द्वन्द्वमा अन्तिम फौजी आक्रमण भएको गाउँ

तुलाराम पाण्डे

(पिली, कालीकोट) — माओवादी सशस्त्र संघर्षको अन्तिम फौजी हमलाको शिकार बनेका पिलीबासीको जीवनशैली फेरिँदै गएको छ । कमाइका लागि भारत धाउने युवा गाउँमै आत्मनिर्भर बन्न थालेका छन् । घरघरमा सोलार जडान गरी गाउँ झलमल्ल बनाइएको छ ।

द्वन्द्वको समयमा त्रस्त बनेको स्थानीयको जनजीवन जनआन्दोलनपछि पनि सामान्य बनेन । कर्णाली राजमार्ग निर्माणको क्रममा स्थापना गरिएको सेनाको ब्यारेकमा २०६२ वैशाख २३ मा तत्कालीन माओवादीले आक्रमण गर्दा ठूलो क्षति पुगेको थियो । पिली आक्रमणमा पाँच दर्जन नेपाली सेना र त्यत्तिकै संख्यामा माओवादीको ज्यान गएको थियो । ६० सेनालाई माओवादीले अपहरण गरी डेढ सातापछि छाडेको थियो । माओवादीले पिलीबाट दुई सय थान हतियार लगेका थिए ।


माओवादी आक्रमणको निशाना बनेको पिलीमा कर्णाली राजमार्ग बनेसँगै स्थानीयको जीवनस्तर फेरिन थालेको हो । सडक निर्माणसँगै पिली ग्रामीण बजारमा परिणत भएको छ । माओवादी आक्रमणपछि त्रासमा रहेका स्थानीयले लोकतन्त्र बहालीपछि मात्र शान्तिको श्वास फेर्न पाएको स्थानीय अगुवा पुत्रबहादुर मल्ल बताउँछन् । ‘पहिले त गाउँमा डरत्रास मात्रै हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘सडक पुगेसँगै अन्य विकासका पूर्वाधार पनि गाउँमा पुगे ।’


गाउँको कालिका प्राविमा अहिले माध्यमिक तहसम्म पढाइ हुन्छ । गेलालाई जोड्न तिला नदीमाथि झोलुंगे पुल निर्माण गरिएको छ । उक्त विद्यालय भौतिक पूर्वाधार, बालमैत्री वातावरण, अभिभावकको सक्रियताजस्ता कारण जिल्लाकै नमूना विद्यालय बन्न सफल भएको छ । द्वन्द्वको समय सदरमुकाम मान्म विस्थापित भएका मल्लले अहिले गाउँमै दुईतले आरसीसी ढलानसहितको पक्की घर बनाएका छन् । पिलीको तलसेरा, माझपिली र तल्लोपिली गाउँमा पहिले खरका छाना भएका घरहरू अहिले पत्थर र टिनले छाइएका छन् । ‘घरका स्वरुप मात्र फेरिएका छैनन्, स्थानीयको खानपान र रहनशैली पनि बदलिएको छ,’ खाडाचक्र–७ का वडाध्यक्ष रजबहादुर मल्लले भने, ‘अधिकांश स्थानीय तरकारी खेती, पशुपालन र अन्य व्यवसायमार्फत आत्मनिर्भर बन्दै गएका छन् ।’


‘कस्तो थियो, कस्तो भयो’

कालिकोटको पूर्वी भेगको प्रमुख व्यापारिक केन्द्र बनेको पिलीबाट पाखा, छाप्रे, गेला, ओदानकु, कालिकालगायत गाउँका स्थानीयले दैनिक उपभोग्य सामग्री र खाद्यान्न खरिद गर्छन् । गाउँबाट ल्याइएका कृषि उपज संकलन गरेर पिलीबाटै बाहिर पठाइन्छ । बजारमा दुई दर्जन होटल र पसल सञ्चालनमा छन् । तलसेरा र पिलीको बीचबाट गएको कर्णाली राजमार्गअन्तर्गतको सुर्खेत–जुम्ला सडकले गाउँको कायाकल्प गर्न सहयोग गरेको स्थानीय बलबहादुर कार्कीको बुझाइ छ । ‘गाउँको वरिपरि भीरैभीर भएको पिलीलाई बाँदर बस्ने गाउँ भनेर हेला गर्थे,’ उनले भने, ‘अवस्था फेरियो, हेला गर्ने गाउँका मान्छे यहीं बस्न आउनुपर्‍यो ।’


पिलीमा विभिन्न सरकारी र गैह्रसरकारी संघसंस्थाको सहयोगमा गाउँवासीले व्यावसायिकरुपमा तरकारी, फलफूल खेती र बाख्रापालन सुरु गरेको पिली तलसेराका जनकबहादुर मल्लले बताए । सडक नहुँदासम्म बजार नपाएको केरा र सुन्तलाले राम्रो बजार पाइरहेको उनको भनाइ छ । ‘द्वन्द्वको समयमा एक रुपैयाँ प्रतिदाना सुन्तला र केरा बिक्री हुन मुस्किल हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘अहिले बोटमै १० रुपैयाँमा हारालुछ हुन्छ ।’


चार दशकअघि भारतमा ज्याला मजदुरीमा जाँदा देखेका गाडी आफ्नै गाउँको बीचबाट धूलो उडाउँदै कुदेको देख्दा सपनाजस्तै लागेको पिलीका ७२ वर्षीय धनरुप कार्कीले बताए । ‘महिनौं भारी बोक्दै घर पुग्नुपर्ने बाध्यताको अन्त्य भयो, गाउँको उत्पादनले भाउ र बजार पाएको छ,’ कार्कीले सुनाए, ‘कस्तो थियो गाउँ, अहिले कस्तो भयो ।’


युद्ध लडेर आएको पार्टीको सरकार बने पनि द्वन्द्वपीडितले पर्याप्त राहत र सहयोग नपाएको गुनासो गरेका छन् । माओवादीबाट हत्या गरिएकाका परिवारले सरकारले राहतमा समेत भेदभाव गरेको गुनासो पोखे । ‘अर्काको लुट्न जाने र आफैं कमाइ गरेर खानेको हत्या हुनु एउटै हो भन्न मिल्दैन,’ पिली आक्रमणको दिन माओवादीद्वारा हत्या गरिएका शक्तिबहादुर मल्लकी ७१ वर्षीया पत्नी देवकलाले भनिन्, ‘राहत वितरणमा पनि सरकारले भेदभाव गर्‍यो ।’ उनका पतिले सेनाको सडक निर्माण कार्यदललाई दाउरा र तरकारी आपूर्ति गर्थे ।


युद्ध पर्यटकीय गाउँ

पिलीमा स्थानीय सरकारको अगुवाइमा प्रदेश र केन्द्र सरकारका विभिन्न कार्यक्रममार्फत युद्ध पर्यटकीय क्षेत्र बनाउन लगानी भएको छ । कोपडाँडामा युद्ध संग्राहलयको लागि पक्की भवन र द्वन्द्वको क्रममा पिलीमा मारिएका सहिदहरूको नामावलीसहितको स्मारक पनि राखिएको छ ।


पिलीको उकालोमा रेलिङसहितको पैदलमार्ग निर्माण गरिएको छ । केही घरमा होमस्टे सञ्चालनमा आएका छन् । भानाढुंग्री डाँडामा नेपाल टेलिकमले टावर खडा गरेसँगै सञ्चार सेवा सहज बनेको छ । गत वर्ष कर्णाली प्रदेशको पर्यटन मन्त्रालयमार्फत दुई करोड ६० लाख रुपैयाँ खर्चेर तीनवटा भवन र स्टिलको रेलिङसहितको बाटो बनाइएको हो ।


हरित पिली

सुख्खा क्षेत्र मानिने पिलीमा दाहा र चौकीबाट ल्याइएका खानेपानी तथा सिँचाइ आयोजनाले हरियाली तुल्याएको छ । नांगा डाँडामा वृक्षारोपण गरिएको छ । पाँच वर्षअघि रोपिएका ४० हजार बिरुवा हुर्किने अवस्थामा छन् । वर्षेनी पाँच हजारका दरले नयाँ बिरुवा पनि थपिएको कालिका माविका व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष पंखबहादुर मल्लले बताए । उनले वातावरण संरक्षणका लागि विद्यालयको अगुवाइमा बालबालिका पनि वृक्षारोपणमा सक्रिय भएको जनाए ।


‘एक रुख काट्दा पाँच बिरुवा लगाउनैपर्ने नियम बनाइएको छ,’ उनले भने, ‘घरघरमा कागती, सुन्तला, मेवा र केरा रोपिएका छन् ।’ उनका अनुसार प्लास्टिक टनेलमा तरकारी फलाएर जुम्लासम्म पठाउने गरिएको छ । प्रकाशित : फाल्गुन १०, २०७६ १०:०१

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

विश्‍वयुद्धमा पिल्सिएको संगीतकार

गोकर्ण गौतम

सन् २०१३ मा चिनियाँ राष्ट्रपति सी चिनपिङ कजाकिस्तान पुगे । राष्ट्रपतिले सम्बोधनका क्रममा दुई देशको मित्रता र चीनको वैभवशाली अर्थतन्त्रको बखान गरे । अनपेक्षित रूपमा एक चिनियाँ संगीतकर्मीको प्रसंग उप्काएर चकित पारे । ती संगीतकर्मी थिए— सियान सिंघाई ।

चीनमा सियानद्वारा सिर्जित ‘येल्लो रिभर क्यान्टाटा’, ‘सेभिङ द नेसन,’ ‘सङ्स अफ गुरिल्लाज’ जस्ता संगीत अति लोकप्रिय छन् र विशिष्ट कोटीमा दरिन्छन् । पियानो र अर्केस्टाको त वादशाह नै हुन् सियान । पश्चिमा शास्त्रीय संगीतबाट खुब प्रभावित थिए उनी । के भनिन्छ भने सियानको संगीत वा नाम नसुन्ने चिनियाँ सायदै छन् तर उनको जीवनको भयानक पछिल्लो ५ वर्षबारे चाहिं कमैलाई थाहा छ । राष्ट्रपति सीले सम्बोधनमा सियानको त्यही कालखण्ड उल्लेख गरेका गिए किनभने त्यो कजाकिस्तानसँग जोडिएको थियो ।

कजाकिस्तानबाट रुसको मस्को पुगेको केही समयपछि सन् १९४५ मा सियानको मृत्यु भएको थियो । कजाकिस्तान बसाइमा उनले ‘लिबरेसन अफ द नेसन’, ‘सेक्रेड वार’ जस्ता सिम्फोनी कम्पोज गरेका थिए । सियानबारे अहिले यत्ति भनौं ।

राष्ट्रप्रेमले ओतप्रोत सियानका संगीत मन पराउने तर उनीबारे अनविज्ञ चिनियाँमध्ये एक थिए, फिल्म निर्माता सेन जियान । राष्ट्रपतिको सियान–बखान सुनेर सेन खोज–अनुसन्धान गर्न लागे । दुई वर्षअगाडि राष्ट्रपति सीले कजाकिस्तानका समकक्षी नुरसुल्तान नज्रवयेभलाई बेइजिङस्थित द ग्रेट हल अफ पिपुलमा स्वागत गरे । शक्ति राष्ट्रका प्रमुखको औपचारिक भेटमा प्रायः नदेखिने दृश्य त्यतिबेला देखियो । उनीहरूले सँगै एउटा फिल्मको ट्रेलर हेरे । त्यो फिल्म उनै सियानबारे थियो । निर्माता थिए— सेन जियान । ५ वर्षमा तयार भएको फिल्मको नाम राखियो, ‘द कम्पोजर’ । ट्रेलर हेरेपछि दुई राष्ट्रपतिले फिल्म युनिटसँग अन्तरक्रिया गरे । चीन–कजाक सहकार्यमा बनेको पहिलो फिल्म, त्यसमाथि महान् संगीतकर्मीमार्फत दुई देशको मित्रता र गौरवगाथा देखाइएको, दुवै राष्ट्रपतिको प्रिय हुने भइहाल्यो । निर्माता जियानले फिल्मको प्रादुर्भाव बताएपछि त सी थप प्रफुल्लित भए । ‘द कम्पोजर’ को यहाँ चर्चा गर्नुको कारणचाहिँ यत्ति मात्र होइन ।

तेस्रो नेपाल अन्तर्राष्ट्रिय फिल्म फेस्टिभलको ओपनिङ फिल्म थियो– ‘द कम्पोजर’ । संयोग कस्तो भने त्यो दिन थियो, फागुन १– माओवादीले सशस्त्र युद्ध थालनी गरेको दिन । ‘द कम्पोजर’ मा युद्धमा फसेर आफ्नो घर फर्कन नपाएको बुबा र युद्धमा गएको बुबाको पखाईमा रहेकी छोरीको वेदना र रोदन थियो । दसवर्षे सशस्त्र द्वन्द्वमा कति नेपाली यस्तै रापमा पिल्सिए ? अझ कति नागरिक बेपत्ता छन् ? उनीहरूको आफन्तको पखाइ कहिले सकिएला ? जो बाँचे तर अंगभंग भए, आज कुन स्थितिसँग जुध्दै होलान् ? नेताहरूलाई यस्ता पात्रको पीडाले छुन छोडिसकेको छ सायद । तर, ‘द कम्पोजर’ ले ती पात्रलाई हाम्रो आँखै अगाडि ल्याइदिन्छ । त्यो भयानक युद्धको बर्बरता सम्झाएर झस्काइदिन्छ ।

मचाहिँ न सियान सिंघाईबारे जानकार थिएँ, न यो फिल्मबारे । ‘मन परे हेरौंला, नत्र बीचमै निस्कौंला’ भन्दै फिल्म हेर्न थालियो । पात्र, तिनीहरूको भोगाइ, चालढाल र लोकेसनले दोस्रो विश्वयुद्धको त्रासदीमा लगिहाल्यो । त्यसपछि त फिल्मले तानेको तान्यै । दृश्यमार्फत सिनेमाले निर्माण गर्ने असली शक्ति यस्तै हुन्छ सायद, तपाईंसँग कहिल्यै सरोकार नभएकै पात्रको पीडाले पनि मर्माहत बनाइदिने । उनीहरूको खुसीले फुरुंग बनाइदिने । ‘द कम्पोजर’ सियानको बायोपिक भने होइन, यसले उनको पूरा जीवनकथा भन्दैन । खासगरी सोभियत संघ र कजाकिस्तानको भोगाइ मात्र देखाइएको छ । तर, उनी सिद्धहस्त संगीतकर्मी हुन् भन्ने फिल्म सुरु भएको केही बेरमै भेउ पाइन्छ । उनको सकस दर्शकले अनुभूत गर्न सक्छन् । निर्देशक शेरज्यात थाहुफको कुशलताको परिणाम हो यो । उनले तत्कालीन समयलाई बडो आधिकारिक र विश्वसनीय ढंगले पेस गरेका छन् । बच्चा, वयस्क, मजदुर, संगीतसाधक, वृद्धवृद्धा हरेक उमेर र पृष्ठभूमिका चरित्र जीवन्त लाग्छन् ।

सियान सन् १९४० मा सोभियत संघ गएका थिए । उद्देश्य थियो, डकुमेन्ट्री फिल्मको संगीत कम्पोज गर्ने । उनको अनुसन्धानले पूर्णता पाएकै थिएन, जर्मनले सोभियत संघमाथि आक्रमण गर्‍यो, त्यसपछि स्वदेश फर्कर्नै पाएनन् । अनेक बाटोबाट फर्कने प्रयास गर्दागर्दै कजाकिस्तानको अल्माटीमा अलपत्र पर्छन् । गरिबीले सताउँछ । धन्न ! उनलाई कजाकका संगीतकर्मी बखित्जान बक्दमुभले सहारा दिन्छन् । बखित्जानले आफ्नो आफन्तको घरमा बस्ने बन्दोबस्त गरिदिन्छन्, त्यस घरका मुली पनि युद्धमै हराएका हुन्छन् । सानी छोरी र पत्नी मात्रै घरमा छन् । निर्देशकले यी दुई पात्रसँग सियानको सम्बन्ध केन्द्रमा राखेका छन् ताकी युद्धको त्रासदीको अन्दाज होस् । बाबुविहीन छोरी र छोरीविहीन बाबुले एकअर्कालाई अभिव्यक्त गरेको प्रेम निकै मर्मस्पर्शी छ ।

सियान बल्लतल्ल अल्माटीबाट मस्को पुग्छन् । क्षयरोग र कुपोषणले सताउँछ । तर, न उपचार गर्न पाउँछन्, न स्वदेश फर्कन । चरम कष्टबीच सन् १९४५ मा उनको मस्कोमै मुत्यु भएको थियो । ४० वर्ष पुग्दै थिए । मस्कोमा रहँदा उनले आफ्नो असली परिचय लुकाएका हुन्छन्, कतिसम्म भने सहारा दिने बखित्जानलाई समेत उनी ख्यातिप्राप्त संगीतकार हुन् भन्ने थाहै हुन्न । सियानको मृत्युपछि बल्ल वास्तविकता बाहिर आउँछ । त्यहाँको अखबारले लेखेपछि बखित्जान र सियानले आश्रय लिएको परिवारले थाहा पाउँछन् । पत्रिकामा छापिएको सियानको फोटो समातेर सानी फुच्ची रुने दृश्यले साँच्चै मथिंगल हल्लाउँछ । सन् १९३९ मा सियानले कम्युनिस्ट पार्टीको सदस्यता लिए । ३ सयभन्दा बढी संगीत कम्पोज गरे । ३५ लेख–रचना प्रकाशित छन् । संगीतबाहेक चिनियाँले उनलाई सम्मान गर्ने अर्को कारण हो, चीन–जापान युद्धमा उनको उल्लेख्य भूमिका । यो पाटोलाई चाहिं फिल्ममा खास देखाइएको छैन । यता, चीनले जापानसँग विभिन्न जित हासिल गर्छ, सियानकै संगीत बजाएर उत्सव मनाइन्छ । उता, सियान मस्को र अल्माटीमा छटपटाइरहेका हुन्छन् । अस्वस्थताको बाबजुद कारखानामा कष्टकर काम गर्नुपर्छ ।

फिल्म हेरिरहँदा लाग्छ, हामीकहाँ अहिले जति संगीतचेत छ, उतिबेला मस्को र चीनतिर योभन्दा कम थिएन । युद्धले भयभीत नागरिकलाई संगीतबाट सान्त्वना दिन र जीवनप्रति आशा जगाउन सियान आफैं लागिपर्छन् । संगीत त एउटा माध्यम हो, खासमा यो मानवताको कथा हो । अनि, देशभक्ति पनि । तर, भारतमा आजकल बनिरहेका फिल्ममा झैं अतिरञ्जित चरित्र र गाथा छैन, एकदमै प्रेमिल पात्र र विश्वसनीय भोगाइमार्फत देशप्रेम व्यक्त गरिएको छ । राष्ट्रप्रेम पोखिएका कतिपय गीतहरू सियानले कजाकिस्तानको तीनै सकसपूर्ण बसाइमा सिर्जेका थिए । चीन मात्र होइन, कजाकिस्तानमा आज पनि उनको संगीत मन पराइन्छ । उनले एउटा कम्पोजिसन त्यहाँको राष्ट्रिय हिरोप्रति समर्पित गरेका थिए । फिल्ममा चीन र कजाकका कलाकारले अभिनय गरेका छन् । सियान बनेका छन्, चिनियाँ अभिनेता हु जुन । छायांकनपछि हुले भनेका थिए, ‘सियानको भूमिका निर्वाह गरेपछि बेग्लै ऊर्जा मिल्यो । उनको त्यो समयमा भोगेको कष्टले मन छोयो ।’

कार्यकारी निर्माता इरिस वाङले सिन्ह्वालाई बताएअनुसार, पाँच वर्षको निर्माण–अवधिमा चीन, रुस, कजाकिस्तान र दक्षिण कोरियाका करिब २ हजार व्यक्ति संलग्न रहे । यो फिल्मले केही अन्तर्राष्ट्रिय फेस्टिभलमा अवार्ड जितिसकेको छ । अघिल्लो वर्ष यो फिल्मको बेइजिङ प्रिमियरले धेरैको ध्यान तान्यो । स्क्रिनिङपछि ८० वर्ष नाघेका दुई वृद्धालाई स्टेजमा बोलाइयो । दुवैको आँखा भरिएको थियो । को थिए उनीहरू अनुमान गर्नुस् त ? एक थिइन्, सियानकी छोरी नीना । अर्कीचाहिं अल्माटीमा सियान बसेको परिवारकी छोरी कल्माकस एरिसल्नोभा । फिल्म हेरेपछि आँसु पुछ्दै कल्माकसले भनेकी थिइन्, ‘सियानबाट मैले बुबाजस्तै माया पाएँ, उहाँसँग कृतघ्न छु । नीनाको बुबाबाट पाएको त्यो असिम मायाको कथा नीनालाई सुनाउन मन थियो । फिल्मबाट सुनाउन पाएँ । एकदमै खुसी छु । साँच्चै उनी मेरो पनि बुबा थिए ।’

कल्माकसले मायाको कथा सुनाइन्, चीनले आफ्नो गर्विलो इतिहास । जब चीनले सिनेमालाई ‘सफ्ट पावर’ का रूपमा अंगीकार गर्‍यो, उसले यस्तै कथाहरू रोजिरहेको छ ।

प्रकाशित : फाल्गुन १०, २०७६ ०९:५०
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×