दलालको कब्जामा सार्वजनिक यातायात

डीआर पन्त

(डडेलधुरा) — ‘६ किलो सामान छ दाइ म यतावाट हिँंडे,’ कोहलपुरमा सवारी साधनका लागि यात्रु जुटाउने काम गर्ने शिव ओलीलाई सुर्खेतको छिन्चुवाट फोन आयो । लगत्तै महेन्द्रनगरका लागि छुट्न लागेको विंगर रोकियो ।

सिधै महेन्द्रनगर जाने ६ जना छन १० मिनेटमा पुग्छन् भन्दै रोकिएको विंगर २ घण्टा बित्दा पनि गुडेन । सांँझ ५ वजे छुट्नुपर्ने गाडी राती ८ बजे मात्र कोहलपुरवाटछुट्यो । १० मिनेटमा सुर्खेतबाट आइपुग्ने भनेका यात्रु ३ घण्टा पछि आइपुगे । ८ बजे गन्तब्यमा पुग्नुपर्नेहरू रातीको १ बजे मात्र गन्तब्यमा पुगे ।

सेनामा कार्यरत पति भेट्न २ बर्ष कि छोरी वोकेर रुपन्देहीवाट कैलाली आउंँदै गरेकि शारदा क्षेत्री रातीको १२ बजे अत्तरीया पुगिन् । सांँझ ७ बजे अत्तरीया पुग्नुपर्ने शारदालाइ उनका बुवाले राती जेनतेन घर पुर्‍याए । भारतको लखनउवाट उपचार गरेर फर्किएका प्राध्यापक नरेन्द्र भट्ट भने रातभरि अत्तरीयामै अलपत्र परे ।

४ बजे कोहलपुरवाट छुटेको गाडी लम्कीमा आएपछि रोकियो । डडेलधुरा वहुमुखी क्याम्पसमा प्रध्यापन गरिरहेका भट्टले भने ७ बजेदेखि अर्को गाडीमा पठाउने भन्दा भन्दै ११ बजे मात्र लम्कीवाट हिंड्नुपर्‍यो । कोहलपुर चोक र अत्तरीयामा यात्रुको चाप हुने बिहान साँंझको समयमा हेर्ने हो भने यस्ता सयौं उदाहरण भेटिन्छन् । सार्वजनिक यातायात प्रालि र ब्यबसायी भन्दा पनि सवारीसाधन र यात्रु दुवै दलालको कब्जामा परेको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

सरकारले सिण्डिकेट हटाउन खोज्यो । तर पूर्ण रुपले हटेन । कम्पनी दर्ता हुन थाले, कम्पनी अघोषित समितिमा परिणत भए । यात्रुले न यसको अनुभूति गर्न पाए, हिजोका दिनमा जुन सास्ती भोग्नुपर्थ्यो त्यो अहिले पनि कायम छ । घटेको छैन वढेको छ । ‘समिति हटे, कम्पनी वने तर यातायात ब्यबस्थामा कुनै सुधार हुन सकेको छैन,’ यातायात ब्यबसायी चन्द्रबहादुर खड्का भन्छन ‘नियमनकारी निकाय, यातायात प्रालि र ब्यबसायीहरूले नयांँ किसिमले व्यबस्थालाइ सुचारु गर्न नसक्दा सर्वसाधारणले भोगिरहेको सास्ती कायमै रहेको हो ।’

‘नारायणी वारि महाकालीसम्म डेढ लाखभन्दा बढी यात्रुले दैनिक सार्वजनिक यातायातमा यात्रा गर्ने गरेको अनुमान गर्न सकिन्छ,’ खडकाले भने ‘समयमा गन्तब्यमा नपुग्नु, बिच वाटोमा अलपत्र पर्नु , एकठाउँं जाने यात्रुलाइ अर्कै ठाउंँमा लगेर दोहोरो यात्रा गर्न वाध्य पार्नु , निर्धारित समयमा यात्रा नहुनु, ठाउँं ठाउंँमा यातायातका साधन परिवर्तन गर्न वाध्य हुनुपर्ने जस्ता सास्ती सर्वसाधारणले भोगिरहेका छन ।’

धनगढीवाट २ यात्रु वोकेर अत्तरीया पुगेको सवारी साधन दलालहरूले यात्रु खोजेर नभरिँदासम्म गन्तब्यमा जान सक्दैन । यस्तै स्थिति कोहलपुर चोकमा पनि हुन्छ । गाडी चालक र ब्यबसायीले समयमा गन्तब्यमा हिंँड्न खोजेपनि दलालका कारण सम्भव हुंदैन । एक दशकदेखि महेन्द्रनगर हुंँदै दैनिक नेपालगन्ज गाडी चलाउने रामसिंह ऐडी भन्छन, ‘दलाललाइ वास्ता नगरेर हिँंड्ने हो भने अर्को दिनदेखि खाली गाडी कुदाउन वाध्य हुनुपर्छ ।’

‘दलालहरूको संञ्जाल हाइवे भरि छ,’ उनले भने, ‘कोहलपुरदेखि चितवन सम्म र चितवन देखि महेन्द्रनगर सम्म हरेक स्टेशनमा उनीहरूको संञ्जालले काम गर्ने भएका कारण ब्यबसायीहरू पनि उनका अगाडी झुक्न वाध्य छन ।’ एउटा गाडी यात्रुले भरे बापत साना गाडीवाट २ सय देखि ५ सयसम्म र ठूला गाडीमा हजारसम्म दलालहरूले असुल्ने गरेका छन ।

क्षेत्रीय ट्रफिक कार्यालय अत्तरीयाका अनुसार सुदूरपश्चिम प्रदेशमा मात्र दैनिक हजार वढी सार्वजनिक यातायातका साधन वाहिरिने र भित्रिने गर्छन । सुदूर वाहेक नारायणी वारी दैनिक चल्ने सवारी साधनको संख्या सुदूर भन्दा तेब्बरले वढी छ । कोहलपुरमा भेटिएका शिव ओली भन्छन, ‘यात्रु खोजेर दिए बाफत सानो रकम लिएर गुजारा गर्नु अपराध होइन । कहिले काहीं निर्धारित समयमा गाडी छुटैन । त्यो वाहेक हामीले सास्ती दिने काम गरेका छैनौं ।’

तर दलालहरूले २ घण्टा गाडी रोक्दा यात्रुले गन्तब्यमा पुग्न कति सास्ती भोग्नुपर्छ भन्ने हेक्का कसैलाइ छैन ।

नेपालभित्र मात्र होइन सुदूर र कर्णाली प्रदेशका बिभिन्न जिल्लावाट रोजगारीका लागि भारत जानेहरू नेपाली दलालहरूवाटै सीमाका भारतीय स्टेशनसम्म विक्री हुनुपर्ने वाध्यता छ । धनगढी, नेपालगंजको रुपैडिहा र कञ्चनपुरको गड्डाचौकी नाकाबाट भारत जाने अधिकांश यात्रु सीमा क्षेत्रमा चल्ने टांगावाल हुंदै पारि चल्ने निजी क्षेत्रका सवारी साधनका लागि नेपालकै दलालहरूले कमिशन लिएर पठाउने गरिएको छ ।

उग्रतारा यातायात प्रालि डडेलधुराका निर्वतमान अध्यक्ष पदमराज जैसी सिण्डीकेट हटिसकेपछि पनि सार्वजनिक यातायातमा कुनै सुधार आउन नसकेको वताउंँछन । उनी भन्छन, ‘कानुनी ब्यबस्था फेरियो तर ब्यबहारमा परिवर्तन हुन नसक्दा सार्वजनिक यातायातको अवस्था हिजो भन्दा धेरै फरक हुन सकेको छैन ।’

राजधानी काठमाडौं लगायत पूर्वी क्षेत्रमा दलालहरूको कब्जावाट सार्वजनिक यातायात मुक्त गर्ने प्रयास सुरु भएपनि पश्चिम नेपालमा भने अझै यसको सुरु नभएको उनको गुनासो छ । बिगत भन्दा फरक स्थिति वनाउन समितिवाट प्रालिमा रुपान्तरण भएका कम्पनीहरूले प्रयास सुरु गरेको पनि उनले वताए । सार्वजनिक यातायातलाइ दलालहरूवाट मुक्त गर्न यस क्षेत्रका सवै प्रालिहरू मिलेर काम गर्नुको अर्को विकल्प नभएको पनि उनले वताए ।

देशभरिमा यातायात ब्यवसायी महासंघमा दर्ता भएका २ सय ९२ समिति प्रालिमा दर्ता भइसकेका छन । जसमध्ये समिति छंँदाको सम्पति पाउने प्रालिमा परिणत भएका १ सय २४ समिति छन् भने वाँंकी सवैले आफ्नो सम्पत्ति प्रालिमा जानु अगावै ब्यबस्थापन गरिसकेका थिए । प्रालिमा दर्ता गरेर कानुनी दायरामा आएपनि पछिल्लो समय पुरानै किसिमले यातायात ब्यबस्था संचालन भइरहेको छ ।

सरकारले उपभोक्ताको हित संरक्षणका लागि प्रदेश स्तरमा निर्देशनालयको गठन गरिसकेको छ । यातायातको नियमनका लागि पहिले देखि नै यातायात ब्यबस्था बिभाग, ट्रफिक प्रहरीले काम गर्दै आए पनि यातायात क्षेत्रमा भने कुनै सुधार हुन नसकेको देखिएको छ । ट्रफिक प्रहरी र यातायात कार्यालयले पनि यसमायस क्षेत्रका ठूला प्रालिहरूले बिगतमा राजमार्गका बिभिन्न क्षेत्रमा भर्ना गरेका कर्मचारी हटाउने, काउण्टरमा टिकट काट्ने ब्यबस्था गर्ने, सवारी साधन भित्र टिकट काट्ने र क्षमता भन्दा निकै वढी यात्रु कोचेर लैजाने प्रवृतिलाइ निरुत्साहित नगर्ने हो भने सार्वजनिक यातायात दलालको कब्जावाट मुक्त हुन नसक्ने यातायात ब्यबसायीहरू नै वताउछन ।

प्रकाशित : असार २६, २०७६ ११:३०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

किसान–सरकार सँगसँगै

उपयुक्त ठानिएका आठबीसकोट र बाँफिकोटमा मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु 
हरि गौतम, विप्लव महर्जन

(रुकुम पश्चिम/सल्यान) — आठबीसकोट नगरपालिका ११, १२ र १४ का अधिकांश घरमा किसानले परम्परागत विधिबाट मौरीपालन गर्दै आएका थिए । यसअघि पनि मौरीपालन गरिएका ती वडामा यो वर्षदेखि आधुनिक मौरीघार थपिएका छन् । स्थानीय बासिन्दा र कर्णाली प्रदेश सरकारको साझेदारीमा मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु भएपछि हरेक घरमा मौरीपालन थालिएको हो ।

व्यावसायिक सुन्तला खेती गरिरहेका नेकपाका प्रदेश कमिटी सदस्य लोकबहादुर डाँगी आफ्नै सुन्तला बारीमा काम गर्दै (बायाँ) र रुकुम पश्चिमको आठबीसकोट नगरपालिका चिसापानीस्थित मौरीसहितका घार राख्दै किसान ।

मौरी पालनमा स्थानीय बासिन्दा र सरकारको साझेदारी छ । मौरी पालनका लागि किसानले ५० प्रतिशत लगानी गरेका छन् भने कर्णाली प्रदेश भूमि, व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले ५० प्रतिशत अनुदान दिएको छ ।

मौरीपालनका लागि उपयुक्त क्षेत्र मानिएका ती वडामा सरकार र स्थानीयको साझेदारीमा यो वर्ष ५ सय घार मौरी थप गरिएको छ । ‘हामीले किसानको तर्फबाट २५ लाख जम्मा गर्‍यौं,’ मौरी ब्लक समूहका अध्यक्ष प्रेमवीर कामीले भने, ‘कर्णाली प्रदेश सरकारले २५ लाख अनुदान दिएपछि यो कार्यक्रम सुरु भएको हो ।’

कृषि ज्ञान केन्द्र र स्थानीयको ५० लाख रुपैयाँ लगानीमा ५ सय गोला सहितका मौरी घार खरिद गरिएको छ । ३ सय ६२ रित्ता घार, मौरीका लागि आवश्यक सामग्री, महका लागि चाहिने सामग्री तथा किसानका लागि आवश्यक तालिम पनि सोही बजेटबाट व्यवस्थापन गरिएको उनले जानकारी दिए । ५ सय मौरी घारमध्ये ७० घार मौरी चिसापानीको फारुलामा राखिएको छ भने ४ सय ३० घार मौरी किसानका घरमा राखिएको संयोजक कामीले जनाए ।

आगामी ३ वर्षमा ५ हजार घार मौरी बनाउने लक्ष्यसहित मौरीपालन थालिएको समूहले जनाएको छ । विशेषगरी ती वडामा मौरीको मुख्य चरणका रुपमा च्युरी, वनमारा र तोरी छ ।

बाँफिकोट गाउँपालिकामा पनि मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु भएको छ । गाउँपालिकाका १ देखि ५ नम्बर वडाका किसानले मौरी पालन गर्दै छन् । कृषि ज्ञान केन्द्रको २० लाख अनुदानमा किसानले २० लाख जम्मा गरी मौरी खरिदको तयारीमा लागेका छन् । हाल किसानबाट नगद संकलनको काम भइरहेको जनाइएको छ ।

मौरी ब्लकका संयोजक नरबहादुर चन्दले मौरीपालनका लागि किसानको तर्फबाट नगद संकलनको काम भइरहेको बताए । ‘कृषि ज्ञान केन्द्रले २० लाख अनुदान दिएको छ,’ उनले भने, ‘हामीले पनि २० लाख जम्मा गर्न सकेपछि ५०/५० प्रतिशत साझेदारीमा यो कार्यक्रम हुनेछ ।’ उनले अहिले किसानबाट नगद संकलन भइरहेको र संकलन भइसकेको रकमबाट मौरी खरिद गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाइएको जानकारी दिए । अहिलेसम्म १२ देखि १५ लाख सम्म किसानको तर्फबाट लगानी संकलन भएको र अरु पनि संकलन हुने क्रममा रहेको चन्दले जनाए ।

मौरीका लागि उपयुक्त ठानिएका आठबीसकोट र बाँफिकोटमा मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु गरिएको कृषि ज्ञान केन्द्रका निमित्त प्रमुख महेश आचार्यले बताए । मौरीका लागि उपयुक्तता र किसानको मागलाई मध्यनजर गरी मन्त्रालयले कार्यक्रम बनाएको र त्यो कार्यान्वनको चरणमा रहेको आचार्यको भनाइ छ । किसानबाट पनि आधा लगानी गराउँदा अपनत्व हुने र उत्पादनमा ध्यान जाने भएकाले ५०/५० प्रतिशतको मोडेलमा कार्यक्रम गरिएको कार्यालयले जनाएको छ ।

राजनीतिसँगै सुन्तला खेती
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का प्रदेश कमिटी सदस्य लोकबहादुर डाँगीले ९ वर्षदेखि राजनीतिसँगै व्यवसायिक फलफूल खेती गरिरहेका छन् । एमालेका पूर्वजिल्ला अध्यक्षसमेत रहेका डाँगीले १६ रोपनी जग्गामा सुन्तला खेती गरिरहेका हुन् ।

सल्यानको बाग्चौर नगरपालिका ९, खोरबारेका डाँगीले व्यावसायिक सुन्तला खेतीसँगै नर्सरी व्यवसायलाई अगाडि बढाइरहेका हुन् । उनको नर्सरीमा कागतीका बेर्नाको उत्पादन सुरु भएको छ । उनको बारीमा १६ रोपनीमा ६ सय सुन्तलाका बोट छन् । यस वर्ष ४० हजार बढी कागतीका बिरुवा उत्पादन गर्ने गरी नर्सरी स्थापना गरिएको हो । नर्सरीबाटै २० रुपैयाँका दरले बिरुवा बिक्री भइराखेको उनले जानकारी दिए ।

२०६७ देखि सुन्तला खेती गर्दै आइरहेका उनले अहिलेसम्म ३५ लाखभन्दा बढी खर्च गरिसकेको जानकारी दिए । ‘सुन्तलाले अझै उत्पादन दिन सुरु गरेका छैनन्,’ उनले भने, ‘नर्सरीबाट यस वर्षदेखि बेर्ना बिक्री गर्न सुरु भएको छ, त्यसबाट आएको आम्दानी पनि सुन्तला खेतीमै लगानी गर्ने योजना छ ।’ उनले गाउँका अधिकांश व्यावसायिक सुन्तला खेतीमा लागेपछि आफूलाई यसतर्फ लाग्ने प्रेरणा मिलेको बताए । सबै सुन्तलाले २ वर्षभित्रमा उत्पादन दिने डाँगी बताउँछन् ।

सुन्तलाको राम्रो उत्पादन भए १ वर्षमै ४० लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्ने उनको अपेक्षा छ । ‘यस वर्ष नर्सरीमार्फत ८ लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्ने लक्ष्य लिएको छु,’ उनले भने, ‘गाउँमा सडक भर्खरै पुगेको छ, सुन्तलाले राम्रो बजार पाउने अपेक्षा छ ।’ डाँगीकै पहलमा प्रदेश सरकारको सहयोगमा गाउँसम्म पुग्ने सडक निर्माण गरिएको हो ।

डाँगीले कागतीका बेर्नाको माग जिल्लामा अत्यधिक भएकाले नर्सरी सुरु गरेको जानकारी दिए । ‘नर्सरीबाट उत्पादित कागतीका बेर्ना सल्यान, रुकुम, रोल्पा, गुल्मीलगायत जिल्लामा गइरहेको छ,’ उनले भने, ‘राजनीति र व्यवसायलाई सँगसँगै लैजाँदा आत्मसन्तुष्टि मिलेको छ ।’ साँझ–बिहानको समयमा बगैचाको गोडमेल, काटछाटलगायत काममा व्यस्त हुने गरेको उनी बताउँछन् । परिवारकै ४ सदस्यले व्यवसायमा सघाइरहेको उनले जानकारी दिए ।

उनी मात्र होइन, डाँगीगाउँका अधिकांश किसानले व्यावसायिक फलफूलमा संलग्न छन् । कृषि ज्ञान केन्द्रका अनुसार व्यावसायिक सुन्तला खेतीबाट कोटमौलाका करिब ७ सय परिवार आत्मनिर्भर बनेका छन् । स्थानीय किसानले व्यावसायिक फलफूल खेतीमार्फत प्रतिपरिवार १० देखि २५ लाखसम्म आम्दानी गर्दै आइरहेको उनले जानकारी दिए ।

प्रकाशित : असार २६, २०७६ ११:२६
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्