सैनडाँडामा धामी नाच

देउडाको घमासान प्रतियोगितामा हारजितले वैवाहिक सम्बन्ध कायम गराउने मेला पछिल्ला केही वर्षयता संस्कृति संरक्षणमा केन्द्रित
वसन्तप्रताप सिंह

बझाङ — साउनको अन्तिम सातादेखि बझाङ मेलामय छ । सुर्माको विरिजात, लेकगाउँको विर्सतीलगत्तै खप्तड छान्ना गाउँपालिकामा लाग्ने सैनडाँडाको जात (जात्रा) सुरु भएको छ । असोज शुक्ल पूर्णिमाका दिनदेखि सुरु हुने यो मेला तीन दिनसम्म चल्छ । मेलाको मुख्य आकर्षण धामी नाच हो ।

बझाङको सैनडाँडा मेलामा नाच्दै गरेका छान्ना क्षेत्रका धामी ।तस्बिर : वसन्तप्रताप/कान्तिपुर

खप्तड दहमा रहेको मन्दिरबाट डोली ल्याएर पाटादेवलमा रहेको खापरमाडौं मन्दिरमा चढाएपछि यो मेलाको विधिवत् सुरुवात हुन्छ । मेला भर्नका लागि बझाङलगायत अछाम, बाजुरा र डोटीबाट दर्शनार्थीहरू आउने गर्छन् । छान्ना क्षेत्रमा रहेका विभिन्न मठमन्दिरका धामीहरूको सामूहिक धामी नाच यो मेलाको मुख्य आकर्षण हो ।

सैनडाँडा मेला देउडाका लागि पनि सुदूरपश्चिम प्रदेशमै चर्चित छ । छिमेकी जिल्लाहरूबाट आएका महिला र पुरुषबीच घमासान देउडा खेलहरू चल्छन् । केही वर्ष अघिसम्म यही मेलामा देउडा दोहोरी खेलेर जितहार भएपछि उसैसँग विवाह गर्ने चलन पनि थियो । मेलामा विभिन्न खेलकुद तथा सांस्कृतिक कार्याक्रमको समेत आयोजना गरिएको मेलास्थल रहेको वडा ६ का अध्यक्ष तिलक खड्काले बताए ।

महाभारत कालमा पाण्डवका पुरोहित धौम्य ऋषिले कुरु क्षेत्रमा भएको गोत्र हत्याको पापमोचन गर्नका लागि खप्तडमा गएर शिव दर्शन गर्न सुझाएको किंवदन्ती छ । पापमोचनका लागि खप्तड आएका बेला पाण्डवले खप्तडछान्ना गाउँपालिकाको पाटादेवलमा रहेको खापरमाडौं आई खापर देवताको पूजा गरेको किंवदन्ती छ । पाण्डवहरूले यहाँ यज्ञमा प्रयोग भएका सामानहरू खप्तडमा रहेको त्रिवेणीमा सेलाएको र पाण्डवहरूले नै यो मेलाको सुरुवात गरेको स्थानीयको विश्वास छ ।

अर्को किंवदन्तीअनुसार पाटादेवलमा रहेको खापरदेवको स्थापना भएपछि १२८० मा जुम्ली महाराज नागराजको छोरा महाराज क्रश्चल र तिनका छोरा अशोक चल्लले राज्य विस्तार गर्न कुमाउ गढवालतिर आक्रमण गर्ने सिलसिलामा खापर देवताको ढुकुटीसमेत लुटेर लगेका रहेछन् ।

पछि खापर देवताले आफ्नो ढुकुटी लुटेको भन्दै जुम्ली राजाका परिवारलाई दुःख दिन थालेपछि सिजापति राजाले पछुतो गर्दै माफी मागेर लुटेको धनको दोब्बर सम्पत्ति बुझाएको भन्ने कथा पनि यो मेलासँग जोडिएको छ । त्यसपछि सिजापति राजा कालीगढसहितको फौजमा खापरमाडौं आएर स्थानीय बासिन्दा भेला गराई लुटेको दोब्बर सम्पत्ति फिर्ता गराएपछि उत्सवमय माहोलमा पूजा गरेका थिए ।

त्यही बेलादेखि मेलाको सुरुवात भएको भन्ने भनाइ रहेको पाटादेवलका सूर्य थापाले बताए । त्यसबेला सिजापति महाराज जितारी मल्लका भाइले खापरमाडौंमा राखेका शिलालेख, ढुंगामा कुँदिएका मूर्तिहरू हालसम्म पनि यथावत् छन् ।

सैनडाँडा मेला बान्नी चैलती, लेकगाउँको विर्सती र चैनपुरको सिलदेवीपछिको चौथो ठूलो मेलाका रूपमा लिइन्छ । पछिल्लो समय यो मेलाले देउडा संस्कृतिको जगेर्ना गर्नका लागि भूमिका खेलेको बझाङको इतिहास तथा संस्कृतिका अध्येता विष्णुभक्त शास्त्री बताउँछन् ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ १०:४२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

आयातित बीउ रोगी

कान्तिपुर संवाददाता

कञ्चनपुर — धानमा रोग लागेको भन्दै भीमदत्त–१८ का एक कृषक धानको बोटसहित कृषि ज्ञान केन्द्रको कार्यालयमा पुगे । उनले बोकेको बोट हेर्दा मरुवा रोग लागेको जानकारी गराउँदै प्राविधिकहरूले उपचार प्रक्रिया बताए । रोग लागेको उक्त धान ‘सर्जु ब्राउन’ जातको हो । भारतबाट अवैध रूपमा आयात गरिएको उक्त बीउ नेपालमा सूचीकृत पनि छैन । 

मरुवा रोग लागेपछि उपचारका लागि धानको बोट बोकेर कृषि ज्ञान केन्द्रमा पुगेका कञ्चनपुरका कृषक । तस्बिर : भवानी भट्ट/कान्तिपुर

बाली संरक्षण प्रयोगशाला सुन्दरपुरले जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा सञ्चालन गरेको बाली शिविरमा पनि अधिकांश भारतबाट ल्याएर लगाइएका बीउमै रोग बढी देखिएको प्राविधिकले बताएका छन् । उक्त क्षेत्रमा पनि सर्जु ब्राउनसँगै शंकरलगायतका जातमा रोग देखिएको हो ।

‘बाली शिविरमा आधाभन्दा बढी रोग भारतबाट आयात गरिएको बीउमा देखियो,’ प्राविधिक सहायक अम्बादत्त विष्टले भने, ‘धेरैजसो रोग भारतीय बीउबाटै भित्रिएको हुन सक्छ ।’ उनका अनुसार बाली शिविरमा उपचारका लागि नमुना ल्याइएका धानमध्ये आधा बढी भारतीय नै थिए । नयाँ बीउ ल्याएर लगाउनुअघि प्राविधिकसँग सल्लाह नगर्ने किसानको बानीले आफैंलाई मर्का परेको उनले बताए ।

यहाँको अन्न बाली हुने क्षेत्रमा परम्परागत रूपमा पुरानै जातको धान लगाउने चलन छ । कतिपय किसान भारतबाट ल्याइएकै बीउ पनि लगाउँछन् । कृषि प्राविधिकले नेपालमा सूचीकृत नभएका जात नलगाउन सल्लाह दिने गरे पनि किसानहरू समस्या आएपछि मात्रै शिविर र प्रयोगशाला पुग्ने गरेका छन् ।

‘सर्जु ब्राउनमा भएको ढुसीले महामारीको रूप लिएमा झापादेखि कञ्चनपुरसम्मको धान एकैपटक सखाप हुन सक्छ,’ कृषि ज्ञान केन्द्र कञ्चनपुरका प्रमुख रामचन्द्र भट्टले भने, ‘यसको ढुसी एकपटक माटोमा बस्यो भने वर्षौंसम्म रहिरहन्छ र विभिन्न माध्यमबाट अन्यत्र सर्दै जान्छ ।’ यसमा ब्लास्ट रोगको संक्रमण पनि बढी हुने गरेको उनले बताए ।

भात मीठो हुने र मौसमअनुकूल भए धेरै फल्नुका साथै पराल राम्रो हुने भएकाले उक्त भारतीय जात किसानको रोजाइमा छ । बोट छोटो भएका कारण हावाहुरीले नढल्ने भएकाले पनि कृषकको रोजाइमा पर्ने गरेको हो । यसमा बर्सेनि रोग लागेर कृषकहरू आउने गरे पनि लगाउन नछाड्ने प्राविधिकहरू बताउँछन् ।

सर्जु ब्राउनका गुण, अवगुणबारे कृषि प्राविधिका मत पनि फरकफरक छन् । कतिपय यो जात कृषकको रोजाइमा पर्ने भएकाले यसलाई सूचीकृत गरेर रोगको निदानतर्फ लाग्नुपर्ने बताउँछन् भने कतिपय यसले धानबालीमा ठूलो असर गर्न सक्ने भएकाले प्रतिबन्ध नै लगाउनुपर्ने बताउँछन् ।

यस क्षेत्रमा भारतबाट आयात गरिएका सर्जु ब्राउनसँगै शंकर, शिल्की र वर्णशंकर जातका धानहरू लगाइने गरिन्छ । यी जातका धान नेपालमा सूचीकृत छैनन् । कञ्चनपुरका विभिन्न क्षेत्रमा रहेका एग्रोभेटहरूले अवैध रूपमा भारतीय बीउ बिक्री गर्दा पनि कृषकहरूले सजिलै पाइने भन्दै रुचाउने गरेका छन् ।

कृषि ज्ञान केन्द्र र प्रधानमन्त्री कृषि आधुनिकीकरण परियोजना धान जोनले अनुगमन गर्दा पनि महेन्द्रनगर तथा आसपासका क्षेत्रमा अवैध धानको बीउ बिक्री भइरहेको भेटिएको थियो । अनुगमन टोलीले कतिपय एग्रोभेट सिल पनि गरेको थियो ।

प्रकाशित : भाद्र २९, २०७६ १०:४१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्