ग्रामीण उद्यम : भैंसीपालनसँगै तरकारी र घाँस खेती, सिस्नो बेचेर आम्दानी

‘आम्दानी बढ्दै गएपछि द्वन्द्वको दु:ख बिर्संदै गएका छौं, आफ्नै व्यवसायले आत्मसन्तुष्टि दिएको छ’
विप्लव महर्जन, हरि गौतम

(सल्यान) र (रुकुम पश्चिम) — कुमाख गाउँपालिका २, खारखोलाका यमबहादुर बुढा र पत्नी सुनीताको दैनिकी भैंसीको स्याहारमै बित्छ । बन्गाडकुपिण्डे नगरपालिका १, सल्लीबजारमा भैंसीपालन गर्दै आएका उनीहरू पूर्वलडाकु पनि हुन् । सेना समायोजनाका क्रममा अयोग्य घोषित भएका उनीहरू २ वर्षदेखि व्यावसायिक भैंसीपालनमा रमाइरहेका छन् ।

उनीहरू बिहान सबेरैदेखि राति अबेरसम्म गोठमा व्यस्त हुन्छन् । भैंसीलाई घाँस तथा दानापानी खुवाउने, गोठ सफा गर्ने, दूध दुहुनेलगायत कामले बुढा दम्पतीलाई एकछिन् पनि फुर्सद हुँदैन । उनीहरूको गोठमा साना ठूला ६ भैंसी छन् । यही व्यवसायबाटै उनीहरूको घर र छोराछोरीको पढाइ खर्च चलिरहेको छ । भैंसीपालनबाट मासिक ३५ हजार रुपैयाँसम्म आम्दानी गर्दै आएको

बुढाले बताए ।


भैसीपालनसँगै बुढा दम्पतीले ३ रोपनी भाडामा लिएर तरकारी तथा घाँसखेती गरिरहेका छन् । तरकारीबाट न्यूनतम मासिक ८ हजार रुपैयाँ कमाइ भइरहेको बुढाको भनाइ छ । बजारमा दूधको माग र भाउ बढ्दै गएपछि उनीहरू भैंसीपालन गर्ने निर्णयमा पुगेका हुन् । स्थानीय बजारमा ८० रुपैयाँ प्रतिलिटर दूध बिक्री भइरहेको छ । बुढाले दैनिक १२ लिटर दूध बिक्री गर्दै आइरहेको जानकारी दिए । ‘बजारको माग पुर्‍याउनै गाह्रो छ,’ उनले भने, ‘क्रमश: व्यवयाय विस्तार गरिरहेका छौं, सबै भैंसीले दूध दिन थालेपछि आम्दानी दोब्बर हुने अपेक्षा छ ।’


बुढाले केही समय सार्वजनिक गाडीमा सह–चालकको कामसमेत गरे । दुर्घटनामा खुट्टा भाँचिएपछि भैंसीपालनमा लागेका बुढाको भनाइ छ । ‘यही आम्दानीले ५ जनाको परिवार सहजै पाल्न सकिएको छ,’ उनले भने, ‘आम्दानी बढ्दै गएपछि द्वन्द्वको दु:ख बिर्संदै गएका छौं, आफ्नै व्यवसायले आत्मसन्तुष्टि दिएको छ ।’ दूधको माग बढेपछि छिट्टै उन्नत जातका दुई भैंसी थप्ने निर्णयमा पुगेको बुढा बताउँछन् ।


२०५४ मा तत्कालीन माओवादीमा आबद्ध भएका बुढा ०५७ मा अखिल क्रान्तिकारीको जिल्ला सहसचिव बने । २०५७ मा माओवादी सैन्य विभागमा छिरेकी सुनीतासँग उनको पार्टी कामकाजकै सिलसिलामा चिनजान भयो । द्वन्द्वकै समयमा प्रेम बस्यो र उनीहरूले पार्टीकै स्वीकृतिमा विवाह गरे । खारा आक्रमणका क्रममा बुढा घाइते भइन् । उनको शरीरमा अहिले पनि गोलीको छर्रा बाँकी छ । ‘छर्राकै कारण बेला–बेला विभिन्न स्वास्थ्य समस्या देखिने गरेका छन्,’ बुढाले गुनासो गरिन्, ‘आर्थिक समस्याका कारण अझै छर्रा फाल्न सकिएको छैन ।’


भैंसीपालन गरेको छोटो समयमै आर्थिक अवस्थामा सुधार आएको बुढाले बताइन् । ‘ज्यानकै बाजी लगाएर युद्ध लडियो, पछि न सरकारले हेर्‍यो न पार्टीले,’ उनले भनिन्, ‘सानो भए पनि आफ्नै व्यवसाय गर्नुपर्छ भनेर भैंसीपालनमा लागेका हौं ।’ उनले क्रमश: कृषि फार्मलाई वृद्धि गर्दै लैजाने योजना रहेको सुनाइन् । फेरिएको जीवनशैली देखेर आसपासका युवासमेत कृषि व्यवसायमा संलग्न हुन थालेको उनी बताउँछिन् ।


गाउँका युवा रोजगारीका लागि विदेश जाँदा मन कुँडिने उनको भनाइ छ । ‘गर्न सके आफ्नै गाउँमा व्यवसाय गरी राम्रो आम्दानी गर्न सकिन्छ,’ उनले भनिन्, ‘आफ्नै व्यवसायले छोराछोरीको पढाइ र घरखर्च मजाले टरेको छ, मासिक बचतसमेत बढिरहेको छ ।’


सिस्नो बेचेर आम्दानी

रुकुम पश्चिमको मुसीकोट नगरपालिका ७, खालबोटकी मीना बुढाले कहिलेकाहीं घर वरपरको सिस्ने टिपेर तरकारी पकाएर आफू खान्थिन्, परिवारका अरू सदस्यलाई खुवाउँथिन् । सिस्नो बढ्यो भने दुहुनो भैंसीलाई पनि खुवाउँथिन् । नत्र उनको घर वरपर, काल्ना र बारीको सिस्नो खेरै जान्थ्यो ।


रुकुम पश्चिमको मुसीकोट नगरपालिका ५, डाँडाखेतमा सञ्चालित हिमालयन सिस्ने पाउडर उद्योगमा प्याकेजिङ गरिँदै । तस्बिर : हरि/कान्तिपुर


अब उनको घर वरपरको सिस्ने खेर नजाने भएको छ । यसअघि हरियो सिस्नोको तरकारी र बढेको सिस्नो भैंसीलाई घाँसका रूपमा खुवाउँदै मुसीकोट नगरपालिका ६ का प्रकाश बुढाले पनि अब सिस्नो खेर जान नदिने भएका छन् । उनीहरू मात्र होइन, मुसीकोट नगरपालिका ६, ७ र ८ वडाका बासिन्दाले हरियो सिस्नो बिक्री गर्न थालेका छन् । यसअघि खेर गइरहेको सिस्नो धमाधम बिक्री हुन थालेपछि उनीहरूले घर वरपरको सिस्नोलाई आम्दानीको स्रोत बनाउन थालेका छन् । मीनाले ४५ र प्रकाशले २४ किलो बढी हरियो सिस्नो बिक्री गरिसकेका छन् । उनीहरू थप सिस्नो बिक्रीको तयारीमा छन् । सिस्नो पाउडर बनाउने उद्योग स्थापना भएपछि स्थानीयले आम्दानी गर्न थालेका हुन् । उनीहरूले प्रतिकिलो २० रुपैयाँमा हरियो सिस्नोका मुन्टा बिक्री गरिरहेका छन् । मुसीकोट नगरपालिका ५, डाँडाखेतमा हिमालयन सिस्नो पाउडर उद्योग सञ्चालनमा आएपछि स्थानीयको आम्दानी बढेको हो । उद्योगले सिस्नोको पाउडर (धूलो) बनाउन सुरु गरेको छ । हिमालय बहुसेवा प्रालिले २२ लाख रुपैयाँमा उद्योग सञ्चालनमा गरेको हो । उद्योगका लागि डिभिजन वन कार्यालयको १० लाख रुपैयाँ अनुदान दिएको छ ।


उद्योगका अध्यक्ष सुन्दर शर्माले पहाडमा प्रशस्त पाइने र खेर गइरहेको सिस्नोको पाउडर बनाएर जिल्लाबाहिर पठाउने तयारी भइरहेको बताए । ‘सिस्नो भिटामिनयुक्त तरकारी हो, पहाडमा खेर गइरहे पनि तराईमा यसको माग बढिरहेको छ,’ उनले भने, ‘त्यसैले सिस्नो पाउडर उद्योग सञ्चालनमा ल्याएका हौं ।’ उनले अहिलेसम्म ३ सय ५० किलो हरियो सिस्नोको पाउडर तयार पारिसकेको बताए ।


वार्षिक ५ हजार किलो पाउडर उत्पादन गर्ने लक्ष्यका साथ उद्योग सञ्चालन गरिएको छ । हरियो सिस्नो खरिदका लागि उद्योगले मुसीकोट नगरपालिकाका ६, ७ र ८ वडामा आठ समूह बनाएको छ । हरेक समूह र समूहका सदस्यले सिस्नो बिक्रीका लागि ल्याउने गरेका छन् । अहिले सिस्नोको धूलो प्रतिकिलो ५ सय रुपैयाँका दरले सिस्नोको पाउडर बिक्री गर्ने तयारी भइरहेको छ । परीक्षणपछि भर्खरै पाउडर उत्पादन भएकाले प्याकेजिङ सकेपछि बिक्री गरिने शर्माले जानकारी दिए । उनका अनुसार दाङ, सुर्खेत, धनगडी, नेपालगन्ज र काठमाडौं पठाउने गरी योजना बनाइएको छ ।


प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७६ १०:०९

ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

बाटो र भन्सार नहुँदा व्यापार शून्य

मनोज बडू

(दार्चुला) — त्रिदेशीय नाकाका रूपमा रहेको चीनको सीमाबजार ताक्लाकोटसंँगको दार्चुलाबाट हुने व्यापार अहिले ठप्प छ । 

सीमा क्षेत्रसम्म घोरेटो बाटो अवरुद्ध भएको र भन्सारसमेत नहुँदा यो नाकाबाट परम्परादेखि नै चलिआएको सबै व्यापार बन्द भएको हो । दार्चुलाका व्यापारीले विगतका वर्षमा भारतमा उत्पादित सामान नेपाल हुँदै चीनको सीमाबजार ताक्लाकोट पुर्‍याएर बिक्री गर्ने र उताबाट चिनियाँ वस्तु नेपाल भित्र्याएर व्यापार गर्दै आएको यहाँका व्यापारीहरू बताउँछन् । भारतका विभिन्न सहरबाट सामान ल्याएर नेपाल–भारत सीमाको सीतापुल छोटी भन्सारबाट नेपाल भित्र्याइने र त्यहाँबाट ताक्लाकोट पठाइने गरेको दार्चुला तिंकरका निरञ्जन बुढाथोकीले बताए । ‘डेढ दशक अघिसम्म ताक्लाकोटसँग परम्परागतै व्यापार चलेको थियो,’ उनले भने, ‘चौरी झुप्पुबाट ढुवानी गरी त्रिदेशीय व्यापार गरिन्थ्यो । भन्सारको समस्या हुन थालेपछि व्यापार हुन सकेको छैन ।’

दार्चुलाको तिंकर नाकामा रहेको छोटी भन्सार कार्यालय द्वन्द्वकालमा विस्थापित भएदेखि कम हुँदै आएको ताक्लाकोटसँगको व्यापार पछिल्लो समय बन्दै भएको छ । ‘द्वन्द्वका कारण २०५८ देखि तिंकरको छोटी भन्सार कार्यालय बन्द भए पनि थोरै परिमाणमा चीनिया सामान दार्चुला भित्रिदै आएको थियो,’ व्यासका व्यापारी दानसिंह तिंकरीले भने, ‘घोरेटो बाटो बन्द भएदेखि ताक्लाकोटसंँगको व्यापार बन्द भएको हो ।’ उनका अनुसार दार्चुलाका व्यापारीले २०६९ सम्म भारतीय बाटो प्रयोग गरी सदरमुकाम खलंगामा भन्सार काटेर भए पनि ताक्लाकोटबाट चाइनिज सामान नेपाल भित्र्याउने गरेका थिए । पछि त्रिदेशीय सीमाक्षेत्रमा रहेका भारत र तिब्बतको भन्सारमा भारत र कडाई भएपछि सामान ल्याउन छोडेको तिंकरीको भनाइ छ । खलंगादेखि छाङरुसम्मको घोरेटो बाटो बन्द भएदेखि ताक्लाकोटबाट कुनै किसिमको सामान नेपाल नभित्रिएको खलंगा छोटी भन्सारका कर्मचारी बताउँछन् । ताक्लाकोटको सामान नेपाल भित्रिन रोकिएको यकिन तथ्यांक नभए पनि २०६९ सम्म आउने गरेको भन्सारका कर्मचारी बताउँछन् ।

सन् २०१४ अगाडिसम्म भारत–चीन नाकामा भन्सारको व्यवस्था थिएन । चीनको ताक्लाकोटसंग हुने दार्चुलाको व्यापार भारत र चीन सरकारले गरेको व्यापार सम्झौतापछि घटेर हालका वर्षमा भारतसँग बढेको छ । ‘२०७० सम्म सीमापारि भारतीय बजारमा चाइनिज सामान शून्य हुन्थ्यो,’ खलंगाका व्यापारी मोहनदत्त बडूले भने, ‘अहिले हाम्रो बजारभन्दा भारतमा चाडो र सस्तो मूल्यमा चीनिया सामान पाइन्छ ।’ यहाँका भारतसित सीमा जोडिएका नेपाली बजारमा ५/७ वर्ष अघिसम्म चाइनिज रेडिमेड सामान खासगरि कपडाको राम्रो बजार थियो । अहिले धेरै घटिसकेको छ । भारतीय ग्राहक ६०/७० प्रतिशतले कमी आएका हुँदा सीमावर्ती बजार खस्कँदो अवस्थामा रहेको उनले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक ५, २०७६ १०:०८
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×