लोप हुँदै चर्खेपिङ

विप्लव महर्जन

सल्यान — दशक अघिसम्म विभिन्न चाडपर्वका बेला गाउँगाउँमा चर्खेपिङ बनाइन्थ्यो । चर्खेपिङ बनाइएसँगै जिल्लामा चाडपर्वको रौनक आरम्भ हुन्थ्यो । कुनै बेला चाडपर्वको समयमा निकै महत्त्वपूर्ण मानिने चर्खेपिङ ग्रामीण क्षेत्रमा अहिले देख्न पनि मुस्किल छ ।

मनोरञ्जनका आधुनिक सामग्री भित्रन थालेसँगै चर्खेपिङ लोप भएका हुन् । कुनै समय मेलापर्वमा रमाइलोको साधन चर्खेपिङ हुन्थ्यो । चाडपर्व तथा मेला मनाउने चलन फेरिएसँगै चर्खेपिङको प्रयोग घटेको सिद्धकुमाख गाउँपालिका २, का वीरबहादुर चलाउनेले बताए । उनका अनुसार गाउँमै लाग्ने कुमाख मेलाको समयमा ५ वर्षअघिसम्म २ दर्जन बढी चर्खेपिङ जडान गरिन्थ्यो ।

‘५ दिनसम्म लाग्ने मेलामा चर्खेपिङ चढ्नकै लागि गाउँगाउँबाट मानिसको भीड लाग्थ्यो, केही वर्षयता मुस्किलले २/३ वटा चर्खेपिङ मात्र राखिन्छन्,’ उनले भने, ‘कुनै समय कुमाख मेलाको रौनकै चर्खेपिङ थियो, यो लोप भएसँगै मेलाको महत्त्व पनि घट्न थाल्यो ।’ स्थानीयका अनुसार सामुदायिक वनले रूख काट्न रोकेपछि पनि चर्खेपिङको प्रयोग घटेको हो ।

चर्खेपिङका लागि बलियो काठ आवश्यक पर्छ । २/३ वटा रुखबाट मात्र एउटा चर्खेपिङ बन्ने उनले बताए । ‘युवापुस्तामा चर्खेपिङप्रति रुची पनि घट्यो,’ चलाउनेले भने, ‘चर्खेपिङ बनाउने सीप भएका व्यक्ति नै पछिल्लो समय भेटिन छोडेका छन् ।’ उनका अनुसार विगत वर्षमा तीज भित्रिएसँगै गाउँगाउँमा पिङ बनाउने लहर चल्थ्यो । दसैं तिहार सकिएपछि मात्र गाउँबाट पिङ निकालिन्थ्यो । मेलापर्वमा चर्खेपिङसँगै लोकबाजा, लोकगीत र नाच पनि लोप हुन थालेको उनी बताउँछन् ।

कुनै समय दसैंको टीकाको दिन धर्ती छाड्दा पवित्र भइन्छ भन्ने मान्यता गाउँगाउँमा विद्यमान थियो । मनोरञ्जनका आधुनिक साधनले चर्खेपिङ विस्थापित गरेको स्थानीय पूर्णबहादुर भण्डारी बताउँछन् ।

‘विगतमा मेलापर्वको बेला चर्खेपिङले ठूलो महत्व राख्थ्यो, बालबालिकादेखि वृद्धसम्मको पिङमा घुँइचो हुन्थ्यो,’ उनले भने । परम्परागत मनोरञ्जनका साधनको संरक्षणमा स्थानीय तहको पनि ध्यान जान नसकेको जयतपानीका वीरबहादुर घर्तीले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७६ ०९:४०
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

धरालो बस्दा पढाइमा बाधा

कान्तिपुर संवाददाता

सल्यान — बन्गाडकु पिण्डे नगरपालिका १२, निगालचुलाकी १० वर्षीया पिरमी पुनले उमेर अनुसार कक्षा ४ मा पढ्नुपर्ने हो । विद्यालय गाउँभन्दा टाढा हुँदा र भाइ–वहिनीको धरालो (हेरालु) बस्नुपर्दा उनी कक्षा १ भन्दा माथि उक्लिन सकेकी छैनन् । गाउँकै ७ वर्षीया दीपा राना पनि उनी दुई भाइ र एक बहिनीको धरालो बस्न बाध्य छिन् । 

उनीहरू उदाहरण मात्र हुन्, जिल्लाका ग्रामीण क्षेत्रका बालबालिका धरालो बस्नुपर्दा पढाइबाट वञ्चित हुँदै आइरहेका छन् । अभिभावक मजदुरी र घरको काममा व्यस्त हुने भएपछि विपन्न परिवारका बालबालिकाले नै भाइ–बहिनीको स्याहारसुसार गर्दै आइरहेका छन् । घर नजिकै विद्यालय भए पनि धरालो बस्नुपर्ने कारणले बालबालिकाको पढाइ उमेर अनुसार हुन नसकेको हो ।

पुनका २ बहिनी र ३ भाइ छन् । ‘आमा सधै घरका अन्य काममा व्यस्त भइरहनुहुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘त्यसैले भाइ–बहिनीलाई खाना खुवाउने, घुमाउनेलगायत जिम्मा मेरै काँधमा हुन्छ ।’ उनका बाबु रोजगारीका लागि भारतमा छन् । पढ्ने चाहना धेरै भए पनि घरायसी समस्याका कारण नियमित विद्यालय जान नसकेको पुनको गुनासो छ ।

‘आमाले मजदुरी नगरे बिहान–बेलुकाको छाक टार्न मुस्किल हुन्छ,’ उनले भने, ‘होमवर्कका लागि समय छुट्याउन पनि समस्या छ ।’ उनी बिहान सबेरैदेखि साँझ अबेरसम्म भाइबहिनी स्याहारमै व्यस्त रहन्छिन् । पिरमीकी आमा निर्मलाले आर्थिक अवस्था कमजोर भएकाले छोरीको पढाइमा असर परिरहेको बताइन् । उनले आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदा शैक्षिक सामग्री जुटाउन पनि समस्या भएको गुनासो गरिन् ।

स्थानीय प्रेमबहादुर रानाले धरालो बस्दा गाउँका दुई दर्जन बढी बालबालिकाको पठनपाठन नियमित नभएको बताए । ‘विद्यालयमा भर्ना त हुन्छन्, तर नियमित विद्यालय जान नपाउँदा उत्तीर्ण हुन समस्या छ,’ उनले भने, ‘घरकै समस्याका कारण विपन्न बालबालिकाले पढाइ छाड्ने समस्या बढ्दै गएको छ ।’ उनका अनुसार गाउँका अधिकांश पुरुष मजदुरीका लागि भारतमा छन् ।

शैक्षिक सामग्री अभाव, घरमा नियमित होमवर्क गर्न नभ्याउनु, खाजा खर्च नहुनु, घरायसी कामको बोझलगायत कारण विपन्न बालबालिकालाई पढाइ छाड्नुपर्ने बाध्यता रहेको उनले जानकारी दिए । गाउँका केही बालबालिका आर्थिक अवस्था कमजोर हुँदा काठमाडौ, पोखरालगायत ठाउँका इटाभट्टामा काम गर्न गएको उनले जानकारी दिए ।

प्रकाशित : भाद्र २३, २०७६ ०९:३९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्