनि विद्यार्थीहरूले गरेका छन् । ‘बार्षिक ४ सय रुपैयाँले कापी कलम किन्न पनि पैसा पुग्दैन,’ कुमालीकोट माविकी मेघना नेपालीले भनिन्, ‘कक्षा १ मा पढ्दा पनि मैले ४ सय पाएकी थिए, कक्षा ९ को पढाइ सकिँदा पनि रकम उत्ति नै छ, अहिलेको महंगीका आधारमा छात्रवृत्ति थोरै हो ।’

अर्की प्रिया कठायतले कापीकलम किन्न अभिभावकसँंग माग्नुपर्ने बताइन् । ‘छात्रवृत्ति रकमकै लागि विद्यालयमा पढ्न खासै आर्थिक राहत मिलेको छैन, यो रकम बढाउन माग गर्छु,’ उनले भनिन् ।

प्रधानाध्यापक दिलबहादुर कठायतले छात्रवृत्ति सम्पूर्ण विद्यार्थीलाई वितरण गरे पनि कागजी प्रक्रियामा केही त्रुटि हुँदा थोरै विद्यार्थीलाई वितरण भएको देखिन गएको स्पष्टीकरण दिए ।

दिपायल सिलगढी नगरपालिकाका निमित्त प्रमुख भोजराज शर्माले थोरै जनशक्ति हुँदा अनुगमन गर्न नसकिएको बताए । नमुनाका रुपमा एफएमडीसीले गरेको अध्ययनले आफूहरूलाई ठूलो पाठ सिकाएको दिपायल सिलगढी नगरका उप–प्रमुख शिवराज खड्काले बताए । उनले आगामी दिनमा छात्रवृत्ति वितरण प्रक्रियालाई पारदर्शी र व्यवस्थित बनाउन आफू लाग्नुका साथै नियमित अनुगमन गर्ने प्रतिबद्धतासमेत गरे ।

छात्रवृत्ति रकम वितरणमा ठुलो घोटाला हुने गरेको दाबी जिल्ला समन्वय समिति डोटी प्रमुख रामबहादुर ऐरले गरेका छन् । उनले विद्यालयले उपलब्ध गराएको तथ्यांकका आधारमा रकम निकासा हुने गरेपनि त्यसको अनुगमन नहुँदा अनियमितता हुने गरेको बताए । ‘छानबिन गर्ने हो भने अधिकांश विद्यालयमा छात्रवृत्ति वितरण हचुवाको भरमा छ,’ऐरले भने, ‘विद्यालयमा गइरहेको रकमको कुनै हिसाब किताबै नगर्ने परिपाटी छ, जसले विद्यालयहरूमा मनोमानी छ ।’

प्रकाशित : भाद्र ३०, २०७६ ०९:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्