किसान–सरकार सँगसँगै

उपयुक्त ठानिएका आठबीसकोट र बाँफिकोटमा मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु 
हरि गौतम, विप्लव महर्जन

(रुकुम पश्चिम/सल्यान) — आठबीसकोट नगरपालिका ११, १२ र १४ का अधिकांश घरमा किसानले परम्परागत विधिबाट मौरीपालन गर्दै आएका थिए । यसअघि पनि मौरीपालन गरिएका ती वडामा यो वर्षदेखि आधुनिक मौरीघार थपिएका छन् । स्थानीय बासिन्दा र कर्णाली प्रदेश सरकारको साझेदारीमा मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु भएपछि हरेक घरमा मौरीपालन थालिएको हो ।

व्यावसायिक सुन्तला खेती गरिरहेका नेकपाका प्रदेश कमिटी सदस्य लोकबहादुर डाँगी आफ्नै सुन्तला बारीमा काम गर्दै (बायाँ) र रुकुम पश्चिमको आठबीसकोट नगरपालिका चिसापानीस्थित मौरीसहितका घार राख्दै किसान ।

मौरी पालनमा स्थानीय बासिन्दा र सरकारको साझेदारी छ । मौरी पालनका लागि किसानले ५० प्रतिशत लगानी गरेका छन् भने कर्णाली प्रदेश भूमि, व्यवस्था, कृषि तथा सहकारी मन्त्रालयले ५० प्रतिशत अनुदान दिएको छ ।

मौरीपालनका लागि उपयुक्त क्षेत्र मानिएका ती वडामा सरकार र स्थानीयको साझेदारीमा यो वर्ष ५ सय घार मौरी थप गरिएको छ । ‘हामीले किसानको तर्फबाट २५ लाख जम्मा गर्‍यौं,’ मौरी ब्लक समूहका अध्यक्ष प्रेमवीर कामीले भने, ‘कर्णाली प्रदेश सरकारले २५ लाख अनुदान दिएपछि यो कार्यक्रम सुरु भएको हो ।’

कृषि ज्ञान केन्द्र र स्थानीयको ५० लाख रुपैयाँ लगानीमा ५ सय गोला सहितका मौरी घार खरिद गरिएको छ । ३ सय ६२ रित्ता घार, मौरीका लागि आवश्यक सामग्री, महका लागि चाहिने सामग्री तथा किसानका लागि आवश्यक तालिम पनि सोही बजेटबाट व्यवस्थापन गरिएको उनले जानकारी दिए । ५ सय मौरी घारमध्ये ७० घार मौरी चिसापानीको फारुलामा राखिएको छ भने ४ सय ३० घार मौरी किसानका घरमा राखिएको संयोजक कामीले जनाए ।

आगामी ३ वर्षमा ५ हजार घार मौरी बनाउने लक्ष्यसहित मौरीपालन थालिएको समूहले जनाएको छ । विशेषगरी ती वडामा मौरीको मुख्य चरणका रुपमा च्युरी, वनमारा र तोरी छ ।

बाँफिकोट गाउँपालिकामा पनि मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु भएको छ । गाउँपालिकाका १ देखि ५ नम्बर वडाका किसानले मौरी पालन गर्दै छन् । कृषि ज्ञान केन्द्रको २० लाख अनुदानमा किसानले २० लाख जम्मा गरी मौरी खरिदको तयारीमा लागेका छन् । हाल किसानबाट नगद संकलनको काम भइरहेको जनाइएको छ ।

मौरी ब्लकका संयोजक नरबहादुर चन्दले मौरीपालनका लागि किसानको तर्फबाट नगद संकलनको काम भइरहेको बताए । ‘कृषि ज्ञान केन्द्रले २० लाख अनुदान दिएको छ,’ उनले भने, ‘हामीले पनि २० लाख जम्मा गर्न सकेपछि ५०/५० प्रतिशत साझेदारीमा यो कार्यक्रम हुनेछ ।’ उनले अहिले किसानबाट नगद संकलन भइरहेको र संकलन भइसकेको रकमबाट मौरी खरिद गर्ने प्रक्रिया अगाडि बढाइएको जानकारी दिए । अहिलेसम्म १२ देखि १५ लाख सम्म किसानको तर्फबाट लगानी संकलन भएको र अरु पनि संकलन हुने क्रममा रहेको चन्दले जनाए ।

मौरीका लागि उपयुक्त ठानिएका आठबीसकोट र बाँफिकोटमा मौरी ब्लक कार्यक्रम सुरु गरिएको कृषि ज्ञान केन्द्रका निमित्त प्रमुख महेश आचार्यले बताए । मौरीका लागि उपयुक्तता र किसानको मागलाई मध्यनजर गरी मन्त्रालयले कार्यक्रम बनाएको र त्यो कार्यान्वनको चरणमा रहेको आचार्यको भनाइ छ । किसानबाट पनि आधा लगानी गराउँदा अपनत्व हुने र उत्पादनमा ध्यान जाने भएकाले ५०/५० प्रतिशतको मोडेलमा कार्यक्रम गरिएको कार्यालयले जनाएको छ ।

राजनीतिसँगै सुन्तला खेती
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) का प्रदेश कमिटी सदस्य लोकबहादुर डाँगीले ९ वर्षदेखि राजनीतिसँगै व्यवसायिक फलफूल खेती गरिरहेका छन् । एमालेका पूर्वजिल्ला अध्यक्षसमेत रहेका डाँगीले १६ रोपनी जग्गामा सुन्तला खेती गरिरहेका हुन् ।

सल्यानको बाग्चौर नगरपालिका ९, खोरबारेका डाँगीले व्यावसायिक सुन्तला खेतीसँगै नर्सरी व्यवसायलाई अगाडि बढाइरहेका हुन् । उनको नर्सरीमा कागतीका बेर्नाको उत्पादन सुरु भएको छ । उनको बारीमा १६ रोपनीमा ६ सय सुन्तलाका बोट छन् । यस वर्ष ४० हजार बढी कागतीका बिरुवा उत्पादन गर्ने गरी नर्सरी स्थापना गरिएको हो । नर्सरीबाटै २० रुपैयाँका दरले बिरुवा बिक्री भइराखेको उनले जानकारी दिए ।

२०६७ देखि सुन्तला खेती गर्दै आइरहेका उनले अहिलेसम्म ३५ लाखभन्दा बढी खर्च गरिसकेको जानकारी दिए । ‘सुन्तलाले अझै उत्पादन दिन सुरु गरेका छैनन्,’ उनले भने, ‘नर्सरीबाट यस वर्षदेखि बेर्ना बिक्री गर्न सुरु भएको छ, त्यसबाट आएको आम्दानी पनि सुन्तला खेतीमै लगानी गर्ने योजना छ ।’ उनले गाउँका अधिकांश व्यावसायिक सुन्तला खेतीमा लागेपछि आफूलाई यसतर्फ लाग्ने प्रेरणा मिलेको बताए । सबै सुन्तलाले २ वर्षभित्रमा उत्पादन दिने डाँगी बताउँछन् ।

सुन्तलाको राम्रो उत्पादन भए १ वर्षमै ४० लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्ने उनको अपेक्षा छ । ‘यस वर्ष नर्सरीमार्फत ८ लाख रुपैयाँ आम्दानी गर्ने लक्ष्य लिएको छु,’ उनले भने, ‘गाउँमा सडक भर्खरै पुगेको छ, सुन्तलाले राम्रो बजार पाउने अपेक्षा छ ।’ डाँगीकै पहलमा प्रदेश सरकारको सहयोगमा गाउँसम्म पुग्ने सडक निर्माण गरिएको हो ।

डाँगीले कागतीका बेर्नाको माग जिल्लामा अत्यधिक भएकाले नर्सरी सुरु गरेको जानकारी दिए । ‘नर्सरीबाट उत्पादित कागतीका बेर्ना सल्यान, रुकुम, रोल्पा, गुल्मीलगायत जिल्लामा गइरहेको छ,’ उनले भने, ‘राजनीति र व्यवसायलाई सँगसँगै लैजाँदा आत्मसन्तुष्टि मिलेको छ ।’ साँझ–बिहानको समयमा बगैचाको गोडमेल, काटछाटलगायत काममा व्यस्त हुने गरेको उनी बताउँछन् । परिवारकै ४ सदस्यले व्यवसायमा सघाइरहेको उनले जानकारी दिए ।

उनी मात्र होइन, डाँगीगाउँका अधिकांश किसानले व्यावसायिक फलफूलमा संलग्न छन् । कृषि ज्ञान केन्द्रका अनुसार व्यावसायिक सुन्तला खेतीबाट कोटमौलाका करिब ७ सय परिवार आत्मनिर्भर बनेका छन् । स्थानीय किसानले व्यावसायिक फलफूल खेतीमार्फत प्रतिपरिवार १० देखि २५ लाखसम्म आम्दानी गर्दै आइरहेको उनले जानकारी दिए ।

प्रकाशित : असार २६, २०७६ ११:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

पहिरोको त्रास रातभर जागै

राजबहादुर शाही

(मुगु) — खत्याड गाउँपालिका ८, का ४५ वर्षीय धनबहादुर रोकाया बर्खा सुरु भएपछि सधैं चिन्तामा हुन्छन् । कम वर्षा हुँदासमेत गाउँ माथिबाट पहिरो खस्ने गरेकाले त्रासमा बस्नुपर्ने उनको बाध्यता छ । बढी वर्षा हुँदा उनलाई पहिरोको त्रासले रातभर जाग्राम बस्नुपर्छ ।

उनी मात्र होइन, रिघाका डेढ सय परिवार ठूलो वर्षा हुँदा रातभर जाग्राम बस्न बाध्य छन् । वर्षौंदेखि गाउँ पहिरोको जोखिममा रहे पनि नियन्त्रणका कुनै काम नहुँदा स्थानीयले सास्ती भोग्नु परेको हो । भूकम्पीय सुरक्षाको दृष्टिले पनि रिघा जोखिमयुक्त बस्ती हो ।

रिघासहित कम्फा, चराप, कालापाल्ता, रावलबाडा, भियालबाडा, माग्री, पूलु बजार, ढुमलगायत १२ गाउँ पहिरोको उच्च जोखिम रहेको जिल्ला दैवीप्रकोप उद्धार समितिले जनाएको छ । ‘वर्षाको समयमा राति घरभित्र सुत्नै डर लाग्छ,’ रिघा गाउँका मनोज गिरीले भने, ‘ठूलो पानी पर्दा पहिरोको डरले स्थानीय बासिन्दा चौतारीमा जम्मा भएर रात कटाउन बाध्य छौं ।’

छायाँनाथ नगरपालिकास्थित भियालबाडामा पनि पहिरोको उस्तै जोखिम छ । गाउँका २१ घरधुरीमा यस वर्ष पनि पहिरोको जोखिम रहेको जिल्ला दैवीप्रकोप उद्धार समितिले जनाएको छ । माथिबाट पहिरो आउने र तलबाट मुगु कर्णालीले कटान गर्ने क्रम बढदै गएकाले स्थानीयलाई त्रासमा बस्नुपर्ने बाध्यता रहेको स्थानीय नन्दबहादुर नेपाली बताउँछन् ।

उनका अनुसार वर्षेनि खेतीयोग्य जमिन पहिरोले पुर्दै आएको छ । जथाभावी डोजरले सडक खनिएपछि पहिरोको जोखिम बढेको हो । पानी पर्दा गाउँ माथिबाट ढुंगा र पहिरो खस्ने सम्भावना उत्तिकै छ । ४२ घरधुरी रहेको कम्फाका बासिन्दा पहिरोकै त्रासले लेकका बस्तीमा बसाइँ सर्न थालेको स्थानीय धनरुप बडुवालले बताए ।

गत वर्ष ताल्चा विमानस्थलबाट बगेको भलले दर्जन घर बगाएको कालापाल्ताका बासिन्दा पनि वर्षा सुरु सँगै रातभर जाग्राम बस्छन् । कर्णाली प्रदेश सरकारले गत वर्ष १५ लाख रुपैयाँ विनियोजन गरी लेतेखोलामा तटबन्ध गरेको थियो । करिव ३ सय परिवास बस्ने माग्रीगाउँ मुनिबाट पनि पहिरो खस्न सुरु भएको छ । पहिरोको जोखिम रोक्न मुगमकार्मारोङ गाउँपालिकालाई अनुरोध गरे पनि बेवास्ता भएको स्थानीयको गुनासो छ ।

विपत् व्यवस्थापन समितिको बैठकमार्फत उच्च सतर्कता बढाइएको प्रजिअ जयकुमार घिमिरेले बताए । उनका अनुसार वर्षा भएसँगै जोखिमयुक्त स्थानको पहिचान गरिएको छ । ‘हामीले समितिको बैठकमार्फत आवश्यक पूर्वतयारीको निर्णय गरिसकेका छौं,’ उनले भने, ‘अहिले स्थानीय तहसँगको सहकार्यमा योजना कार्यान्वयनको काम भइरहेको छ ।’ जोखिमयुक्त बस्ती पहिचान गरी जोखिम न्यूनीकरणका लागि बजेट विनियोजन गरिएको छायाँनाथरारा नगरपालिका प्रमुख हरिजंग शाहीले बताए ।

प्रकाशित : असार २६, २०७६ ११:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्