लोप हुँदै रैथाने माछा

‘विष प्रयोग गरेका माछा सेवनका लागि हानिकारक छ भन्ने जानकारी भए पनि मार्न छाडिएको छैन’
बिप्लब महर्जन, एलपी देवकोटा

सल्यान / जुम्ला — करेन्ट र विषादीको प्रयोग गरी माछा मार्ने क्रम बढेपछि जिल्लाका विभिन्न खोलामा माछाको संख्या घटदै गएको छ । जिल्लाका अधिकांश भाग भएर बग्ने शारदालगायत खोलामा करेन्ट र विषादीको प्रयोग बढेपछि असला, सौल, बुदुना जातका माछा लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् ।

शारदा खोलामा माछा मार्दै सल्यान लान्तीका महिला । तस्बिर : विप्लव/कान्तिपुर

करेन्ट र विषका कारण माछाका भुरासमेत नष्ट हुन थालेपछि स्थानीय जातका माछा लोप हुन थालेका हुन् । स्थानीयका अनुसार विगतमा साना खोलामा पनि जताततै देख्न सकिने विभिन्न जातका माछा पछिल्लो समय देखिन छाडेका छन् । लान्तीका नेबबहादुर थापाले केही वर्षअघिसम्म स्थानीय खोलामा माछा मारेरै गुजारा चलाउने गरेका थिए ।

‘पहिले एक घण्टामा ३/४ किलो माछा सजिलै मार्न सकिन्थ्यो, अहिले दिनभर खोला चहार्दा पनि एक किलो पाउन मुस्किल हुन्छ,’ उनले भने, ‘करेन्ट र विषको असरले अधिकांश खोलामा माछा सकिएका छन्, माछा मारेरै जीविकोपार्जन गर्नेहरू पलायन भएका छौं ।’ उनले खोलामा माछा घटेपछि मजदुरी गरी गुजारा गर्दै आइरहेको जनाए । उनका अनुसार विषादी र करेन्टले अन्य जलचर प्राणीसमेत लोप हुने अवस्थामा पुगेका छन् । उनले माछा पाइन छाडेपछि डेढ वर्षयता जाल खेल्ननगएको सुनाए ।

करेन्टभन्दा विष प्रयोग गर्दा माछामा बढी क्षति हुने गरेको स्थानीयको भनाइ छ । विषले ३/४ दिनसम्म माछा र भुरामा क्षति पुर्‍याउने गरेको स्थानीय पलमान नेपालीले बताए । ‘विष प्रयोग गरेका माछा सेवनका लागि हानिकारक छ भन्ने जानकारी भए पनि मार्न छाडिएको छैन,’ उनले भने, ‘युवाहरूले समूह बनाएर जथाभावी विष हाल्दै माछा मार्ने गरे पनि स्थानीय प्रशासन मौन छ ।’ उनले माछा घटेपछि बादी समुदायको जीविकोपार्जनमा समस्या भएको गुनासो गरे ।

करेन्ट लगाइ माछा मार्दा १ वर्षअघि जिल्लामा दुई जनाको ज्यान गएको थियो । स्थानीय विमल नेपालीले नदी र खोलामा विभिन्न कारणले माछा घटेपछि बादी समुदाय अहिले मजदुरीका काममा लाग्न थालेको बताए । ‘अहिले दिनभरि जाल खेल्दा पनि आधा किलो माछा मार्न गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने, ‘मादल बनाउने पेसा संकटमा परेपछि माछा मार्न थालियो, अहिले माछा सकिएपछि मजदुरीमा लागेका छौं ।’ उनका अनुसार पुर्ख्यौली माछा मार्ने पेसा संकटमा परेपछि जिल्लाका अधिकांश बादी परिवार भेरी र बबई नदी किनारा बसाइ सरेर गएका छन् ।

संकटमा असला
पछिल्लो समय तिला नदीमा पाइने असला जातका माछा संकटमा पर्न थालेका छन् । नदीमा मानवीय क्रियाकलाप बढदै गएपछि असला माछा संकटमा परेका हुन् ।
जुम्लाको तिला नदीमा माछा मार्न जाल हान्दै स्थानीय मनोज बुढा । तस्बिर : एलपी/कान्तिपुर

तीन महिनाअघि नदीका विभिन्न स्थानमा ठूलो संख्यामा माछा मरेर छालमा तैरिएको अवस्थामा भेटिएका थिए । तिलामा पाइने असला माछा विश्वमै लोपन्मुख मानिन्छ । यो माछा निकै स्वादिलो हुने भएकाले सबैको रोजाइमा पर्ने गरेको स्थानीय माया पछाईले बताइन् ।

उनका अनुसार नदीमा करेन्ट लगाउने, विष हाल्ने, जथाभावी फोहर फाल्नेलगायत मानवीय गतिविधि बढेपछि माछा संकटमा पर्न थालेका हुन् । ‘पहिले नदीभरि माछा नै माछा देखिन्थे, अहिले दिनभर जाल खेल्दा पनि १ किलो भेटाउन मुस्किल हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘माछा भेटिन छाडेपछि स्थानीय बजारमा असलाको मूल्य बढदै गएको छ ।’

१ वर्षअघि ३ सय रुपैयाँमा किनबेच हुने स्थानीय माछाको मूल्य ६ सय रुपैयाँ पुगेको उनको भनाइ छ । उनले माछासहित अन्य जलचर प्राणी पनि जोखिममा परेको गुनासो गरिन् । तिलाको पहिचानै असला माछा भएकाले संरक्षणका लागि सरकारको ध्यान जानुपर्ने उनको भनाइ छ ।

नदीमा पानीको बहाब घट्नु, करेन्ट लगाइनु, पानी दूषित हुनुलगायत कारण दिन प्रतिदिन माछाको संख्या घटदै गएको भेटेनरी अस्पतालका पशुविज्ञ गोविन्द्र महतले बताए । ‘जिल्ला बाहिरसमेत ठूलो परिणाममा पठाइने माछा अहिले पाउनै मुस्किल भएको छ,’ उनले भने, ‘नदीमा जथाभावी डोजर प्रयोग गरिँदा पनि स्थानीय माछा लोप हुन थालेका छन् ।’

उनले केही महिनाअघि तिला नदीका रारालिही, कुडारी, तातोपानी, हाँकु, छिनासाँघुलगायत स्थानमा ठूलो संख्यामा माछा मरेर तैरिएको बताए । उनले नदी छेउछाउमा भेटिएका माछालाई थप अनुसन्धानका लागि काठमाडौंका प्रयोगशालामा पठाइएको जानकारी दिए । के कारणले माछा मरेका हुन् भन्नेबारेको रिपोर्ट अझै नआएको उनको भनाइ छ ।

माछा मार्न जाल खेल्ने, निया हाल्ने, झरौला हाल्ने, बल्छी खेल्ने र ढँडिया राख्ने चलन पछिल्लो समय हराउँदै गएको छ । केही वर्षयता नदीमा करेन्ट लगाउने र विषादी प्रयोग गर्ने क्रम बढे पनि स्थानीय प्रशासन मौन छ । असला माछाको संरक्षणका लागि सरोकारवाला निकायकोसमयमै ध्यान जानुपर्ने स्थानीय मनोज बुढा बताउँछन् ।

उनले केही वर्ष अघिसम्म दैनिक ७ किलोसम्म माछा मार्ने गरेकोमा अहिले दिनभरमा मुस्किलले २/३ किलो मात्र पाउने गरेको जानकारी दिए । ‘तिलाको पहिचान नै असला हो, असला हराए तिला नदीको अस्थित्व पनि मेटिन्छ,’ उनले भने, ‘नदीमा अहिले असला माछा मुस्किलले पाइन्छ ।’ उनका अनुसार माछाको संख्या घटेपछि माछा मारेर गुजारा चलाउने समुदाय भारतमा मजदुरीका लागि जान थालेका छन् ।

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७६ ०९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

शिक्षणसँगै कुखुरापालन

राजबहादुर शाही

मुगु — छायानाथरारा नगरपालिका १, का ४९ वर्षीय रत्नसिंह मल्ल महाकाली माविका स्थायी शिक्षक हुन् । शिक्षणसँगै उनी २ वर्षदेखि व्यावसायिक कुखुरापालनमा रमाइरहेका छन् ।

फुर्सद र बिदाका दिनमा कुखुरापालनमै व्यस्त रहने मल्ल २०७४ देखि व्यावसायिक बनेका हुन् । उनको रत्न ह्याचरी फार्ममा अहिले ४ सय ८५ कुखुरा छन् । प्रत्येक बिहीबार मेसिनमार्फत १ सय ७५ चल्ला उत्पादन गर्ने गरेको मल्लको भनाइ छ । ‘२७ वर्षदेखि शिक्षण पेसामा आबद्ध छु, साँझ–बिहान र फुर्सदको समय फार्ममा सदुपयोग गर्दा आत्मसन्तुष्टि मिलको छ,’ उनले भने, ‘आम्दानी बढदै गएपछि व्यवसायमा हौसला बढिरहेको छ ।’ कुखुरापालनको आधारभूत तालिम लिएपछि ह्याचरी खोल्ने निर्णयमा पुगेको उनी बताउँछन् ।

ह्याचरी सुरु गरेको एक वर्षमै १ हजार ५ सय चल्ला उत्पादन गरी ५ लाख आम्दानी गरेको उनले सुनाए । उनका अनुसार फार्ममा पालन गरिरहेका कुखुरा किलोका दरले घरबाटै बिक्री भइरहेको छ । सुरुमा ग्रामीण क्षेत्रबाट स्थानीय जातका कुखुराका अन्डा खरिद गरी मल्लले व्यवसाय सुरु गरेका थिए । तराईबाट आएकाविभिन्न जातका कुखुराभन्दा स्थानीय जातको माग धेरै भएकाले ह्याचरी उद्योगको स्थापना गरेको उनले जानकारी दिए । ‘गाउँबाट अन्डा संकलन गरी सातामा एकपटक चल्ला उत्पादन गर्ने गरेको छु,’ उनले भने, ‘स्थानीय जातका अन्डा कम उत्पादन भइरहेकाले अरू दिन चल्ला उत्पादन गर्न समस्या छ ।’

उनको कुखुरा फार्ममा परिवारका ३ सदस्यले नियमित सहयोग गरिरहेका छन् । स्थानीय जातका अन्नबाट दाना उत्पादन गरी कुखुरालाई खुवाइरहेको उनको भनाइ छ । उनले कुखुरा उत्पादनका लागि ३ मेसिन ६ सोलार प्यानल आफ्नै लगानीमा खरिद गरेका छन् ।

मल्ल कुखुरामा केही समस्या आए आफैं उपचारमा खटिने गरेका छन् । फार्ममा करिब २० लाख रुपैयाँ लगानी गरेको लगानी गरेको उनले सुनाए । ‘३ महिनाभित्रै फार्मबाट दैनिक २ हजार चल्ला उत्पादन गर्ने लक्ष्यका साथ खटिएको छु,’ उनले भने, ‘कुखुरा किन्न ग्राहक घरमै आउने गरेकाले व्यवसायमा खासै समस्या छैन, बजारको माग धान्नै मुस्किल भइरहेको छ ।’

गाउँमै व्यवसाय गरे मनग्गे आम्दानी हुने भएकाले कमाइका विदेश जान नपर्ने उनको सुझाव छ । उनले गाउँका अन्य युवालाई कृषि र पशुपालनमा लाग्न सुझाव दिइरहेको जनाए । मल्लले कुखुरापालनसँगै घरवरिपरि विभिन्न जातका फलफूल खेती गरिरहेको सुनाए ।

प्रकाशित : श्रावण १०, २०७६ ०८:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्