बालविवाहको पीडामा किशोरीहरू- कर्णाली - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

बालविवाहको पीडामा किशोरीहरू

बालविवाह न्यूनीकरण, महिनावारी व्यवस्थापनलगायतमा नरहरिनाथ गाउँपालिकाबाट १० लाख विनियोजन
तुलाराम पाण्डे

कालीकोट — नरहरिनाथ–१ कोटवाडाकी १४ वर्षीया किशोरीले ५ वर्षअघि तिलागुफा–७ छाप्रेका १६ वर्षीय किशोरसित विवाह गरिन् । ७ कक्षा पढ्दै गरेकी उनले विवाह गरेको एक वर्षमै १५ वर्षमा छोरी जन्माउँदा शल्यक्रिया नै गर्नुपर्‍यो ।


छोरी जन्माएपछि उनको घरमा कलह सुरु हुन थाल्यो । परिवारका सबै सदस्यले दिनहुँजसो कुटपिट गर्न थालेपछि उनले एक वर्षअघि १९ वर्षको उमेरमा नरहरिनाथ–८ लालुमा दोस्रो विवाह गरिन् । दोस्रो विवाह पनि सफल नभएपछि उनी अहिले माइतीमै छिन् । ‘बालविवाहले मेरो जीवन नै बर्बाद भयो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले घरकी न घाटकी भए, पेट दुख्ने बिमारले सताएको छ ।’

खाडाचक्र–२ धैनेडीकी अर्की १४ वर्षीया किशोरीले पनि ७ कक्षामा पढ्दै गर्दा ३ वर्षअघि भागी विवाह गरिन् । १५ वर्षमा गर्भवती भएर १६ वर्षर्मा छोरी जन्माएकी उनका पतिले एक वर्षअघि अर्की पत्नी ल्याएपछि अहिले न्याय माग्दै सदरमुकाम पुगेकी छन् । उमेर नपुग्दै गर्भवती भएर बच्चा जन्माएकी उनका आमाछोरी दुवै कुपोषित छन् । ‘मेरो जाने ठाउँ कतै छैन,’ उनले भनिन्, ‘छोरी जन्माएपछि परिवारका सबै जनाले घरबाट निस्की भन्दै दिनदिनै कुटपिट गर्छन् ।’ आफ्नो नागरिकता र छोरीको जन्मदर्ता नहुँदा उनलाई कानुनी लडाइँ लड्नसमेत समस्या भएको छ ।

पछिल्लो समयमा आमाबाबुले मगनी गरेर बाजागाजा बजाएर विवाह गर्ने चलनमा कमी आए पनि बालबालिकाले आफैं भागेर विवाह गर्ने अवस्थामा कमी आएको छैन । जिल्ला समन्वय समितिले दुई वर्षअघि केही संस्थाको सहयोगमा गरेको सर्भेक्षणअनुसार कालीकोटमा २० वर्षमुनिको विवाहमध्ये आफैं भागेर विवाह गर्ने ६१ प्रतिशत रहेको देखिएको थियो । अध्ययनमा संलग्न बालअधिकारकर्मी बाले विश्वकर्माका अनुसार नरहरिनाथ, सान्नी त्रिवेणी र रास्कोटमा बालविवाहको जालो डरलाग्दो छ । तिलागुफा र शुभकालिकामा सन् २०२० मा ४ सय ३४ वटा विवाह भएकोमा १ सय ६९ जना विवाह २० वर्षमुनिका भएका थिए । तीमध्ये १ सय ५६ केटाकेटीले आफैं भागेर विवाह गरेका हुन् । बालविवाह न्यूनीकरणका लागि स्थानीय तहले प्रयास थालेपछि त्यो संख्या अहिले घटेको जनप्रतिनिधिहरूको दाबी छ । ‘अभिभावक र समुदायमा आएको सचेतनाले बाजागाजा बजाएर बालविवाह गर्ने चलन घट्दो छ,’ नरहरिनाथ गाउँपालिका अध्यक्ष धीरबहादुर विष्टले भने, ‘केटाकेटी आफैं भागेर जाँदा हाम्रा प्रयास पनि असफल भएका छन् ।’

उनले अटेर गर्ने केहीलाई प्रहरी लगाएर फिर्ता गरे पनि केही दिनपछि फेरि भागेर गइहाल्ने समस्या रहेको सुनाए । बालविवाह न्यूनीकरण, महिनावारी व्यवस्थापनलगायत शीर्षकमा गाउँपालिकाले यो वर्ष १० लाख रुपैयाँ बजेट विनियोजन गरेको छ । गरिबी, गुणस्तरीय शिक्षाको कमी, छोरीलाई बोझको रूपमा लिने कुसंस्कार, प्रभावकारी कानुन कार्यान्वयनको अभावलगायत कारण बालविवाह बढेको मनोविर्मशकर्ता डिलबहादुर शाहीले बताए । उनका अनुसार कलिलैमा आमा बन्दा आमा र शिशुको मृत्यु, कुपोषण, पाठेघर खस्ने, पढाइमा अवरोध, पारिवारिक बेमेल, सम्बन्धविच्छेदलगायत समस्या देखिएका छन् ।

बालविवाह रोक्न बालविवाहविरुद्धको रणनैतिक योजना निर्माण गरी विद्यालय शिक्षा, किशोर–किशोरीलाई बृहत्तर यौनिक शिक्षालगायत कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेको नरहरिनाथ गाउँपालिका उपाध्यक्ष मनशोभा बुढाले बताइन् । कालीकोटमा दिनहुँ बालविवाहका घटना सार्वजनिक हुन थालेपछि नियन्त्रण गर्न प्रहरी पनि सक्रिय भएको छ ।

एक वर्षको अवधिमा १ सय ३९ वटा बालविवाह प्रहरीको सक्रियतामा रोकिएको छ । ‘धेरैजसो त बालविवाहका घटना लुकाउनतिर लाग्छन्,’ जिल्ला प्रहरी प्रमुख डीएसपी चक्रबहादुर शाहले भने, ‘तर कानुनले कसैलाई छुट दिँदैन ।’ उनका अनुसार प्रहरीले बालविवाहको असर र कानुनी प्रावधानबारे घरदैलो अभियान जिल्लाभरि सञ्चालन गरिरहेको छ ।

जिल्ला अदालतमा आउने सम्बन्धविच्छेदका मुद्दामध्ये झन्डै ८० प्रतिशत मुद्दा बालविवाह गरेकाका कारण आउने गरेको जिल्ला वारका सचिव अमलराज शाहीले बताए । उनले महिला हिंसाको प्रमुख कारण बालविवाह बनेको बताए । ‘सकेसम्म उजुरी नै गर्न आउँदैनन्,’ उनले भने, ‘आइहाले पनि मिलापत्रैमै टुग्यांउने प्रवृत्ति छ ।’

त्यस्तै, १४/१५ वर्षको उमेरमा विवाह गरी १६/१७ वर्षमै आमा बन्ने किशोरीको संख्या कालीकोटमा करिब ७ सय रहेको स्वास्थ्य सेवा कार्यालयको पहिलो गर्भ जाँच रेकर्डले देखाएको छ । बालविवाहले पढाइमा पनि असर पारिरहेको छ । आधारभूत र मावि तहको शिक्षामा छोरा र छोरीको संख्यामा त्यति धेरै फरक नभए पनि उच्च शिक्षामा भर्ना हुने छात्राको प्रतिशत ३२ मात्र रहेको शिक्षा विकास तथा समन्वय इकाइ प्रमुख महेशदत्त देवकोटाले बताए ।

प्रकाशित : मंसिर १२, २०७८ ११:१०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निरु बिक बलात्कारपछि हत्या : दुई महिनामा पनि दोषी पत्ता लागेन, मान्ममा प्रदर्शन 

तुलाराम पाण्डे

कालिकोट — दुई महिनाअघि बलात्कारपछि हत्या आशंका गरिएकी खाडाचक्र ६ दाहा गोरालवाडाकी १६ वर्षीया किशोरी निरु विश्वकर्माको हत्यारा सार्वजनिक गर्न माग गर्दै सदरमुकाम मान्ममा प्रदर्शन भएको छ । दलित अधिकारकर्मी सरु सुनारको नेतृत्वमा स्थलगत अनुगमनका लागि कालीकोट आएका दलित अधिकारकर्मीसहित स्थानीयले बिहीबार मान्म बजारमा प्रदर्शन गरेका हुन् । 

प्रदर्शनमा सहभागीले 'निरु हत्यारालाई सार्वजनिक गरी कारबाही गर', 'बलात्कारीलाई फाँसी दे', 'दलित माथिको विभेद अन्त्य गर', 'निरुका परिवारलाई न्याय दे' जस्ता नारा लगाउँदै ब्यानर, प्ले कार्डसहित बजार परिक्रमा गरी प्रतिमा चोकमा विरोध सभा गरे । बलात्कारपछि हत्या गरेर मकै बारीमा लाश भेटिएको दुई महिना बितिसक्दा पनि दोषी पत्ता नलाग्नुमा प्रहरीको अनुसन्धान प्रक्रिया फितलो भएको मानवअधिकारकर्मी कालीबहादुर मल्लले बताए ।

दाहा पुगेर फर्किएकी अधिकारकर्मी सुनारले केही उपल्लो जातका भनिएका व्यक्तिबाट धम्की दिइएको जानकारी दिइन् । उनले हत्याबारे गाउँमा सोधपुछ गर्दा केही ठकुरी भनिने ब्यक्तिले धम्की दिएको बताइन् । उनले दलित महिलामाथि ज्यादतीका घटना दिनहुँ भइरहेका भए पनि प्रहरी प्रशासन मौन बसेको भन्दै अन्यायविरुद्ध कालीकोटका महिलाले सशस्त्र द्वन्द्वमा प्रहरीको बन्दुक खोसेर प्रतिरोध गरेको स्मरण गर्दै अन्यायमा परेका दलित समुदायले शान्तिको भजन गाउन नसकिने बताइन् । उनले निरु विकका हत्या गाउँ वरिपरी नै घुमिरहेको दाबी गरिन् ।

गत भदौ ४ गते बेलुकी ७ बजेसम्म घरमै भएकी किशोरीको ७ गते दिउँसो घरबाट करिब ३ सय मिटर तल मकैबारीमा शव भेटिएको थियो । घरबाट कसैले बोलाएर गएपछि सामूहिक बलात्कार गरेर हत्या गरिएको हुन सक्ने स्थानीय बसन्त विश्वकर्माले बताए । लासको भेटिएको ठाउँमा लछारपछार भएको छ । उनले जबरजस्ती गर्न खोज्दा नमानेपछि हत्या गरिएको दाबी गरे ।

दलित अधिकारकर्मी दिनेश चदाराले कालीकोटमा दलित समुदायका मनवीरे सुनार, मना सार्कीलगायतको जातीय विभेद गर्दै कुटपिटबाट हत्या गरिएको सुनाउँदै दलित समुदाय छुवाछूत र विभेदको सिकार भइरहेको बताए । निरु दलित समुदायकी बालिका भएकोले राज्यले अपराधीलाई उन्मुक्ति दिएको उनको आरोप छ ।

दलित अधिकारकर्मी बाले विश्वकर्माले घटनालाई प्रहरी प्रशासनले अनुसन्धान पनि राम्रोसँग नगरेको गुनासो पोख्दै प्रहरीको उच्चस्तरीय छानबिन टोलीको माग गरे । कालीकोटमा दलित किशोरीहरु वनजंगल, विद्यालय जाँदा बाटोघाटो, पानी पँधेरो र आफ्नै घरमै असुरक्षित रहेको बालअभियन्ता किशोरी संगीता दमाइले बताइन् ।

कालीकोटका प्रहरी प्रमुख डिएसपी चक्रबहादुर शाहले अनुसन्धान जारी रहेको बताए । उनले गाउँभित्रकै मान्छेको संलग्नतामा हत्या भएको अनुमान गरे । 'घटनास्थल हेर्दा हत्याजस्तै देखिन्छ,' डिएसपी शाहले कान्तिपुरसँग भने घटनास्थलको प्रकृति, लाशको अवस्था हेर्दा हत्याजस्तो देखिन्छ ।' उनले मकैबारीमै लछारपछार गरेर घाँटी थिचेको हुनसक्ने सुनाउँदै अपराधी टाढाको भन्दा पनि चिनेजानेकी हुनसक्ने आशंका गरे ।

हालसम्म प्रहरीले घटनास्थल वरपरका ५० भन्दा बढीलाई प्रहरीले जिल्ला सदरमुकाम मान्म ल्याएर सोधपुछ गरेको र गाउँमा पनि प्रहरी टोलीले अनुसन्धान गरिरहेको जानकारी दिए । दलित समुदायकी किशोरीको बलात्कारपछि हत्या गरिएको जनाउँदै कालीकोटका अधिकारवादी संघसंस्था र अधिकारकर्मीले चरणबद्ध आन्दोलन गर्ने घोषणा गरे । दलित मुक्ति मोर्चा, दलित सेवा संघ, दलित मुक्ति अभियान, नेपाल दलित संघ, जिल्ला दलित अधिकार प्रवर्द्धन एवं समन्वय समिति, मानवअधिकार संजाललगायतका प्रमुखले बलात्कारीको पहिचान गरी कानुनी कारबाही गर्न र पीडित परिवारलाई उचित क्षतिपूर्ति दिन मागे गरेका छन् ।

बेलुकी ६ बजेपछि छोरी हराएर ७ गते मकैबारीमा विभत्स रुपमा लाश भेटिएको किशोरीका बुवा रत्ने गोराल (नेपाली) ले बताए । उनले छोरीको बलात्कारपछि हत्या गरेको दाबी गरे ।

स्थानीय सरस्वती मावि हुपीडाँडामा कक्षा ८ मा अध्ययनरत निरु गाउँमा गठिन किशोरी समूहकी सदस्य थिइन् । उनले किशोरी कक्षामा अधिकारका बारे जानकारी पाएकीले उनीमाथि जबरजस्तीको प्रयास भएपछि प्रतिवाद गर्दा हत्या भएको विमला गोरालले बताइन् ।

प्रकाशित : कार्तिक ११, २०७८ १७:११
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×