गनैरगौडा दरबार भग्नावशेष मात्रै

नगारपालिका प्रमुख मन्जु मलासी भन्छिन्, ‘दरबार भएको स्थानमा डोटेली राजाको पहिचान झल्कने संग्रहालय बनाउने तयारी छ’
मोहन शाही

डोटी — ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको दिपायलस्थित गनैरगौडा राजदरबारको संरक्षण हुन सकेको छैन । कतैबाट संरक्षणको प्रयास नै नभएपछि दरबार भग्नावशेषमा परिणत भएको छ ।

डोटेली राजाको दिपायलस्थित भग्नावशेष बनेको गनैरगौडा दरबार ।तस्बिर : मोहन/कान्तिपुर

दिपायलको भैरवमन्दिर डाँडास्थित यो दरबारको छाना, पर्खाल भत्किएको छ । दरबार परिसरमा रूख–विरुवा झाँगिएका छन् । तत्कालीन डोटी राज्यको मूल दरबार डडेल्धुराको अजयमेरुमा थियो । जसलाई अहिले अजयमेमेरु कोट भनिन्छ । अजयमेरुबाट डोटी राज्य व्यवस्था सञ्चालन हुँदै आएकोमा डोटेली राजा भूपति शाहको शासनकालमा गनैरगौडा डाँडामा राजदरबार
बनेको थियो ।

अजयमेरुकोटमा हिउँदका बेला ज्यादै चिसो हुने भएपछि शीतकालीन दरबारका रूपमा दिपायलमा कोट निर्माण गरिएको थियो । विसं १८४७ मा अमरसिंह थापाको नेतृत्वमा आएका गोर्खाली फौजद्वारा तत्कालीन राजा दीप शाही तेस्रोपटकको आक्रमणबाट परास्त भएपछि मात्र शक्तिशाली डोटी राज्य विशाल नेपालको एक अंग बनेको थियो ।

डोटीबाट ३१ राजाले राजकाज सञ्चालन गरेका थिए । यस्तो ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको दरबारको संरक्षणका लागि पटक–पटक सरकारसँग अनुरोध गरे पनि कुनै सुनुवाइ नगरेको डोटी राजाका सन्तान प्रेमबहादुर शाहको गुनासो छ । उनले राजा दीप शाही परास्त भएपछि तत्कालीन गोर्खाका सेनाहरूले दरबार भत्काएको बताए । १२ खण्ड रहेको यो दरबारको केही भाग अझै छ ।

अवशेषका रूपमा दरबारका जग र भित्ता भए पनि आन्तरिक र बाह्य पर्यटकका लागि हेर्न उपयुक्त रहेको उद्योग वाणिज्य संघका निवर्तमान अध्यक्ष नरेन्द्र खड्काले बताए । अहिलेको संरचनालाई मात्र संरक्षण गर्दा पनि पर्यटकहरू हेर्न आउन सक्ने उनले बताए । सेती नदीमा नुहाउनका लागि रानीले डाँडामा रहेको दरबारबाट आउने सुरुङबाटो पनि पुरिसकिएको छ । ‘दरबार खण्डहर भइसक्यो,’ नेपाली कांग्रेसकी स्थानीय नेतृ पार्वती चन्दले भनिन्, ‘संरक्षण अभावमा दरबारमा रहेका ऐतिहासिक कुरा पनि हराएका छन् ।’

दरबारलाई खण्डहर देख्दा भने पर्यटकहरू दुःखी भएर फर्किने गरेका छन् । ‘दरबार स्वरूप हेर्दा साह्रै राम्रो रहेछ,’ अवलोकनपछि मकवानपुरका सरोज कटुवालले भने, ‘अहिलेसम्म यसको संरक्षणका लागि पहल नहुँदा खण्डहर बनेछ ।’ दरबारमा प्रयोग गरिएका १६ हात लामा कलात्मक ढुंगाहरू पनि चोरी भइसकेका छन् । स्थानीय बासिन्दाले व्यक्तिगत घर निर्माण गर्दा दरबारको एउटा ढुंगा हाल्नुपर्ने परम्परा बसालेकाले दरबारका आकर्षक पत्थरहरू चोरी हुने गरेको छ ।

दरबारको मर्मतका लागि नगरपालिकाले पहल गरिरहेको नगरप्रमुख मञ्जु मलासी बताउँछिन् । उनले दरबार भएको स्थानमा डोटेली राजाको पहिचान झल्कने गरी संग्रहालय बनाउने बताउँदै आएकी छिन् । गत वर्ष नगरपालिकाले दरबारसम्म पुग्न बनाइएको सिँढीको रङरोगन र मर्मत गरेको थियो ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७६ ०८:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

गाउँपालिका सार्वजनिक यातायात : टोल–टोलमा जिप

डीआर पन्त

डडेलधुरा — पछिल्लो समय दलबहादुर खड्का एक घण्टामै गाउँपालिका केन्द्र पुग्न सक्छन् । राजुल गाउँको मन्दिर छेउमै हरेक दिन गाउँपालिकाको गाडी आउँछ । कार्यालय खुल्नुअघि केन्द्रमा पुग्ने गाउँपालिकाको गाडी कार्यालय समय सकिनेबित्तिकै सांँझ फर्कन्छ ।

डडेलधुराको अजयमेरु गाउँंपालिकाले सञ्चालन गरेका दुई जिप ।  तस्बिर : डीआर/कान्तिपुर 

साबिक समैजीका बासिन्दाले पनि आधा दिनको पैदल हिँडे मात्र गाउँंपालिका केन्द्र पुग्न सक्थे । गाउँपालिकाले गाडी सञ्चालन गरेपछि त्यस क्षेत्रवाट पनि २ घण्टामै सर्वसाधारण केन्द्र पुग्न थालेका छन । समैजीका यज्ञबहादुर ऐरले भने, ‘सामान्य कामका लागि पनि गाउँंपालिका पुग्नै पर्ने, पुग्न र फर्किन ४ घण्टा पैदल हिँड्नुपर्थ्यो ।’

पहिले ३ घण्टा हिँडेर उनी अजयमेरु गाउँपालिकाको केन्द्र पुग्थे । वडाको केन्द्र पुग्न पनि उनले डेढ घण्टा पैदल हिंड्नु पर्थ्यो । सानोतिनो कामका लागि वडाको केन्द्रमा पुग्नै पर्थ्यो । गाउँपालिका पुग्न त साबिकका २ गाविस छिचोलेर पुग्नुपर्ने वाध्यता थियो । पालिकाको एउटा किनारवाट अर्को किनार पुग्न दिनभरिको पैदल हिँडेर पनि पुग्न सकिँदैनथ्यो । सर्वसाधारणलाई मात्र होइन गाउँपालिकाका प्रतिनिधिले पनि दैनिक केन्द्र पुग्न सक्ने अवस्था थिएन ।

सदरमुकामवाट चल्ने सार्वजनिक यातायातमा गाउँपालिका केन्द्र पुगेर काम गर्न एक दिन बास वस्नुपर्ने बाध्यता थियो,’ ऐरले भने, ‘सांँझ ३/४ बजे २ सार्वजनिक जिप मात्र केन्द्रसम्म चल्थे ।’ सांँझ सार्वजनिक यातायातमा केन्द्र पुगेर अर्कोदिन काम सकेर फर्कनुपर्ने वाध्यता रहेको पनि उनले बताए ।

गत आवको बजेटबाट गाउँपालिकाले आफ्नै यातायातका साधन सञ्चालन सुरु गरेपछि सर्वसाधारणका लागि दूरी छोटिएको छ । गाउँपालिकाले २ जिप खरिद गरि आफ्नो क्षेत्रमा सञ्चालन गरेपछि सर्वसाधारण खुसी भएका छन । राजुलका खड्का भन्छन्, ‘अजयमेरु गाँउपालिका भौगोलिक रुपमा ठूलो भएकाले सर्वसाधारणका लागि गाउँपालिका केन्द्र पुग्न कठिन थियो । गाडी सञ्चालन गरेपछि टोल–टोलमा उपलब्ध हुन थालेको हो ।’

पूर्वतिर सदरमुकामको अमरगढी नगरपालिका र पश्चिमतिर बैतडी सीमाना सुरनाया नदी किनारासम्म फैलिएको अजयमेरु गाउँंपालिकाका बासिन्दाले केन्द्र पुग्न निकै सास्ती भोग्नुपर्ने अवस्था थियो । सदरमुकामसंँग जोडिएको साबिकको समैजी गाविस, अजयमेरु, भद्रपुर, चिपुर र देवल गाविस मिलेर वनेको अजयमेरु गाउँपालिका केन्द्र पुग्न सहज हुनेगरी गाउँपालिकाले आफ्नै लगानीमा यातायात सेवा सुरु गरेपछि सर्वसाधारणलाई सहज बनेको हो ।

आफ्नो क्षेत्रमा यातायात सञ्चालन गर्ने अजयमेरु जिल्लामा पहिलो गाउँपालिका भएको छ । गाउँपालिकाको वडा १ खतेडा र अन्तिम किनारको वडा ६ राजुलबाट बिहान गाउँपालिकाको लागि जिप छुट्ने ब्यबस्था मिलाइएको छ । यसैगरी बैतडीसंँग सीमा जोडिएको वडा ६ को राजुलबाट साविकको देवल, चिपुर र भद्रपुर गाविसका दर्जनौं गाउँंका बस्ती हुंँदै अर्को जिप पनि दैनिक गाउँंपालिका केन्द्र पुग्न थालेको छ ।

२ वर्षसम्म अधिक बजेट सडकमा खर्च गरी गाउँपालिकाका हरेक टोल–टोलमा सडक पुर्‍याएपछि यस वर्षदेखि गाउँपालिकाले यातायात सञ्चालन गरेको वडा ५ का अध्यक्ष दानबहादुर खड्काले वताए । उनले भने, ‘०७५/७६ को घोषित कार्यक्रम अनुसारै गाउँपालिकाले यातायात सञ्चालन गरेको हो ।’

भाडा पनि सार्वजनिक यातायातभन्दा सस्तो भएको उनले बताए । अजयमेरु गाउँपालिकाको मध्य भागवाट निर्माणाधीन उग्रतारा मेलौली राजमार्ग र भागेश्वर गाउँपालिका हुंदै निर्माण भइसकेको एनडीप्रकाश राजमार्गले गाउँपालिकालाइ छोए पनि दुवैमा सञ्चालन हुने सार्वजनिक यातायातले सदरमुकाम पुग्न मात्र सहज थियो ।

प्रकाशित : श्रावण १७, २०७६ ०८:४८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्