चमेलियाको बिजुली बल्ल दार्चुलामा

मनोज बडू

दार्चुला — चमेलिया जलविद्युत् आयोजनाले विद्युत् उत्पादन सुरु गरेको डेढ वर्षपछि बल्ल दार्चुलाका स्थानीयले उज्यालो देख्न पाएका छन् । महाकाली नगरपालिका ७ स्थित थालिगाडमा निर्माण भएको सबस्टेसन चार्ज भएपछि सोमबारदेखि दार्चुला सदरमुकाममा चमेलियाको विद्युत् सेवा उपलब्ध गराइएको नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको दार्चुला वितरण केन्द्रले जनाएको छ । 

दार्चुलामा निर्माण सम्पन्न भएको ३० मेगावाटको चमेलिया जनविद्युत् आयोजनाको विद्युत्गृह । तस्बिर : मनोज/कान्तिपुर



थालिगाडमा निर्माण भएको सबस्टेसन जेठ महिनामा ११ केभी प्रसारण लाइनमै चार्ज गरिएको थियो । गोकुलेश्वरबाट थालिगाडसम्मको ३३ केभीको २५ किलोमिटर प्रसारण लाइन निर्माण सम्पन्न भएको थियो ।

एक सातादेखि ३३ केभी प्रसारण लाइनलाई चार्जिङ टेस्ट गरेर सोमबारबाट नियमित लाइन सदरमुकामसम्म छोडिएको दार्चुला वितरण केन्द्र प्रमुख दयाराम शाहले बताए । ‘थालिगाडबाट एक सर्किटमा सदरमुकाम खलंगासम्म सोमबारदेखि लाइन छोडिएको छ,’ उनले भने, ‘समस्या नआए नियमित लाइन छोडिएको हो ।’ अब विस्तारै दोस्रो सर्किटबाट जौलजिवीसम्म लाइन छोड्ने तयारी गरिरहेको उनको भनाइ छ । थालिगाडबाट पहिलो सर्किटमा सदरमुकाम, दुहु र व्यास गाउँपालिकामा लाइन छोड्ने कार्ययोजना छ । दोस्रो सर्किटबाट जौलजिवी, लाली हुँदै जिल्लाका अन्य ठाउँमा लाइन छोडिने दार्चुला वितरण केन्द्रले जनाएको छ ।

तत्काल राष्ट्रिय प्रसारण लाइन एवं चमेलियाको बिजुली थालिगाड, मेसिनबालुवा, खेट्टेबगड, किम्तडी, धौलगाड, नमस्कार र सदरमुकामसम्म छोडिएको छ । हाल सदरमुकाम माथिल्लो क्षेत्रमा प्रसारण लाइन निर्माणाधीन छ । थालिगाडदेखि तल्लो क्षेत्रमा केहि दिनमै लाइन छोडेर जौलजिवीदेखि भारतबाट ल्याएको लाइन काटिने वितरण केन्द्र प्रमुख शाहले जानकारी दिए । ‘माथिबाट पनि भारतबाट आउने बिजुली काट्न निर्देशन आईसकेको छ,’ उनले भने, ‘लाइन छोड्ने बित्तिकै जौलजिवीबाट आउने बिजुली काटिनेछ ।’ नयाँ लाइन र जंगलबाट प्रसारण लाइन आएको हुनाले तत्काल भारतीय बत्ती काटेमा अगाडिको जस्तै समस्या आउनसक्ने भन्दै तत्काल नकाटिएको उनले बताए ।

केहि ठाउँबाहेक अहिलेसम्म महाकाली र शैल्यशिखर नगरपालिका तथा मालिकार्जुन र लेकम गाउँपालिकाका अधिकांश ठाउँहरूमा राष्ट्रिय प्रसारण निर्माण भइसकेको र केही ठाउँमा निर्माणाधीन अवस्थामा छन् । दुहु, मार्मा र व्यास गाउँपालिकामा निर्माणाधिन तथा नौगाड र अपीहिमाल गाउँपालिकामा चालु आवबाट प्रसारण लाइन निर्माण हुने वितरण केन्द्र दार्चुलाका प्राविधिक मीनराज पन्तले जानकारी दिए ।

यसअघि जिल्लामा ३८ मेगावाट बिजुली उत्पादन भएर पनि भारतको विद्युत् लाली, जौलजिवी र हुतीबाट खरिद गरेर उपभोग गर्दै आएका थिए । स्थानीयस्तरमा लघु जलविद्युत्बाट उत्पादन भएको र खलंगा साना लघु जलविद्युत् आयोजनाबाट गरी करिब ५ सय किलोवाट बिजुली उत्पादन हुँदै आएको थियो ।

०७३ मा दार्चुलाबाट उत्पादन भएको बिजुली देशका अन्य भागलाई उज्यालो दिए पनि स्थानीयले भने बल्ल उपभोग गर्न पाउँदा खुसी लागेको महाकाली नगरपालिका ७ का स्थानीय रमेश लोहारले बताए । २०७३ मा इनर्जी प्याक इन्जिनिरिङ नरेन्द्र निर्माण जेभीसित १ वर्षमा निर्माण सक्ने गरी सम्झौता भएको उक्त सब–स्टेसनको काम ३ वर्ष बढी समय लगाएर निर्माण भएको छ ।

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७६ ०९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

२६ वर्षमा पनि पहिरो उस्तै

डीआर पन्त, तृप्ति शाही

डडेलधुरा र बैतडी — वर्षापछि पहिरो आउनु स्वभाविकै हो । तर बैतडीको साबिक विशालपुरका बासिन्दाले भने वर्षभरि नै पहिरोको त्रासमा बस्नुपर्ने बाध्यता छ । गाउँमाथिवाट कुन बेला पहिरो खस्छ भन्ने अनुमान लगाउन पनि उनीहरूलाई गाह्रो छ । बर्खा, हिउँद, गर्मी जुनसुकै समयमा पनि पहिरो खसेकोखस्यै हुन्छ ।

पहिलोपटक ०५० को फागुनमा खस्न सुरु भएको पहिरो अहिले पनि रोकिएको छैन । पहिरो नियन्त्रण गर्न २६ वर्षदेखि सरकारी बजेट खर्च हुँदै आए पनि पहिरो भने नियन्त्रण हुने छाँट देखिएको छैन । दुर्गममा पर्ने मेलौली नगरपालिका वडा ८ र ९ का २ सय १० भन्दा बढी परिवार जहिले पनि पहिरोको त्रासमा बाँच्न बाध्य छन् ।

पहिरो आउन सुरु भएपछि दुबै वडाका २ दर्जन बढी परिवार विस्थापित भइसकेका छन् भने २ सय बढी परिवार जोखिम मोलेर पनि गाउँमै छन् । विस्थापित भएका केही परिवार तराई झरेका छन् । केही परिवार भने अहिले पनि गाउँको छेउछाउमा सुकम्वासी जीवन जिउन बाध्य छन् । ‘तलबाट सुर्नाया नदीले कटान गर्छ, माथिबाट पहिरो आउँछ,’ स्थानीय पीडित बिरुवा लुहार भन्छन्, ‘पहिरोले खानेपानीका मुहान भासिइसके, उब्जाउ जमिन काम नलाग्ने भएको छ, नियन्त्रणका नाममा आउने बजेटको सदुपयोग हुन सकेको छैन ।’ धेरैजासो स्थानीयले त बजेट आएको जानकारीसम्म पाउँदैनन् ।

पहिरोले साबिक विशालपुरको घना बस्ती भएका कोटीगाउँ, असुर, तल्लोनयाँ, कनिठ्ठालगायतका गाउँ उच्च जोखिममा छन् । आएको बजेटको सदुपयोग हुन नसक्दा वर्षेनी सर्वसाधारणले सास्ती भोग्नु परे पनि जनप्रतिनिधि भने आफूहरूले केही गर्न नसक्ने बताउँछन् । मेलौली नगरपालिका उपप्रमुख राधा ओझा भन्छिन् ‘स्थानीय तहसँग पहिरो नियन्त्रण गर्नसक्ने बजेट छैन । माथिबाट आउने बजेटको सदुपयोग हुन सक्दैन ।’

अर्कोतिर हरेक वर्ष संघ र प्रदेशवाट पहिरो नियन्त्रणका लागि आउने ठूलो बजेट स्थानीय तहसँग समन्वयनगरीकनै खर्च हुन्छ उनले भनिन्, ‘दुबै वडाका सयौं बासिन्दा जहिले पनि उच्च जोखिममा बाँच्न वाध्य छन् ।’ गत वर्ष स्थानीय बिपत व्यवस्थापनको १५ लाख बजेट पहिरो नियन्त्रणका लागि भन्दै विनियोजन गरिएको थियो उनले भनिन्, ‘स्थानीय विद्यालयको छानो हुरीले उडाएपछि त्यो सबै त्यही खर्च भयो ।’

२६ वर्षदेखि उक्त पहिरो नियन्त्रण गर्न कति खर्च भयो ? यकिन तथ्यांक कसैसँग छैन । तर हरेक वर्ष आउने लाखौं बजेटको हिसाबकिताब गर्ने हो भने हालसम्म ७ करोड बढी खर्च भइसकेको अनुमान स्थानीयहरू गर्छन् । जल उत्पन्न प्रकोप नियन्त्रण कार्यालय धनगढी र जिल्ला भूसंरक्षण कार्यालय बैतडीले २ दशकसम्म निरन्तर उक्त पहिरो नियन्त्रणका लागि भन्दै ५ करोड बढी खर्च गरेको देखिन्छ ।

तर पहिरो भने ज्यूँका त्यूँ छ । २ दशकमा गाउँविकास समिति, सांसद कोष, जिल्ला विकास समितिलगायत निकायले गरेको खर्च पनि २ करोड बढी देखिन्छ । उक्त रकमको पनि सदुपयोग हुन नसकेको गुनासो स्थानीयको छ ।

भू–संरक्षण र जल उत्पन्न प्रकोप नियन्त्रण कार्यालयबाट आउने बजेट सिधै माथिबाटै तोकेका राजनीतिक कार्यकर्ता र ठेकेदारले बिनाकुनै स्टिमेट आफुखुसी खर्च गर्ने गरेका छन् । जल उत्पन्न प्रकोप नियन्त्रण कार्यालयले धनगढीमै कोटेसन बाँंडेर पहिरो नियन्त्रणको रकम राजनीतिक रुपमा भागवण्डा गर्ने गरेको थियो ।

स्थानीय नरिराम लुहार भन्छन्, ‘स्थानीय पनि आफ्ना आफ्ना घरखेत बचाउन तारजाली पाएपछि आएको बजेटका विषयमा सोधखोज गर्दैनन्, हरेक वर्ष आउने बजेट यसरी नै दुरुपयोग हुंदै आएको हो ।’ विगतमा भूसंरक्षण कार्यालय र जल उत्पन्न प्रकोप नियन्त्रणबाट कोटेसन लिएर आउने पार्टीका कार्यकर्ता र ठेकेदारले तारजाली खरिद गरेर अन्य निर्माण ब्यवसायीलाई बिक्री गरेका पनि धेरैउदाहरण छन् ।

पहिरोपीडित वडा ८ का अध्यक्ष पदमसिंह ठगुन्ना पनि पहिरोको त्रासले वर्षभरि नै स्थानीयले सास्ती भोग्नुपर्ने अवस्था रहेको बताउँछन् । ठगुन्ना भन्छन्, ‘२ वडाका आधा दर्जन गाउँ प्रभावित हुने पहिरो नियन्त्रण गर्ने बजेट नगरपालिकासँग छैन, माथिबाट आएको बजेटको पत्तो हुँदैन । पप्डितहरू वडामा आउँछन् म आफैं पनि समस्यामा छु ।’ विगतमा पहिरो नियन्त्रणका लागि खर्च भएको बजेटबारे आफूलाई कुनै जानकारी नभएको पनि उनले बताए ।

मेलौली नगरपालिका प्रमुख कृष्णसिंह नायक नगरपालिकाको बजेटले वृक्षरोपण गर्न स्थानीयलाई रकम सहयोग गरेको बताउँछन् । उनले भने ‘सानोसानो बजेट वितरण गरिएको छ त्यसले पहिरो नियन्त्रण हुन सक्दैन ।’ प्रदेश र संघीय सरकारबाट आएको बजेटका विषयमा नगरपालिका अनिभिज्ञ रहेको पनि उनले बताए । नगरप्रमुख नायक भन्छन्, ‘पहिरो नियन्त्रणका लागि विस्तृत अध्ययनगरि एकमुष्ट बजेट विनियोजन गरी मात्र नियन्त्रण सम्भव छ । टुक्राटुक्री बजेट खर्च गरेर पहिरो नियन्त्रण हुन सक्दैन ।’

गत आवमा पनि पहिरो नियन्त्रणका लागि प्रदेश सरकारले ५० लाख बढी खर्च गरेको छ । यस वर्ष पनि ५० लाख छुट्टयाइएको छ । मेलौली नगरपालिका उप–प्रमुख ओझा भन्छिन्, ‘गत वर्ष के काम भयो हामीलाई मात्र होइन गाउँलेलाई पनि कुनै जानकारी छैन । यस वर्ष पनि रकम छुट्टयाइएको छ तर कसरी खर्च हुन्छ त्यो पनि जानकारी छैन ।’ पहिरो नियन्त्रणका नाममा कार्यकर्ता पाल्ने बजेट आउँछ त्यसरी नै खर्च हुन्छ उनले भनिन् ।

प्रकाशित : भाद्र ११, २०७६ ०९:०२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्