बालविवाह न्यूनीकरणको प्रयास

- तीज गीत तथा नृत्य प्रतियोगिता  
- विकृतिविरूद्ध जिल्लाभरै विविध कार्यक्रम
हरि गौतम

(रुकुम पश्चिम) — प्रेमकला बाँठा मगरले सानै उमेरमा विवाह गर्दा देखिने विभिन्न असर तीज गीतमार्फत व्यक्त गरिन् । सुजन गौतमले बालविवाहपछिको कानुनी प्रावधानबारे अर्को तीज गीत सुनाए । उनीहरू दुबैको सन्देश २० वर्ष नपुगी विवाह गर्नु हुँदैन भन्ने थियो ।

उनीहरू मात्र होइन, सदरमुकाम मुसीकोटमा आयोजना गरिएको खुला तीज गीत तथा नृत्य प्रतियोगितामा सहभागी २८ जनाले बालविवाहविरुद्धका विभिन्न सन्देश सुनाए । पछिल्लो समय तीजभड्किलो भइरहेको भन्ने गुनासो बढिरहेका बेला तीजका गीत र भाकामार्फत विभिन्न सन्देश फैलाइएको छ ।

राष्ट्रिय लोक तथा दोहोरी गीत प्रतिष्ठानले बर्सेनि जनेचतनामूलक कार्यक्रम सञ्चालन गर्दै आइरहेको छ । हरेक वर्षको तीजमा कार्यक्रम गर्दै आएको प्रतिष्ठानले यो वर्ष बालविवाह न्यूनीकरणलाई लक्षित गरी कार्यक्रम गरिएको जनाएको छ । प्रतिष्ठानका अध्यक्ष अमित परियारले जिल्लामा जल्दोबल्दो समस्याका रूपमा रहेको बालविवाहलाई थोरै भए पनि न्यूनीकरण गर्न कार्यक्रमले भूमिका खेलेको जनाए ।

प्रतिष्ठाले गीतमार्फत बाल विवाह न्यूनीकरणको सन्देश दियो भने लोक नृत्यको प्रतिस्पर्धा गरायो । सामाजिक अभियानमा सहभागिता जनाउँदै प्रतियोगिताको आयोजना गरिएको प्रतिष्ठानका सचिव तुल देवकोटाले बताए । ‘विकृतिविरुद्ध जिल्लाभर विभिन्न कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका छौं,’ उनले भने, ‘आगामी दिनमा समेत बालविवाह न्यूनीकरणका लागि गाउँगाउँमा यस्ता प्रतियोगितालाई प्राथमिकता दिइनेछ ।’ ११ समूहले नृत्य प्रतियोगितामा सहभागिता जनाएको आयोजकले जनाएको छ ।

यस्ता कार्यक्रमले जनचेतना जगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्ने मुसीकोट नगरपालिका प्रमुख देवीलाल गौतमले बताए । ‘गीत, नृत्य भनेपछि राम्रो सहभागिता भइहाल्छ, आज पनि यहाँ त्यस्तै छ, दर्शकले सबैतिर सन्देश प्रवाह गरिदिनुहोला,’ नगर प्रमुख गौतमले भने, ‘यी गीत र नृत्यले बाल विवाह न्यूनीकरणमा पक्कै पनि योगदान पुर्‍याउने हाम्रो विश्वास छ ।’ उनले विभिन्न मेला, पर्व र मौकालाई जागरण पैदा गर्ने, जनचेतना जगाउने अवसरका रूपमा प्रयोग
गर्नुपर्ने बताए । उत्कृष्ट बनेका समूह र व्यक्तिलाई पुरस्कृत गरिएको प्रतिष्ठानले जनाएको छ ।
गीततर्फ प्रथमलाई १० हजार, दोस्रोलाई ७ हजार ५ सय र तेस्रो हुनेलाई ५ हजार रुपैयाँले पुरस्कृत गरिएको हो । त्यस्तै नृत्यतर्फका प्रथमलाई ५, दोस्रोलाई ३ र तेस्रोलाई २ हजार रुपैयाँसहित पुरस्कृत गरिएको छ ।

रुकुम पश्चिम मुसीकोट नगरपालिका १, खलंगामा शुक्रबार आयोजित कार्यक्रममा नृत्य प्रस्तुत गरिँदै र कार्यक्रम हेर्न जम्मा भएका स्थानीय । तस्बिर : हरि/कान्तिपुर

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ १०:१३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तरकारीमा बिचौलिया

किसानलाई मल, बीउ, कृषिमा प्रयोग हुने सामग्रीहरु उधारोमा दिने र बारीमा तरकारी टिपेर संकलन केन्द्रसम्म पुर्‍याउन प्लास्टिकका क्रेटहरुमा आफ्नै नाम लेखेर पठाउन थालेका छन् । किसानले आफूलाई सहयोग गर्ने बिचौलियाबाहेक अरुलाई तरकारी दिन असहज भएको छ ।
प्रताप विष्ट, हरिहरसिंह राठौर, रमेशकुमार पौडेल

काठमाडौँ — प्रदेशका किसानले तरकारीको उचित मूल्य पाउन सकेका छैनन् । तरकारी बजारको सम्बन्धित निकायले नियमित अनुगमन नगर्दा र बिचौलियाका कारण किसान र उपभोक्ता ठगिएका छन् । अविरल वर्षा र विभिन्न रोगकाले पनि तरकारी उत्पादन गर्ने किसान समस्यामा पर्ने गरेका हुन् । मकवानपुरको उत्तरी क्षेत्रमा २० वर्षदेखि किसानले आलु, भेडेखुर्सानी, धनियाँसहित टनेलमा खेती गर्दै आएका छन् । तर, उनीहरूले श्रम र लगानीको प्रतिफल पाउन सकेका छैनन् । 

थाहा–६ वज्रबाराहीका सविन श्रेष्ठले १६ वटा टनेलमा गोलभेडा खेती गरेका छन् । भारी वर्षा भएका कारण टनेलबाट पानी छिरेकाले गोलभेडाको धेरै बोट नै मरे । गत वर्ष करिब १२ लाख रुपैयाँको गोलभेडा बिक्री गरेका उनले यो वर्ष मुस्किलले ३ लाख रुपैयाँमा चित्त बुझाउनुपरेको छ । गोलभेडाको मूल्य थाहा नगरपालिकामा प्रतिकिलो ७० देखि ७५ रुपैयाँमा किसानले स्थानीय व्यापारीलाई बिक्री गर्छन् । त्यही गोलभेडा काठमाडौंमा प्रतिकिलो १५० र हेटौंडामा १४० रुपैयाँमा उपभोक्ताहरूले खरिद गर्छन् । ‘बिचौलियाका कारण किसान र उपभोक्ता दुवै ठगिएका छन्,’ थाहा नगलपालिकाका किसान विष्णु गोपालीले भने, ‘बाढीपहिरो, झरी, बिचौलियाका कारण हामी दुःख पाइरहेका छौं ।’ थाहा नगरपालिकाबाट काठमाडौं र हेटौंडासम्म तरकारी पुग्दा तीन तहका बिचौलिया पार गरिसकेको हुन्छ । तरकारी उत्पादन गर्ने किसानको तुलनामा बिचौलियाले तरकारी बिक्री गरेर बढी फाइदा लिने गरेको छन् ।

यसैगरी, धादिङ जिल्लामा उत्पादित निर्यातमूलक तरकारी र स्थानीयस्तरमै खपत हुने तरकारीको मूल्य निर्धारण र अनुगमन हुन सकेको छैन । जिल्लामा अन्य बजारमूल्य अनुगमन भए पनि तरकारीको खरिद बिक्री मूल्यको अनुगमन हुन सकेको छैन । तरकारीको मूल्य बिचौलियाले नै निर्धारण गर्ने गरेको छ । राजधानीलगायत देशका ठूला सहरमा नियमित तरकारी निर्यात गर्दै आएको धादिङका पृथ्वीराजमार्ग वरपरका सबै बस्तीहरू ताजा तरकारी उत्पादनका लागि प्रसिद्ध छन् । राजमार्ग वरपरका धादिङ मात्रै हैन सडक सञ्जालले छोएका गोरखा र नुवाकोटसम्मका किसानले गरेका कृषिजन्य उत्पादन राजमार्गमा सञ्चालित तरकारी संकलन केन्द्रमा दैनिक जम्मा हुन्छ । केही वर्षअघिसम्म राजधानीलगायत देशमका विभिन्न सहरबाट थोकमै तरकारी किन्न आउने ठूला व्यापारीले स्थानीय बिचौलियासँग प्रतिस्पर्धा गर्न सकेनन् । विभिन्न बहानामा गैह्रजिल्लाबासी व्यापारीलाई स्थानीय बिचौलियाले छिर्न नदिएर तरकारीको खरिद बिक्रीमा एकाधिकार कायम गर्न भ्याए । स्थानीय बिचौलियाबीचमै पनि प्रतिस्पर्धामा उछिन्न किसानलाई तरकारीको मल, बीउ, कृषिमा प्रयोग हुने सामग्रीहरू उधारोमा दिने र बारीमा तरकारी टिपेर संकलन केन्द्रसम्म पुर्‍याउन प्लास्टिकका क्रेटहरूमा आफ्नै नाम लेखेर पठाउन थाले, फलस्वरूप किसानले आफूलाई सहयोग गर्ने बिचौलियाबाहेक अरूलाई तरकारी दिन असहज भयो । बाह्रै महिना उत्पादन हुने बेमौसमी तरकारीमा हरेक संकलन केन्द्रमा रहेका बिचौलियाले एकाधिकार जमाउन सफल भए ।

यसरी किसानको उत्पादनमा स्थानीय स्तरमा गठित साना किसान सहकारी नामका बिचौलियादेखि स्थानीय बिचौलियाले राजधानीको बजारसम्म पुर्‍याउनका लागी तिनदेखी चार जना बिचौलियाको संलग्नता हुने गर्छ । काठमाडौंको मुख्य तरकारी बजारमा जाने तरकारी करिब ९० किमि टाढाको चरौंदस्थित संकलन केन्द्र र ३० किमिको धार्के, सलाङघाट , भल्टार, खानीखोलालगायतका स्थानबाट निर्यात हुन्छ । ५० देखि ६५ रुपैयाँसम्ममा किसानले बिक्री गरेको तरकारीको मूल्य उपभोक्तासम्म पुग्दा १५० सम्म पर्ने गर्छ । तरकारी बिक्री गर्दा नै बिचौलियाले तोकेको मूल्यमा किसानले बिक्री गर्नुपर्ने बाध्यता हुन्छ । तरकारी संकलन केन्द्रमा सहकारीले तरकारी तौल गरेको सेवा शुल्क लिने गरेका छन् । उक्त शुल्क प्रतिकेजी १ रुपैयाँसम्म पर्छ ।

बिचौलियाको मूल्यभन्दा बढी मूल्य खोज्ने किसानको तरकारी सहकारीमा समेत बिक्री नहुने समस्या छ । धादिङका तरकारी उत्पादक किसान यस्तो समस्या बर्सेनि भोग्दै आएका छन् ।

तरकारी तथा कृषि उत्पादनमा हलोगोरु छोडेर अब आधुनिक हाते ट्याक्टरको प्रयोग गर्छन् । यसले तरकारी उत्पादनमा खर्च हुने श्रम लागत पनि घटेको छ । जिल्लास्थित कृषि विकास कार्यालयले वार्षिक तरकारी उत्पादन र निकासी परिणाम हरेक वर्ष वृद्धि हुँदै गएको देखाउँछ । तर, तरकारीको भाउ घट्नु वा सोही मूल्यमा कायमै हुनुको साटो हरेक वर्ष बढेको बढ्यै छ । काठमाडौंको तरकारी आपूर्ति गर्ने भारतपछि धादिङ जिल्लाको २७ प्रतिशत योगदान रहेको जिल्लास्थित कृषि विकास कार्यालयको तथ्यांक छ । तर राजमार्गको तरकारी सिधै काठमाडौं र त्यताबाट फेरि फर्केर जिल्ला सदरमुकाम आउने गरेको छ ।

यसैगरी, चितवनका उपभोक्ताहरूले तरकारीको मूल्य बढी तिरेको गुनासो गर्छन् । किसानहरू भने आफूहरूले राम्रो मूल्य नपाएको बताउने गर्दछन् । चितवनमा सरकारी अधिकारीहरू तरकारी उत्पादनको राम्रो सम्भावना भएको बताउने गर्दछन् । तर तरकारी उत्पादनमा दशकौंदेखि लागेका किसान उत्पादनको मूल्य व्यपारीले तोक्ने गरेकोले मर्कामा पर्ने गरेको दुःखेसो पोख्छन् ।

कान्छा लामा लगभग २० वर्षदेखि तरकारी उत्पादनमा सक्रिय छन् । अहिले दुई बिघामा बर्खे तरकारी लगाएका छन् । ‘तरकारीले मलाई नाम पनि दियो, त्यसैगरी थोरै धेरै दाम पनि दियो । तर यो पेसामा किसानलाई के कति मर्का छ भन्ने ज्ञान पनि दियो,’ उनले भने ।

भरतपुर–२४ को केरुङ्गा ताजा तरकारी उत्पादक सहकारीका अध्यक्ष जनकराज पुरीको अनुभवमा तरकारीको मूल्य कुन बेला आउँछ, कुन बेला जान्छ किसानलाई पत्तो नै हुँदैन । ‘उत्पादन हामीले गर्ने हो । मूल्य व्यापारीले तोक्छन् । उनीहरूले लौ आजको मूल्य यति हो भनेपछि हामीले दिन्नौं भन्न मिल्ने अवस्था रहँदैन,’ पुरीले भने । उत्पादक र उपभोक्ता सिधै जोडिन नसक्दा यस्तो भएको उनले बताए ।

प्रकाशित : भाद्र १४, २०७६ १०:०९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्