तटबन्ध निर्माणमा महिला

‘खेतबारीको उत्पादनले ३ महिना पनि खान नपुग्ने भएकाले निर्माणको काममा मजदुरी गरिँदै’
भवानी भट्ट

(कञ्चनपुर) — कञ्चनपुरको महाकाली नदी पारी रहेको महाकाली नगरपालिका ९ ढकनाघाँटकि पुजा चँदाराको दैनिकी यतिबेला महाकाली किनारमै बित्छ  । उनी तीन महिनादेखि बिहान देखि साँझ सम्मै नदी किनारमै हुन्छिन्  ।

नदी किनारमा भईरहेको तटबन्ध निर्माणको काममा उनी गाउँलेसंँगै खटिन्छिन् । तटबन्धले गाउँको सुरक्षासंँगै रोजगारी पनि दिएको उनको बुझाइ छ ।

ढकनाघाटमा पुरानो तटबन्ध मर्मतसंँगै स्पर निर्माणको काम चलिरहेको छ । यहांँ तटबन्ध निर्माणमा पुरुष भन्दा महिला बढी छन् । उनीहरू सबै नदी किनारकै बासिन्दा हुन् । ‘तटबन्ध निर्माण हुँदा हामीले काम पनि पाएका छौं,’ पुजा भन्छिन्, ‘८० दिनदेखि हामी नदी किनारमै तटबन्धको काममा लागेका छौं ।’

कोहि ढुंगा बोकिरहेका छन् । कोहि जालीमा ढुंगा भरान गरिरहेका छन् । केहि महिला ग्याबिन जाली मिलाउने काम गरिरहेका छन् । यो काममा थोरै पुरुषहरू पनि छन् । जेठ अन्तिमतिर मध्य दिनको टण्टलापुर घाममा समेत महिलाहरू निकै लगनशील भएर काममा लागेका छन् । ‘काम नगरे के खाने भन्ने चिन्ता हुन्छ,’ पुजाले भनिन्, ‘त्यहि भएर यस्तो गर्मीमा पनि वालबच्चा छाडेर आएका छौं ।’

महिलाहरू बिहान ८ बजे काममा आउँछन् । दिउसो १२ बजे घर फर्किन्छन् । २ घण्टामा खाना बनाएर पुनः २ बजे फेरी काममा फर्किन्छन् । सांँझ ६ बजेसम्म ग्याबिन जालीमा ढुंगा भर्ने काम गर्छन् । वर्खायाम नजिकिदै गर्दा महाकालीमा पानीको बहाव बढै छ । यहि कारणले तटबन्ध निर्माणको काम तीब्र पारिएको हो ।

‘दिनभरि ढुंगा बोकेर ५ सय ज्याला पाइन्छ,’ ८० दिनदेखि तटबन्ध निर्माणको काममा ज्यालादारी गरिरहेकि ढकनाघाटकि अर्की महिला बिस्नाले भनिन्, ‘दिनभरि ढुंगा बोकेर सांँझ बिहान खान पुग्छ, काम नपाइए भोकै बस्नुपर्ने हुन्छ ।’ उनले आफ्नो खेतबारीको उत्पादनले ३ महिना पनि खान नपुग्ने भएकाले कहिले खेतीपातीको काममा त कहिले निर्माणको काममा मजदुरी गरेर परिवारको खर्च चलाइरहेको बताइन् ।

केहि वर्षअघि सम्म ग्याबिन जाली बनाउने देखि तटबन्ध निर्माणका लागि जालीमा ढुंगा भर्ने सबै काममा भारतीय कामदार नै हुन्थे । जब बिस्तारै ग्याबिन जाली बनाउने काम नेपाली कामदारले सिके भारतीय बिस्थापित भए । ग्याबिन तार जाली बुन्ने काममा विशेष गरि थारु समुदायका युवाहरू बढी छन् । अहिले तारजाली भर्ने तथा तटबन्ध निर्माणको काम गर्ने पनि सबै नेपाली कामदार नै छन् ।

ढकनाघाटको तटबन्ध निर्माणका लागि महाकाली नगरपालिका ३ चांँदनीबाटसमेत स्थानीय बासिन्दा यहाँं पुगेका छन् । उनीहरू पनि महिलाहरूसंँगै बिहान ८ बजेदेखि सांँझ ६ बजेसम्मै काम गर्छन् । महिला र पुरुष दुवैले पाउने ज्याला भने समान हो ।

ढुंगा भरेपछि जाली मिलाउने काममा पुरुषहरू दक्ष हुने भएकाले पनि उनीहरूलाई काममा लगाइएको हो । ‘हामीहरू पनि सुरुदेखि नै तटबन्ध निर्माणको काममा छौं,’ स्थानीय एक युवकले भने, ‘अब जेठभित्रै काम सक्नुपर्ने भएकाले जोडतोडले लागेका छौं ।’ महाकालीमा पानी बढेपछि काम गर्न सकिदैन । त्यतिबेलासम्म काम नसके बर्खामा कटानको जोखिम पनि त्यतिकै हुन्छ । गाउंँलेहरू नदी कटानबाट जोगिनुका साथै घर आंँगनमै मजदुरी गरेर आम्दानी पाउनकै लागि अप्ठेरो भएपनि निरन्तर काममा लागेका छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७६ १२:४८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

भारततर्फ पक्की, नेपालमा तारजाली

मनोज बडू

(दार्चुला) — : महाकाली नदी किनारका बस्ती तारजाली तटबन्धको भरमा छन्  । तटीय क्षेत्रका दर्जनौं बस्ती तटबन्धकै भरमा हुँदा बर्खामा ठूलो बाढीले बगाउने खतरा उत्तिकै छ  ।

तटीय क्षेत्रका बासिन्दा महाकालीमा २०७० मा आएको बाढीपछिका दिन त्रासमै बिताइरहेकोलेकम गाउँपालिका ३, लालिका तारासिंह भण्डारीले बताए । ‘बाढी आएपछि तटबन्ध निर्माण सुरु भएको हो । कामचलाउ मात्रै,’ उनले भने, ‘बढीमा दुई/तीन तह तारजालीको तटबन्ध निर्माण भएको छ । २०७० मा जस्तै महाकाली उर्लिएर आए यसले धान्ने अवस्था छैन ।’ नदीको सतह बढ्नेबित्तिकै तटीय क्षेत्रमा जमिन कटान हुने हुँदा जोखिम नभएको ठाउँमा तारजालीकै भए पनि तटबन्ध निर्माण गर्नुपर्छ ।

२०७० मा आएको बाढीले दार्चुलामा नदी किनारका बस्तीमा ठुलो क्षति गरेपछि सदरमुकाम खलंगा क्षेत्रमा पक्की तटबन्ध निर्माण भईरहेको छ । महाकाली नदी नियन्त्रण आयोजनाले खलंगालगायत आसपास क्षेत्रमा पक्की तटबन्ध निर्माण गर्ने बताए पनि यसतर्फ ध्यान नदिएको स्थानीयको गुनासो छ। धेरै ठाउँमा नदीको बहाव नेपालतिर छ । उक्त ठाउँमा तारजालीको तटबन्ध निर्माण गरिए पनि बर्खामा त्यस माथिबाट पानी बग्ने र तटीय क्षेत्रको जमिन बर्सेनि कटान हुने गरेको लालीका किशनसिंह विष्ट बताउँछन्।

भारतले आफ्नोतर्फको नदी तटीय क्षेत्रमा बस्ती भएको सबै ठाउँमा पक्की तटबन्ध बनाएको छ । ‘भारततिर पक्की र नेपालतर्फ तारजालीको कमजोर तटबन्धले गर्दा स्थानीयमा त्रास बढेको हो,’ मालिकार्जुन गाउँपालिका ६ का चन्द्रबहादुर पालले भने, ‘यसले नदीको वहाब हाम्रोतर्फ फर्केको छ । पारिको पक्की तटबन्धले नदीको धार परिवर्तन भई नेपालतिर बढी कटान हुँदै आएको छ ।’ चट्टान नभएको ठाउमा बर्षेनी ठूलो मात्रामा क्षति पुर्‍याउँदै आएको छ ।

तटीय क्षेत्रमा सदरमुकामभन्दा तल धाप, असिकाडा, सकार, काकडा, दत्तु, बेत, जौलजिवि, भोल्यानी, उकु, बाकु, लाली, राडमलगायत बस्तीमा कटान हुने गरेको हो । त्यहाँ केही ठाउँमा तारजालीको अस्थायी तटबन्ध निर्माण गरिएको छ । आयोजनाले सदरमुकामको कोर एरिया बाहेक महाकाली तटीय क्षेत्रमा यसअघि ८ किमिमा तटबन्धको काम पूरा गरेको जनाएको छ । आयोजनाका अनुसार व्यास गाउँपालिकाको तिग्रमदेखि लेकम गाउँपालिकाको लाली राडमसम्मका जोखिमयुक्त ठाउँमा तारजालीको तटबन्ध निर्माण गरिएको आयोजनाका निमित्त प्रमुख दामोदर सापकोटाले बताए ।

२०७० मा महाकालीमा आएको बाढी र त्यसपछिका विभिन्न समयमा पुर्‍याएको क्षतिले तटीय क्षेत्रमा बाढीको जोखिम बढाएको भागमा तटबन्ध निर्माण गर्नुपर्ने हुँदा २० प्याकेज बनाएर उक्त कार्य सम्पन्न गरिने लक्ष्य छ । उक्त प्याकेजमा अहिले बगिरहेको नदीको सतहसम्म पक्की र त्यसमाथि तारजालीको तटबन्ध निर्माण गरिने आयोजनाले जनाएको छ । तटबन्ध ब्यास गाउँपालिकाको सुन्सेरादेखि लेकम गाउँपालिकाको लालीका विभिन्न भागमा निर्माण गरिने आयोजनाका निमित्त प्रमुख सापकोटाले बताए । अहिले करिब १ किमिमा तटबन्ध निर्माणका लागि प्राविधिक प्रतिवेदन बनाएर विभागलाई पठाएको र उक्त प्रतिवेदन विभागले पास गरेर छिटै टेण्डर खोलिने उनको भनाई छ ।

तटीय क्षेत्रमा नदीले कटान सुरु गरिसकेको र गर्ने तयारीमा रहेको ठाउँहरूमा तटबन्ध निर्माण गर्न सम्बन्धित निकायलाई पटक–पटक ध्यानाकर्षण गराईरहेको लेकम गाउँपालिका ३ का वडाध्यक्ष राजेन्द्रप्रसाद जोशीले बताए । बस्ती भएको ठाउँमा पक्की र अन्य ठाउँमा तारजालीकै भए पनि तत्काल तटबन्ध निर्माण सुरु गर्न महाकाली नदी नियन्त्रण आयोजना कार्यालय र अन्य सरोकारवाला निकायको धेरै पटक ध्यानाकर्षण गरिएको उनले बताए । ‘एक महिना अगाडी महाकाली नदी नियन्त्रण आयोजनाका प्राविधिक टीमले स्थलगत निरिक्षण गरेका छन छन्,’ जोशीले भने, ‘जोखिमयुक्त सम्भावित ठाउँमा तटबन्ध निर्माणको काम चाडै अगाडि बढाइने आश्वासनसमेत दिएका हुन् ।’

प्रकाशित : जेष्ठ २९, २०७६ १२:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्