स्वास्थ्य स्वयंसेविकाका पीडा–'कामअनुसार सुविधा र सम्मान भएन’

जिल्लाका ८ सय ३१ महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाको अवस्था एउटै छ, उनीहरूले मिहिनेतअनुसारको पारिश्रमिक भने पाउन सकेनन्
तृप्ति शाही

बैतडी — महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविका भएर काम गरेको २३ वर्ष पुग्यो । रातदिन नभनेर पाटन नगरपालिका १, सकारकी ४५ वर्षीया लक्ष्मी भट्टराईले गर्भवतीदेखि ५ वर्षमुनिका शिशुको स्वास्थ्यबारे जिम्मेवारपूर्वक काम गरिरहेकी छन् ।

सुत्केरी हुँदा स्वास्थ्य संस्थामा लैजाने र घण्टौं कुरेर बस्ने गरे पनि कामअनुसारको सुविधा र सम्मान नभएको बताउँछिन् । ‘गर्भवतीलाई नियमित चेकजाँच गर्न लैजान्छौं । आइरन चक्की खुवाउँछौं । बच्चालाई पोलियो खुवाउने गर्छौं । आफ्नो टोलका स्वास्थ्यसम्बन्धी अधिकांश कामको जिम्मा हामीहरूले नै लिएका छौं,’ उनले भनिन्, ‘रात दिन घरपरिवार छाडेर सेवा गरिरहेका छौं ।’ कामअनुसारको सम्मान र सुविधा नपाएको उनको गुनासो छ । ‘हामीहरूलाइ खासै सुविधा मिल्दैन,’ उनले भनिन्, ‘आफ्नो परिवार धान्नै गाह्रो पो हुन्छ ।’

पाटन नगरपालिका १, गिरुडा टोलकी हरिना बोहोराको गुनासो पनि उस्तै छ । बोहोरा २०४७ देखि महिला स्वयंसेविका भएकी हुन् । उनले आफ्नो टोलको स्वास्थ्य तथ्यांक संकलन गरी नजिकैको स्वास्थ्य संस्थामा बुझाउँछिन् । टोलका गर्भवती स्वास्थ्य संस्था गए कि गएनन्, बालबालिकाहरूले खोप लगाए/लगाएनन् र गर्भवतीले समयमा औषधि प्रयोग गरे/गरेनन् यी सबै तथ्यांक राख्ने काम उनको हो ।

तर आफ्नो कामअनुसारको दाम नभएको पीडा उनमा पनि छ । ‘समाजकै लागि जीवन दिएका छौं । सरकारले हामीहरूलाई पनि केही सुविधा र सहयोग गरेको भए राम्रो हुने थियो,’ उनले भनिन्, ‘हाम्रो पनि घरपरिवार छ । बिहान उठ्नासाथ काममा जान्छौं तर सबै सेवा निःशुल्क दिन्छौं । आफ्नो परिवारको पनि चिन्ता छ ।’

पछिल्लो समय आमा समूह, गाउँघर क्लिनिकसमेत लगाएर ४ दिन त बैठक मात्र बसाल्ने काम भइरहेको उनले बताइन् । कपडा खर्च भनेर वार्षिक ७ हजार रुपैयाँ मात्र सरकारले दिने गरेको उनको भनाइ छ । लक्ष्मी र हरिना मात्र होइन, जिल्लाका ८ सय ३१ महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाको अवस्था एउटै छ । उनीहरूले मिहिनेतअनुसारको पारिश्रमिक पाउन सकेका छैनन् । पाटन नगरपालिका १ की डम्मरी भट्टराईले पनि आफूहरूको जिन्दगी गाउँघरकै सेवामै बितेको बताइन् ।

स्वास्थ्य कार्यालयका हेल्थ असिस्टेन्ट सन्तोष पाण्डेयले भने स्वयंसेविका भनेको स्वयंसेवा भएको बताउँदै तलबी कर्मचारी नभएकाले पारिश्रमिक नभएको बताए । उनले भने, ‘यो सबै सेवा हो । सरकारले तलब दिने भनेर राखेको होइन । त्यसैले तलबको व्यवस्था छैन । स्वयंसेविकाहरूले स्वास्थ्य क्षेत्रलाई धेरै सहयोग भने गर्नुभएको छ । उहाँहरूको सेवाले स्वास्थ्यमा टेवा पुगेको छ ।’

सरकारले वार्षिक रूपमा पोसाक खर्च भनेर केही रकम भने दिने गरेको उनले बताए । गत वर्ष १० हजार रुपैयाँ पुर्‍याएको भन्दै उनले बर्सेनि बढदै गएको बताए । उनका अनुसार प्रदेश सरकारले पनि प्रोत्साहन स्वरूप केही रकम दिने गरेको छ । साथै अहिले स्थानीय सरकारले पनि स्वयंसेविकाहरूलाई सहयोग गर्ने गरेको उनले बताए । ‘तलब भनेर नदिए पनि खाजा खर्च, यातायात भाडा भनेर जिल्लाका स्थानीय तहहरूले रकम छुट्याएका छन्,’ उनले भने ।

सरकारका यस्ता सहयोगले महिला स्वास्थ्य स्वयंसेविकाहरूको कामको सम्मान हुँदै गएको उनको धारणा छ । स्थानीय सरकार स्थापना भइसकेपछि पाटन नगरपालिकाले पनि महिला स्वयंवसेविकाहरूलाई सहयोग गर्दै आएको स्वास्थ्य संयोजक मदनसिंह महरा बताउँछन् ।

‘पहिलो वर्ष झोला, टर्चलगायत सामग्री वितरण गरेका हौं । दोस्रो वर्ष १ जनालाई ३ हजारका दरले सहयोग गर्‍यौं,’ उनले भने, ‘यो वर्ष पनि ६ लाख बजेट विनियोजन भएको छ । पालिकाका १ सय ९ जनालाई स्वयंसेविकालाई यातायात र खाजा खर्च भनेर उहाँहरूलाई दिने योजना पालिकाको छ ।’ जिल्लाका अन्य पालिकाहरूले पनि प्रोत्साहन भता भनेर केही रकम दिने गरेका छन् ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७६ ०९:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गाउँमा चहलपहल, बजार सुनसान

मेनुका ढुंगाना

अछाम — दुइ वर्ष अघिसम्म सदरमुकाम मंगलसैनमा निकै चहल पहल हुने गरेको थियो । त्यतिबेलाका जिल्लाका ७५ गाविसमध्ये ७४ गाविसका स्थानीयको सरकारी कामकाज, व्यापार व्यवसायको लागि मंगलसैन प्रमुख केन्द्र थियो । व्यापार व्यवसायका लागि ठूला होटेल खुल्दै थिए, बजार बिस्तार हुँदै थियो । जग्गाको कारोबार बढेको थियो । 

राज्यको पुनर्संरचनाले संघीयताको कार्यान्वयन भएपछि अहिले नै स्थानीय तह बलियो होला र सदरमुकाम सुनसान होला भन्ने यहाँका व्यापारीले सोचेकै थिएनन् । तर परिवेश उल्टो भयो । बिस्तारै सदरमुकाम सुनसान हुन थाल्यो । विकट गाउँहरू जहाँ स्थानीय तहका केन्द्र कायम भए । ती गुलजार हुन थाले ।

मानिसको चहलपहल घट्न थालेपछि सदरमुकाममा सञ्चालित व्यवसाय भने ओरालो लाग्न थाले । व्यवसायीले दैनिक गर्ने लाखौंको कारोबार अहिले हजारमा झरेको छ । बजार आउनुपर्ने काम गाउँबाटै हुन थालेपछि मंगलसैन अहिले सुनसानजस्तै देखिन थालेको हो । १८ वर्षदेखि मंगलसैनमा होटेल सञ्चालन गर्दै आएका हेटौंडाका ज्ञानु लामाले गाउमै सरकारी कामकाज हुन थालेपछि व्यापारमा २ वर्षअघि जस्तो मुनाफा नभएको बताए ।

‘२ वर्षअघि दैनिक खाना खाने ४०/५० जना हुन्थे । अहिले मुस्किलले ५/६ जना मात्रै हुन्छन्,’ उनले भने, ‘व्यापार त केही छैन । सुकिसक्यो । होटेलको भाडा तिर्नै गाह्रो छ ।’ मंगलसैनमा होटेल व्यवसाय गरिरहेकी कल्पना शाहीको दुखेसो पनि उस्तै छ । ‘मासिक १७ हजार भाडा तिर्ने सम्झौता गरी ५ वर्षअघि होटेल चलाएका हौं । व्यापार नै घटेपछि घर भाडा पनि घट्यो । १७ हजारबाट घटेर अहिले ८ हजार तिर्छौं,’ उनले भनिन्, ‘दैनिक खाना खाने ४० ग्राहक थिए । अहिले ४ जना छन् । मंगलसैनमा यस्तो सुनसान होला भन्ने सोचेकै थिएन ।’

सदरमुकामको घटदो चहलपहलले चिया पसलदेखि होटल, किराना पसल, स्टेसनरी जस्ता व्यवसाय भने संकटमा परेका छन् । केही वर्षअघिदेखि सदरमुकाममा कम्प्युटर इन्स्टिच्युट चलाउँदै आएका खगेन्द्रबहादुर विष्टले जिल्ला सदरमुकाम हुँदाको र अहिलेको व्यापार हवात्तै घटेको बताए । उनी भन्छन्, ‘अब सो व्यवसाय छोडेर केही नयाँ काम गर्ने सोच बनाउदै छु । संघीयताअघि मंगलसैनमा करिब ५० होटेल सञ्चालनमा थिए । अहिले २० होटेल मात्रै सञ्चालनमा छन् ।

जिल्लामा व्यापार नहुँदा मानिसहरूको चहलपहल मात्र घटेन, जिल्लास्थित केही संघ–संस्था स्थानीय तहमा जाँदा पनि मानिसको चहलपहल घटेको छ । सदरमुकाम मंगलसेनमा केही वर्षदेखि घरजग्गा कारोबार सुस्ताएको छ भने स्थानीय तहको केन्द्रमा जग्गाको भाउ अकासिएको छ । सदरमुकाम रित्तिँदै गएपछि यहाँका व्यवसायी चिन्तित बनेका छन् ।

गाउँपालिकामा चहलपहल बढेका बेला यता सदरमुकाम मंगलसैनमा भने व्यापार व्यवसाय मात्रै होइन, सरकारी अड्डामा समेत सेवाग्राहीको चाप कम हुन थालेको छ । जिल्लाभरबाट विकासे कामका निवेदन बोकेका नयाँ कार्यको सम्झौता गर्न आउने सेवाग्राहीले भरिभराउ भइरहने साबिकको जिविस हाल जिल्ला समन्वय समितिमा परिणत भएपछि सुनसान बनेको छ ।

यसअघि ग्रामीण बस्तीमा यातायातको पहुँच नहुँदा दैनिक उपभोग्यवस्तु खरिदका लागि सदरमुकाम आउनुपर्ने बाध्यता थियो । जन्मदर्ताको सिफारिस लिन सचिव खोज्न सदरमुकाम धाउनुपर्ने बाध्यताको अन्त्य भएको स्थानीयले महसुस गर्न थालेका छन् । ‘अब स्थानीय तहै बलियो भएपछि सदरमुकामसँगको काम पनि घटदै गएको छ,’ तुर्माखाँद गाउँपालिका ५ का वडाध्यक्ष तुलाराम जैशीले भने, ‘सबै स्थानीय तहमा चहलपहल हवात्तै बढेको छ ।’

सदरमुकाम छाडेर गाउँ फर्किएपछि रित्ता जीर्ण भएका घर पनि काम लागिरहेका उनको भनाइ छ । सदरमुकामको व्यापार घटने प्रमुख कारणमा सडक सञ्जाल विस्तार हुनु प्रमुख हो । प्रायः गाउँघरसम्मै यातायातको सुविधा पुगेपछि सदरमुकाममा उपलब्ध हुने वस्तु सोही मूल्यमा आफ्नै घरपायकमा पाइने भएपछि सदरमुकाम सुनसान जस्तै बनेको देखिन्छ ।

प्रकाशित : भाद्र ९, २०७६ ०९:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्