फर्कियो जलेको खुसी

डेढ वर्षअघि आगलागीबाट पूर्णरुपमा जलेको मुगुको किम्रीगाउँको नयाँ नमुना बस्ती
राजबहादुर शाही

(मुगु) — एक वर्षअघि घर जल्दा मुगमकार्मारोङ गाउँपालिका ४ किम्रीगाउँका ४८ वर्षीय हिस्से लामाको मन उजाड थियो । आँखैअगाडि दनदनी घर जल्दा उनी बेहोस भएका थिए । अहिले उनको मुहारमा चमक छाएको छ । पहिलेभन्दा राम्रो र व्यवस्थित घर बनेपछि उनी दंग छन् ।

हिस्सेमात्र होइन, अहिले किम्रीगाउँमा उनीजस्ता अन्य स्थानीय पनि नयाँ घर बन्दा खुसी छन् । एकनासका नयाँ घरले गाउँको मुहारै फेरिएको छ । ‘यति छिट्टै नयाँ घरमा बास होला भन्ने त सोचेकै थिइनँ,’ हिस्सेले भने, ‘यो घर पाउँदा त घर जल्ला र जलेपछिको सबै दुःख–कष्ट हराएका छन् ।’

२०७५ वैशाख २० गते माथिल्लो किम्रीगाउँमा आगलगागी हुँदा १९ घर पूर्ण रुपमा जलेका थिए । ब्याक टु लाइफको १ करोड २२ लाख लागत र मानवअधिकार तथा वातावरण विकास केन्द्रको सहजीकरणमा १९ वटा घर निर्माण भएका हुन् । सबै घर दुईतले र पाँच कोठाका छन् । प्रत्येक घरको ढोकामा घरमुलीको नाम लेखिएको छ । कोही नयाँ पाहुना आए सहजै घर पहिचान गर्न सक्छन् ।

स्थानीयले घर निर्माणको क्रममा ढुंगा निकाल्नमात्र सहयोग गरेको संस्थाका कार्यकारी निर्देशक नवराज रावतले बताए । ‘अन्य सबै काम तालिमप्राप्त दक्ष कामदारले गरेका छन्,’ उनले भने, ‘घर आकर्षकमात्र होइन, बलियो पनि छन् ।’ ६ महिनाभित्र घर निर्माण गरिसक्ने लक्ष्य राखिएको भए पनि हिमपात र स्थानीयवासी यार्चा टिप्ने जाने कारणले ढिलो भएको उनले बताए ।

सबै घरका झ्याल–ढोकामा निलो रंग लगाइएको छ । घरमा शौचालयसमेत निर्माण गरिएको छ । एउटा घर निर्माणमा ६ लाख ४५ हजार रुपैयाँ लागत लागेको रावतले बताए । उनका अनुसार मिस्त्रीले ढुंगा काटेर आकर्षणक डिजाइनका घर बनाएका छन् । बस्ती निर्माणमा दुईजना प्राविधिकसहित ७० कामदार खटिएका थिए । २०७५ मंसिर पहिलो सातादेखि घर निर्माणकार्य सुरु भएको थियो ।

घर जलेपछि डेढ वर्षसम्म पीडितले कष्टपूर्ण दैनिकी बिताएका थिए । उनीहरू अर्काको गोठमा बस्न बाध्य भएका थिए । आइतबार सबै पीडित आ–आफ्नो नामको नयाँ घरमा बसाइँ सरे । स्थानीय लोप्साङ लामाको अनुहारमा घर सर्दाको खुसी स्पष्ट देख्न सकिन्थ्यो । ‘घर जलेपछि कसरी बनाउने होला भन्ने चिन्ताले सताएको थियो, अहिले यति राम्रो घर पाउँदा खुसी लागेको छ,’ उनले भनिन्, ‘पहिले घर जल्ला रुवावासी थियो, अहिले घर सर्दा खुसीका आँशु झरेका छन् ।’

नौलो घरमा सरेका स्थानीयले भाँडावर्तन र लत्ताकपडा जोरजाम गर्न थालेका छन् । अन्नपात राख्ने काठ र माटोको भकारी तयार गरिरहेका छन् । ‘संस्थाले हामीलाई यति राम्रो घर त बनाएर दिएका छन्,’ हिस्सेले भने, ‘अब यसको स्याहार र बन्दोबस्ती आफै गर्नुपर्नेछ ।’

घर हस्तान्तरण कार्यक्रममा किम्रीगाउँमा पुगेका कर्णाली प्रदेशसभा सदस्य दानसिंह परियारले गैरसरकारी क्षेत्रबाट भएको उदाहरणीय सहयोगले पीडितको घाउमा मल्हम लगाएको बताए । आगलागी लगत्तै परियार प्रदेशका मुख्यमन्त्री महेन्द्रबहादुर शाहीसँगै हेलिकोप्टरमा प्रभावित बस्तीमा पुगेका थिए । तत्कालीन रुपमा राहत उपलव्ध गराइए पनि बस्ती निर्माणमा भने प्रदेश सरकारले पीडितलाई सहयोग गर्न सकेन । ‘उतिबेला सरकारका ठूला मान्छे आएपछि घर बनाइदेलान् भन्ने ठूलो आश जागेको थियो,’ कार्माबाङ्जु लामाले भने, ‘अहिले घर त बने, तर सरकारले नभई संस्थाले बनाइदियो ।’

मुगमकार्मारोङ गाउँपालिका अध्यक्ष छिरिङक्याप्ने लामाले सरकारले गर्न नसकेको सहयोग संस्थाले गरेकोमा खुसी व्यक्त गरे । आर्थिकलगायत विभिन्न कारणले सरकारले घर निर्माण गर्न नसकेको उनको भनाइ थियो । ‘संघ–संस्था भनेका पनि सरकारका सहयोगी हुन्, जनताको दुःख–सुखमा सबैले हातेमालो गर्नुपर्छ,’ उनले भने, ‘यसकै परिणामस्वरुप अहिले पीडितको मुहारमा खुसी छाएको छ ।’

ब्याक–टु लाइफका कार्यकारी निर्देशक डिकेन्द्रलाल ढकाल ढिलै भए पनि आगलागी पिडितलाई नौलो घरमा पुनर्वास गराउन पाउँदा खुसी लागेको बताए । आगामी दिनमा पनि स्थानीय स्तरमा यस्तै सहयोग जारी राख्ने उनले बताए ।

प्रकाशित : मंसिर ३, २०७६ ०९:५८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

राराका वन्यजन्तु संकटमा

‘वन्यजन्तु मात्र होइन, तालमा प्रशस्त पाइने असला माछा संरक्षण अभावमा लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् भने पर्यावरण संकटमा परेको छ’
राजबहादुर शाही

मुगु — छायानाथरारा नगरपालिका ९, का ४४ वर्षीय धनसिंह रोकायाले निकुञ्जमा रैथाने वन्यजन्तु नदेखेको धेरै भयो । निकुञ्ज आसपासका क्षेत्रमा नियमित घाँस–दाउरा काट्न आउने उनले रतुवा, चितुवा, घोरल, झारललगायत वन्यजन्तु देख्न छाडेको वर्षौं भयो ।

उनी मात्र होइन, रारा राष्ट्रिय निकुञ्जको मध्यवर्ती क्षेत्रमा बसोबास गर्ने स्थानीयले लोपोन्मुख वन्यजन्तु देख्न नपाएको लामो समय बित्यो । एक दशक अघिसम्म बाक्लो हिमपात हुँदा मुर्मा, झयारी, माथितुम, निगालबोट, खमालेलगायत गाउँमा ओत लाग्न वन्यजन्तु हुल बाँधेर निस्कन्थे । निकुञ्ज क्षेत्रमा डाँफे, कालिज, च्याँखुरा, तित्रा, ढुकुरजस्ता हिमाली रैथाने चरा पनि फाट्टफुट्ट देखिने गरेको उनी बताउँछन् । मुर्माकोट, माथिल्लो मिलीचौर, चुचुमारे, मालिकालेक, रुमखोला, जेउडेलगायत धना जंगल भएका क्षेत्रमा मात्र अहिले वन्यन्तुको बासस्थान रहेको मुर्माका बिर्ख रोकायाले बताए ।

निकुञ्ज क्षेत्रमा मानवीय गतिविधि बढ्दै गएपछि पछिल्लो समय वन्यजन्तु र चराचुरुंगी संकटमा पर्न थालेका हुन् । रारामा क्रमिक रुपले वन्यजन्तु र चराहरू घट्दै गएको स्थानीय एडी शाहले बताए । ‘वन्यजन्तु मात्र होइन, तालमा प्रशस्त पाइने असला माछा संरक्षण अभावमा लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन्,’ उनले भने, ‘पर्यावरण संकटमा पर्दा निकुञ्जको पहिचान क्रमशः हराउँदै गएको छ ।’ निकुञ्ज क्षेत्रमा मानवीय चहपहल बढ्नु, चोरी
शिकारी हुनु, पशु चौपाया जथाभावी छोड्नुलगायत कारण वन्यजन्तु संकटमा परिरहेको उनी बताउँछन् ।

कुकुर छाडा छाड्दा वन्यजन्तु आक्रमणमा परिरहेको उनले जानकारी दिए । आगलागी र निकुञ्ज क्षेत्रमा हेलिकप्टर उडानलगायत कारणले पनि वन्यजन्तु अन्यत्र जान थालेको उनी बताउँछन् । अहिले निकुञ्ज क्षेत्रमा भालु, बँदेल र रेडपाण्डा मात्र देखिने गरेको मध्यवर्ती विकास क्षेत्रका अध्यक्ष बलराम सहनीले बताए । ‘पछिल्लो समय चरा पनि घटिरहेका छन्,’ उनले भने, ‘यो समयमा आगन्तुक चराले राराको रौनक बढाए पनि गर्मी समयमा अधिकांश चराचुरुङ्गी देखिदैनन् ।’

ताल्चा विमानस्थलको अधिकांश हवाइ रुट निकुञ्ज क्षेत्रमा पर्ने भएकाले पनि वन्यजन्तु तर्सिएर भाग्ने गरेको उनले सुनाए । उनका अनुसार घुच्चीलेक हुँदै विमानस्थलमा जहाज अवतरण हुने गरेको छ । तलितुम, माथितुम, पिना, झयारी, मुर्मा, हेन्नीकाँध, सायाखोला, कार्कीबाडा, टोप्लालगायत गाउँबाट निकुञ्ज क्षेत्रमा पशुचौपाया जथाभावी छोडिने गरिएको छ ।

वन क्षेत्रको अधिकांश घाँस पशुचौपायाले खाने भएकाले घोरल, मृग, झारल, कस्तुरी, बँदेललगायत वन्यजन्तु अन्यत्र जान थालेको पर्यटन व्यवसायी बताउँछन् । सहनीका अनुसार जलवायु परिवर्तनको असर पनि वन्यजन्तुमा परिरहेको छ । खडेरी र भारी हिमपातले पनि वन्यजन्तुको बासस्थान र प्रजनन प्रक्रियामा असर पारिरहेको उनी बताउँछन् । ‘वन्यजन्तु ओहरदोहर गर्ने बाटाहरू पनि साँघुरिदै गएका छन, मोटरबाटो जथाभाबी खनिदा वन्यजन्तुमा ठूलो असर पर्‍यो,’ उनले भने, ‘जताततै मानिस देखिन थालेपछि उनीहरूको बासस्थान घना जंगलमा मात्र केन्द्रित भएको छ ।’ २०७१ सालको खडेरीपछि अधिकांश वन्यजन्तु लोप हुन थालेको उनले जानकारी दिए । निकुञ्ज क्षेत्रमा पर्याप्त पानी नहुँदा पनि वन्यजन्तु संकटमा परिरहेको उनले जनाए ।

चोरी सिकारी नियन्त्रण अभियान प्रभावकारी नहुँदा पनि वन्यन्तु लोप हुने अवस्थामा पुगेका हुन् । निकुञ्जमा अहिलेसम्म चोरी शिकारीको मुद्दा दर्तै नभएको निमित्त कार्यालय प्रमुख सरोज खड्काले बताए । उनका अनुसार हिमाली कालो भालु र रेडपाण्डाको संख्या बढे पनि अन्य वन्यजन्तु घटिरहेका छन् । ‘वन्यजन्तुको चोरीसिकारी रोक्न नियमित गस्तीलाई निरन्तरता दिएका छौं,’ उनले भने, ‘निकुञ्ज क्षेत्रमा सेना परिचालन गरिएकाले चोरी सिकारी नियन्त्रण भएको छ ।’

निकुञ्ज १ सय ६ वर्गकिमिमा फैलिएको छ । निकुञ्जको सुरक्षाका लागि हुटुमा नेपाली सेनाको गुल्म र लामाचौर, सल्लेरी, निगालबोट, घुच्चीडाकलगायत क्षेत्रमा सुरक्षा पोष्ट स्थापना गरिएको छ । गुल्मका अनुसार निकुञ्जको सुरक्षाका लागि करिब ३ सय सेना खटिएका छन् ।

प्रकाशित : मंसिर २, २०७६ ११:३१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×