आलोपालो काममा महिला

मेनुका ढुंगाना

अछाम — जिल्लाका धेरै गाउँमा पुरुष भेटिँदैनन् । कामको सिलसिलामा पुरुष भारतमा गएका छन् । गाउँमा महिला, बालबालिका र वृद्धवृद्धा मात्रै छन् । पुरुष प्रायः कम भएका गाउँका महिलाहरूले खेतीपातीको अधिकांश काम आलोपालो गर्ने नियम बसाएका छन् ।

खेती गर्ने जग्गा धेरै र काम गर्ने मान्छे कम भएपछि यहाँका महिलाहरूले आलोपालो काम गर्नैपर्ने अवस्था रहेकाले पनि यो चलनलाई निरन्तरता दिएका हुन् ।


गोडमेल, रोपाइँ र अन्य कामको चटारो भएको बेला यहाँका महिलाको दैनिकि आलोपालो काममा बित्ने गर्छ । ‘पहिले देखि नै महिलाले आलोपालो काम गर्ने गरेका छन् । आज एकको भोलि अर्को छिमेकीको काम गर्छौं,’ मंगलसेन ५ कि खन्टी विकले भनिन्, ‘पहिले जस्तो आलोपालो काम अहिले कम भएको छ । पहिलेको तुलनामा अहिले घटेको छ ।’


पुस्ता परिवर्तनसंँगै काम गर्ने शैली बदलिए पनि पहिलेका महिला पुस्ताले मिलिजुली काम गर्ने गरेको उनको भनाइ छ । ‘बिहानै उठ्छौं । जसको काम बाँकी छ सबै उतै जान्छौं । कहिले धान कहिले, कहिले कोदो गोड्ने काम गर्छौं,’ मंगलसैनकै रुप्सी विकले भनिन्, ‘काम पनि हुन्छ । सुख दुःखका कुरा हुन्छन् । यो चलन जोगाइ राख्न मुस्किल छ ।’ दैनिक ज्याला दिएर काम गर्ने आर्थिक अवस्था नभएपछि महिलाहरू नै समूहमा आबद्ध हुनुपरेको रुप्सीको भनाइ छ । ‘एक दिन काम गर्न बोलाए ४ सय सम्म ज्याला दिनुपर्छ । हामी सबैको आर्थिक अवस्था एउटै भएकाले समूहमा काम गर्छौं,’ उनले भनिन् ।


महिलाहरू समूहमा आबद्ध भएर विभिन्न अभियान आरम्भ गर्न थालेपछि घरको काममा पनि आपसी सहयोगको भावना विकास भएको मंगलसैन ५ धौली विक बताउँछिन् । ‘पैसा बचत गर्ने, विकृतिविरुद्ध बोल्न थालेपछि सामूहिक काम गर्न थालेका हौं । पहिले यस्तै चलन थियो । बीचमा हरायो । हामीले फेरि यसलाई निरन्तरता दिएका छौं,’ उनले भनिन् ।


उनका अनुसार यो क्षेत्रका अधिकांश बस्ती रित्तिन थालेका छन् । गाउँघरमा पहिले जस्तो खेती गर्ने युवा भेटिन छाडेका छन् । पहिले उब्जनी हुने फाँटसमेत अहिले बाँझै हुन थालेका छन् । काम गर्ने जनशक्ति अभाव छ । वस्तुभाउ पाल्ने र घाँस काट्ने पहिले जस्तो काम पनि अत्यन्तै कम हुने गरेको छ ।


‘पैसा कमाएर सहरमा घरघडेरी जोडेपछि कोही पनि गाउँ फर्कंदैन,’ मंगलसैन १ कि वडासदस्य भुन्टी विकले भनिन्, ‘आयआर्जनका कार्यक्रम, युवालाई गाउँमा स्वरोजगार र दुर्गम बस्तीसम्म सरकारको उपस्थितिका लागि हामी लागेका छौं । बसाइँसराइ रोक्ने उपाय यही नै हो ।’ सर्वसाधारण गाउँको बस्ती चटक्कै छाडेर किन सहर झर्छन् । महिलाहरूले गाउँमा चलाएका आलोपालो काम गर्ने चलनहरूलाई जोगाउन सक्यो भने पनि बसाइसराई रोक्न सकिने उनको भनाइ छ ।


मंगलसैन नगरपालिकाका प्रमुख पदम बोहराले कृषिमा लगानी बढाएर बसाइँसराइ रोक्न गाउँमै काम गर्ने वातावरण बनाउन थालेको बताए । शिक्षित व्यक्तिलाई उत्पादनमूलक व्यवसायमा भुलाउन सके बसाइँसराइ रोकिने उनले दाबी गरे । ‘उत्पादनमूलक वस्तु, कृषि र पशुपालनमा सेयर लगानीको वातावरण बनाउन योजना बनाउँदै छौं,’ उनले भने, ‘सहकारीमार्फत आर्यआर्जनका अवसर बढाएर आत्मनिर्भर बनाउने र गाउँमै बस्न मन पराउने वातावरण मिलाउने कार्यक्रमको तयारीमा जुटेका छौं ।’


माटो परीक्षण गर्ने त्यसपछि फलफूल, तरकारी, जडीबुटी, अन्न उत्पादन, पशुपालनमा बिमा गरी आम्दानीको स्रोत बढाएपछि बसाइँसराइ घटाउने नगरप्रमुख बोहराले बताए । ‘गाउँमा गठन भएका महिला समूहले पनि सामूहिक काम गर्न थालेका छन् । उनीहरूलाई प्रोत्साहन दिने खालका कार्यक्रम बन्दै छन्,’ उनले भने । प्रकाशित : श्रावण ११, २०७६ १०:५१

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

यार्चा टिप्न ज्यानकै जोखिम

मनोज बडू

दार्चुला — यहाँका बासिन्दाको आम्दानीको मुख्यस्रोत मानिएको यार्चा संकलन निकै जोखिमपूर्ण मानिन्छ । उच्च लेकाली भेकका बासिन्दाका लागि ज्यान जोखिममै पारेर भए पनि आय–आर्जनका लागि अन्य विकल्प छैन । यार्चा टिप्न उच्च हिमाली क्षेत्र पुगेका कतिपय संकलकले बर्सेनि ज्यान गुमाउने गरेका छन् ।

यार्चा संकलनको सिजनमा घर खर्च जुटाउन विद्यार्थीहरू पढाइ छोडेर र अन्य सर्वसाधारण घरको सम्पूर्ण काम थाती राखेर लेकाली क्षेत्रका पाटनतिर जाने गरेका छन् । धेरै कठिनाइ झेल्दै यार्चा संकलनबाट हुने आम्दानीले अधिकांशले केही नयाँ गर्ने सोच बोकेका हुन्छन् । तर, केहीका लागि यो सोंच फर्केर आउँदैन । यो वर्ष मात्र यार्चा टिप्न लेक गएकामध्ये ५ जनाले ज्यान गुमाउनुपरेको छ । १२ जना घाइते भएका छन् ।

यार्चाका कारण यसअघि पनि धेरै मानिसको ज्यान गइसकेको छ । केही संकलनका क्रममा र केहीको यार्चा लुटपाटका घटनामा हत्या गरिएको छ । यो वर्ष चोरी वा लुटपाट गर्न हत्या नभए पनि यसअघिका वर्षमा यार्चा व्यापारी तथा ओसारपसार गर्ने मानिसको हत्या भएको प्रहरीको भनाइ छ ।

गत वर्ष गुल्जरको घोल्जर, त्यसअघि खण्डेश्वरी, पाटनमै यार्चाकै कारण झगडा हुँदा केही सर्वसाधारणको मृत्यु भएको डीएसपी दीपेन्द्र शाहीले बताए । गाउँघरमा पनि यार्चाकै कारण विभिन्न समयमा झगडा हुने र त्यसपछि हत्यासम्मका घटना हुने गरेको उनले बताए ।

‘भीर र पाखो भएको ठाउँमा यार्चा बढी पाइन्छ,’ डीएसपी शाहीले भने, ‘केही यार्चा पाउने लोभले अफ्ठ्यारो क्षेत्रमा जान्छन् । त्यही भिरालो क्षेत्रबाट चिप्लेपछि ज्यान जान्छ भन्ने ध्यान पुग्दैन ।’ संकलनका क्रममा यो वर्ष ज्यान गुमाउने र घाइते भएका अधिकांश भीरबाट लडेको जिल्ला प्रहरीले जनाएको छ । बालबालिकाहरूले यार्चा चाँडो देख्न सक्ने भएकाले अभिभावकहरू घरमा ताला लगाएर लेक उक्लेका हुन्छन् । बालबालिकालाइ आफूसंँगै लेकतिर लैजाँदा बढीजसो भीरबाट लडेर र लेक लागेर ज्यान गुमाउनुपरेको शाहीको भनाइ छ ।

यार्चा एक व्यक्तिले थोरैमा डेढ/दुई सयको हाराहारीका टिप्छन् । संकलन हुने ठाउँ पाटनमै बिक्री हुन्छ । बिक्रीका लागि बजार धाउनु पर्दैन । एक परिवारले एक सिजनमा ५० हजारदेखि ५/७ लाखसम्म कमाइ गर्ने हुँदा ज्यान जोखिममा राखेर भए पनि संकलन गरिरहेका देखिन्छन् ।

केही स्थानीयले यार्चा सिजन सुरु हुनुअगावै व्यापारीसँंग आफूले संकलन गरेको यार्चा दिने सर्तमा ऋण लिएका हुन्छन् । ‘ऋण तिर्नकै लागि भए पनि जोखिम मोलेर संकलन गर्दा भिरालो ठाउँबाट लडेर मृत्यु हुने गरेको अध्ययनबाट देखिएको छ,’ अपीनाम्पा संरक्षण क्षेत्र व्यवस्थापन परिषदका अध्यक्ष चक्रसिंह ह्यांकी भन्छन् ।

कतिपय ठाउँमा त हिउँ पन्छाउँदै टिप्नुपर्ने स्थानीय यार्चा संकलक लालसिंह धामी बताउँछन् । उनी भन्छन्, ‘बादल लाग्नेबित्तिकै हिउँ पर्न थाल्छ । यार्चा खोज्दा तछाड–मछाड हुने भएकाले सबैले स्वास्थ्यप्रति ध्यानै दिँदैनन् ।’ पूर्वतयारी र सावधानीबिनै पाटन जाने भएकाले उनीहरू बिरामी पर्ने र कतिपयले त ज्यानै पनि गुमाउने गरेका छन् । यार्चा समुद्री सतहबाट ३ हजार ६५० मिटरको उचाइमा पाइन्छ । ‘पाटनमा जति माथि गयो त्यति नै अक्सिजन कम हुँदै जान्छ । अक्सिजनको कमीले सास फेर्न कठिन हुने, टाउको दुख्ने, बान्ता हुने जस्ता समस्या देखा पर्छन्,’ धामीले भने ।

यार्चा टिप्न जानेले लेक लाग्नबाट जोगिन घरेलु औषधिका रूपमा खुर्सानी, टिमुर, मह, चिनी र लसुन लिएर गएका हुन्छन् । दम बढ्न थालेपछि त्यही लसुन औषधिका रूपमा खान्छन् । योबाहेक उनीहरूसँग अरू औषधि हुँदैन । बिरामी भइहाले स्वास्थ्य संस्थासम्म पुग्न ३/४ दिन लाग्ने हुँदा लेक लागेर ज्यान जाने गरेको यार्चा संकलक धामीले बताए ।

सिजनमा पूरै बस्ती नै सुनसान हुने गरी संकलन गर्न मानिस लेकतिर जान्छन् । कतिपय विद्यालय केही महिना पूरै बन्द नै हुने गर्छन् । मुख्य संकलन समय जेठ पहिलो सातादेखि असारको दोस्रो सातासम्म यार्चा पाइने जिल्लाका हिमाली पाटन क्षेत्रमा मानिसको लर्को लाग्ने गर्छ । संकलनका समयमा सयौंका संख्यामा मानिस ती क्षेत्रमा पुग्दा विभिन्न वातावरणीय समस्या देखा पर्न थालेका छन् । यार्चा संकलन पनि कम हुँदै गएको सरोकारवालाको भनाइ छ ।

प्रकाशित : श्रावण ११, २०७६ १०:५०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×