गौरामय सुदूरपश्चिम : देउडासँगै वीरगाथाका गीत- सुदूरपश्चिम - कान्तिपुर समाचार

गौरामय सुदूरपश्चिम : देउडासँगै वीरगाथाका गीत

एक साता धुमधाम साथ मनाइने गौरा पर्वको मुख्य विशेषता सामाजिक, सांस्कृतिक र आपसी सद्भाव बनेको छ ।
डीआर पन्त, भवानी भट्ट, मनोज बडू

डडेलधुरा, कञ्चनपुर र  दार्चुला — दूध कुण्ड बस गौरा शिवलिंग दूध कुण्ड हुन्ना
आश बस लोली गोरा तम दूध कुण्ड बस
जहाँ शिव वहाँ गौरा आश गौरा दूध कुण्ड बस

डडेलधुराका टोलटोलमा यतिबेला गौराका फाग र चैत घन्किएका छन् । महिलाले गाउने फाग अनि पुरुषहरूले गाउने देवीदेउताका चैतले देवस्थल र पूजाघरहरू गुञ्जायमान छन् । डाँडापाखामा बिगुल, भोक्कर, दमाहा जस्ता प्राचीन बाजागाजा बजिरहेका छन् । यतिबेला आफ्नो मौलिक पर्व गौरामा सुदूरपश्चिम रंगिएको छ ।


हरेक जातजाति वर्ग र समुदायबीच कुनै विभेद छैन गौरामा । सबैको आआफ्नो भूमिका हुने गौरा पर्व मनाउन विदेशिएकाहरू पनि थातथलो फर्किएका छन् । पौराणिक सभ्यताको प्रतीक मानिने आफ्नो पर्व मनाउन आउनेजानेको लर्को नै लागेको छ । बालबालिकादेखि वृद्धसम्म सबै उल्लासमा छन् ।


बाडुली इजुकि लागि गोरा आइगइन घर

माइती गोरा रक्षा गर्यैं फर्की आउँलो घर


विवाहित महिलाका लागि गौराको विशेष महत्त्व छ । विवाहपछि आफ्नै घरमा पूजा गर्नुपर्ने प्रचलनअनुसार अधिकांश विवाहिता गौरामा माइत आउन पाउँदैनन् । घरमै गौरा पुज्नुपर्ने परम्परासँगै विरह र प्रेमका गीत देउडामा घन्किने गर्छन् । पूजामा गौरा र महेश्वरका फाग गाउने महिलाहरू पूजापछि सामुहिक रुपमा आफ्ना पीडा, प्रेम तथा विरहका गीत देउडामार्फत व्यक्त गर्छन् ।


डडेलधुराको अमरगढी २ का महिला स्थानीय मन्दिरमा पूजापछि गौरा नचाउँदै । तस्बिर : डीआर पन्त/कान्तिपुर


महिला मात्र नभई पुरुषका लागि पनि गौराको उत्तिकै महत्त्व छ । देवस्थलहरूमा जाने सामूहिक रुपमा देवीदेवताका चैत गाउने, पौराणिक कालमा भएका घटनालाई गीतका माध्यमले जीवित राख्ने, ५ प्रकारका अन्न बिरुडा इष्टमित्रकहाँ पुर्‍याउने र आपसी भेटघाट गर्नमा पुरुषहरू व्यस्त हुन्छन् ।


बिरुडा पञ्चमीका दिनदेखि सुरु हुने गौरा दुर्वाष्टमीको पूजा गरेपछि विर्सजन गरिन्छ । एक साता धुमधामका साथ मनाइने गौरा पर्वको मुख्य विशेषता सामाजिक र सांस्कृतिक सद्भाव हो । पौराणिककालमा जातीय समानताको प्रतिकका रुपमा पनि गौरालाई लिइन्छ ।


गौरा पर्वले धार्मिक सांस्कृति र समाजिक महत्त्वबाहेक प्राचित इतिहासलाई जिवन्त राख्ने काम पनि गरेको छ । गौरामा गाइने फाग, चैत, धुमारी, अठवाली, देउडा, ढुस्कालगायतका लोककाब्यमा रहेको इतिहासलाई गौराले जिवन्त राखेको छ । गौरामा नेपाल एकिकरणका वीरगाथा पनि समेटिएको पाइन्छ । गोर्खाली फौज र डोटेली फौजबीच सेती किनारामा भएको लडाइँका गाथा मात्र होइन, नेपाली फौजले काँगडाहुँदै सतलजपारिको भूमि विजय गरेका कथाहरू पनि विभिन्न चैतका रुपमा गाइने गरेको पाइन्छ ।


‘गौरा धर्म र संस्कृतिसँग मात्र जोडिएको छैन, यो सभ्यताका रुपमा विकसित भएको पाइन्छ,’ सुदूरपश्चिमको संस्कृतिमा विद्यावारिधि गरेका डा. मोहन भट्ट भन्छन्, ‘रामायाणकालीन सभ्यताको प्रतिकका रुपमा गौरा पर्वको सुदूर समाजमा विशिष्ट महत्त्व छ ।’ गौरा खासगरि भाद्र शुक्लअष्टमीका दिन मनाइन्छ ।


तर शुक्लअष्टमी अगस्ती उदयभन्दा पछि पर्न गए कृष्णाष्टमीकै दिन मनाउने गरिन्छ । नेपालमा अगस्ती उदय भदौ २१ गते हुने गरेको पण्डित लक्ष्मीकान्त जोशी बताउँछन् । ‘यो पर्व सुदूरपश्चिममा मात्रै होइन, कर्णाली र भारतको कुमाउ गढवालसँगै बनारस र उत्तरप्रदेशमा समेत मनाइन्छ,’ उनले भने, ‘धर्मशिन्धु, निर्णय शिन्धु र भविष्य पुराणमा आस्था राख्ने सबैले गौरा मनाउँछन्, तर कहिँ गौरा भनिन्छ, कहिँ अमुक्राभरण सप्तमी र दुर्वाष्टमीका नामले मनाइन्छ ।’


पञ्चमीका दिनदेखि नै गौरा सुरु हुने भएपनि मुख्य दिन अष्टमीलाई मानिन्छ । पञ्चमीका दिन पञ्चनाजसहितको बिरुडा भिजाएर गौराको सुरुवात हुन्छ । बिरुडामा केराउ, गहत, गुरास, मास र गहुँ भिजाइन्छ । उक्त बिरुडा दोस्रो दिन पधेँरो वा घरका आँगनमा धोइन्छ ।


बिरुडा धोएको दोस्रो दिन गौरा घरमा शिव पार्वतीको प्रतिमा (गौरा) बनाएर बिरुडाले पूजा गरिन्छ । पूजा गर्दा शिव पार्वतीका प्रेम गाथा गाइन्छ । दोस्रो दिन उक्त गौरा खेलाउँदै गौराको गीत गाउँदै मन्दिरमा पुर्‍याइन्छ । महिलाहरूलाई फाग गाउँदै मन्दिरमा पनि गौरालाई खेलाउने गर्छन् । यहि दिन महिलाहरूले गालामा लगाउने दुवधागो पनि बदल्ने गर्छन् । बिरुडा भिजाएकै दिनदेखि एकछाक मात्रै खान्छन् । गौरा अष्टमीका दिन भने नयाँ दुवधागो लगाएर मात्रै खाना खाने चलन छ ।


जतिबेला भगवान कृष्णको जन्म भएको थिएन । देवकीका ६ गर्भलाई कंशले मारिदिएका थिए । त्यसपछि लोमस ऋदेवकीले लोमस ऋषिको वचनअनुसार कृष्ण देवकीले गौराको व्रत बस्न थालेकी हुन् । व्रतको प्रभावले शत्रुबाट पराजित नहुने छोरो पाएको भन्ने कथन रहेको पण्डित जोशी बताउँछन् । ‘गौरा सबै पर्वमध्येको श्रेष्ठ पर्व हो,’ साहित्यकार वीरबहादुर चन्दले भने, ‘किनकी यो अहिंसात्मक र भेदभाव रहित हुन्छ, यो नारी प्रधान हुन्छ ।’


तराईमा पनि गौराको रौनक

सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाबाट तराईका कैलाली र कञ्चनपुरमा बसाइ सर्ने क्रम बढेसँगै यस क्षेत्रमा गौरा मनाउनेको संख्या पनि बढ्दै गएको हो । प्रायः सबै ठाउँमा गौरा मनाइन्छ । यो पर्व सुरु हुनु अगाडिदेखि नै विभिन्न चोक चौतारा र मठ मन्दिरमा देउडा खेल्न सुरु गरिन्छ । यतिबेला महेन्द्रनगरका विभिन्न ठाउँमा देउडा खेल्ने सुरु भइसकेको छ ।


ग्रामीण भेकमा पनि विभिन्न संघ–संस्थाले देउडा प्रतियोगिता आयोजना गरेका छन् । कञ्चनपुरका भीमदत्त नगरपालिका, महाकाली नगरपालिका, बेदकोट, शुकलाफाँटा र कृष्णपुरसँगै बेलडाडीलगायतका ठाउँमा गौरा धुमधाम साथ मनाइन्छ ।


बालबालिकादेखि वृद्धवृद्धा सबैका लागि यहि बेला नयाँ कपडा किन्ने चलन पनि छ । सुदूरपश्चिमका पहाडी जिल्लाका ग्रामीण भेगमा यहि बेला व्यापार व्यवसाय पनि फस्टाउने गरेको स्थानीय बासिन्दाहरू बताउँछन् ।


खेतीपाती लगाएर कामको खोजीमा भारत गएकाहरू पनि गौराका लागि घर फर्किन्छन् । गाउँघरमा गौराको बेग्लै चहलपहल देखिन्छ । ठाउँअनुसार गौरा पनि ३ दिनदेखि एक सातासम्म मनाइन्छ । गौरा पर्व सकिए पनि देउडाको रौनक भने भदौभरि रहन्छ ।


खेतीपातीको काम सकेर थकाइ मेटने र साथीभाई भेटने माध्यमका रुपमा पनि गौरालाई लिइन्छ । देवीदेवताका गाथासँगै पुराना राजा राजौटा र वीर वीरांगनाहरूका कथासमेत गाइने गौरा पर्वमा देउडासँगै फाग, ढुस्कु र धमारी आदिका माध्यमबाट यस्ता गाथा गाइन्छ ।


‘हाम्रा सबै पर्व र संस्कृति वैज्ञानिक छन्, गौरामा बिरुडा भिजाउने, तिनले पुज्ने र प्रसादका रुपमा खाने यो पनि कृषिलाई प्राथमिकता दिएको हो’ पण्डित जोशी भन्छन्, ‘गौरा सबैको प्रमुख पर्व हो, यसलाई मनाउने चलन र नाम मात्रै फरक हो ।’ उनका अनुसार कर्णाली, सुदूरपश्चिम र कुमाउ गढवालमा भने गौरा मनाउने तरिका पनि समान रहेको पाइन्छ ।


दार्चुलामा अठवाली

भाद्र शुक्ल पञ्चमीका दिनबाट सुरु भएको गौराको मुख्य दिन शुक्रबार दार्चुलामा अठवाली मनाइएको छ । व्रत बसेका महिलाहरू बिरुडाका भाँडा लिएर गौरा खलो (आँगन) मा जम्मा भएर पार्वती र महेश्वरको मूर्तिलाई बीचमा राखेर बिरुडाले पुज्ने गर्छन् ।


महिलाहरूले आफ्ना पति र सन्तानको दीर्घायुको कामना गर्दै बिरुडाले पूजा गर्छन् । गौराको ठूलो दिन अष्ठमीलाई यहाँ अठवाली भनिन्छ । महिलाहरू कान्छी औला समाएर सगुन गाउँछन् । गौरीको प्रतिमासँगै उनीहरू पहेलो कपडाले बेरिएको काठको पिर्कालाई शिवको प्रतिक मानेर राख्ने गरिन्छ । यस बेलामा दुबधागोलाई पूजाआजा गरी गौरीको प्रतिमा चढाउछन् । अठवालीपछि अष्ठमीको दिन नै गौरीको प्रतिमा राखिएको डालोलाई टाउकोमा राखेर नाच्ने गरिन्छ ।


महिलाहरूले गौरालाई नचाएपछि साँझपख डालोभित्र राखिएका फलफूल तथा बिरुडालाई सफा कपडामा २ जना पुरुषले आकाशमा फाल्ने गर्छन् । यसलाई फल फडाउने भनिन्छ । ‘त्यो फल आकाशमा चुम्यो भने चिताएको मनोकांक्षा पूरा हुने विश्वास रहिआएको छ । त्यसलाई छोप्न हानथाप हुन्छ ।


अठवालीका दिन व्रत बसेका महिलाहरूले नयाँ दुबधागो लगाउने गर्छन् । गौराकै अवसर पारेर रोजगारीका लागि घरबाहिर रहेका युवाहरूको आगमनसगै गाउँमा बेग्लै माहोल बनेको छ । यहाँका स्थानीय रोजगारी र मजदुरी गर्न भारतलगायत विदेश जान्छन् ।


बढिजसो भारतमै हुने भएकाले उनीहरू यही मौकामा फर्किएपछि गाउँघरमा रमाइलो हुने गरेको मार्मा गाउँपालिका लटिनाथका दिनेशबहादुर सिह बताउँछन् । यो पर्व साविकको मार्मा क्षेत्रबाहेक अन्य सबै ठाउँमा गौरालाई विशेष महत्त्व साथ मनाउने चलन छ । लेकम, मालिकार्जुन, दुहु, व्यास गाउँपालिका र महाकाली र शैल्यशिखर नगरपालिकाका सबै गाउँहरूमा गौरा मनाउँदै आएका छन् । नौगाड र अपीहिमाल गाउपालिकामा गौरा मनाइँदैन ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०९:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

उद्योग दर्ता धमाधम, सञ्चालन नगन्य

कान्तिपुर संवाददाता

कञ्चनपुर — घरेलु तथा साना उद्योग कार्यालय महेन्द्रनगरमा उद्योग दर्ता हुने क्रम बर्सेनि बढदो छ । एक महिनामै सय बढी उद्योग दर्ता भइरहेका छन् । तर तीमध्ये सञ्चालन हुने उद्योगको संख्या निकै कम छ । त्यसमा पनि उत्पादनमुखी उद्योगको त अभावै छ ।

अहिले पनि उद्योग दर्ता हुने क्रम निकै बढी छ । चालु आवको १ महिनामा मात्रै १ सय ३ उद्योग दर्ता भएका छन् । गत आवमा पनि ७ सय ३७ उद्योग दर्ता भएका थिए । यति धेरै उद्योग हुँदा जिल्लामा थुप्रै वस्तु उत्पादन हुनुपर्ने हो ।

यसैगरी रोजगारी सिर्जना पनि भइरहेको हुनुपर्ने हो । तर यहाँ केही इँटा उद्योग, जिल्लाको दक्षिणी क्षेत्रमा २ चिनी मिल र महेन्द्रनगर बजार क्षेत्रमा केही घरेलु दालमोठ उद्योग, ग्रामीण भेकमा कुटानी पिसानी मिलहरू र काठ चिरानका उद्योगहरू मात्रै सञ्चालनमा छन् । ‘उद्योग दर्ताका हिसाबले त राम्रै छ, तर सञ्चालनमा आधा पनि छैनन्,’ कार्यालयका अधिकृत धर्मानन्द भट्टले भने, ‘अहिले उद्योग खारेज गर्नेहरू पनि बढेका छन् ।’

भट्टका अनुसार गत आवमा ६२ उद्योग खारेज भएका छन् । उनले दर्ता भएका उद्योगहरूको सञ्चालनको अवस्थाबारे कुनै अध्ययन अनुगमन नभएको बताए । पछिल्लो समय कृषिजन्य उद्योगको दर्ता पनि बढेको छ । स्थानीय तहहरूबाट अनुदान लिन मात्रै पनि दर्ता हुने गरेको स्थानीय बताउँछन् ।

कञ्चनपुरमा हालसम्म ५ हजार बढी उद्योग दर्ता छन् । तीमध्ये आधाले मात्रै नवीकरण गरेका छन् । आर्थिक गणना २०७५ का अनुसार नियमित नवीकरण हुने र कर चुक्ता गर्ने उद्योगको संख्या ६० प्रतिशत मात्रै छ । ग्रामीण भेकमा कतिपय उद्योग तथा व्यवसाय दर्ता प्रक्रियामासमेत नआएको आर्थिक गणनामा उल्लेख छ ।

‘उत्पादनमुखी र रोजगारमूलक उद्योग त सञ्चालन नै छैनन्,’ कञ्चनपुर उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष जंगबहादुर मल्लले भने, ‘पछिल्लो समय फर्निचर, खाडसारी उद्योगहरू भने बढेका छन् ।’ उनले विगतमा सरकारी जमिन तथा अनुदान लिन धमाधम उद्योग दर्ता भएको र ती सञ्चालनमै नआई बन्द भएको बताए ।

भीमदत्त नगरपालिकाको वनखेतलाई औद्योगिक क्षेत्र घोषणा गरिएपछि उक्त क्षेत्रका जमिन हडप्न समेत थुप्रै उद्योग दर्ता भएको उनले बताए । केही वर्षयता कृषिजन्य उद्योग दर्ताको क्रम पनि बढेको छ ।

सशस्त्र द्वन्द्वमा बन्द भएका केही रुग्ण उद्योगहरू अझै सञ्चालनमा आउन सकेका छैनन् । ‘लामो समयदेखि नवीकरण पनि हुन सकेका छैनन्, अब सञ्चालन गर्न सकिने अवस्था पनि छैन,’ अध्यक्ष मल्लले भने ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०९:२०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×