युद्ध पर्यटकीय क्षेत्र बन्दै पिली

यहाँका घरघरमा मिटर जडित खानेपानीका धारा, सिँचाइ, पोखरी, टेलिकम टावर, कालिका माविको भवन निर्माणका काम जारी
तुलाराम पाण्डे

पिली, कालीकोट — खाडाचक्र ७, पिलीकी ७१ वर्षीया देउकला मल्ललाई पिली घटनाबारे सम्झिँदा अझै कहाली लाग्छ । १४ वर्षअघि माओवादी आक्रमणको अन्तिम फौजी निशाना बनेको पिलीमा सेनालाई रासन पुर्‍याउन सहयोग गर्ने देउकलाका पति शक्ति मल्ललाई तत्कालीन माओवादी कार्यकर्ताले हत्या गरेका थिए ।

पिली घटनामा ६५ सेनासहित सय बढीले ज्यान गुमाएका थिए भने त्यत्तिकै संख्यामा घाइते अंगभंग भएका थिए । माओवादीले ६० नेपाली सेना अपहरण गरी १ महिनापछि जाजरकोटबाट मुक्त गरेको थियो । युद्धका घाउमा खाटा बस्दै गएपछि उनको दैनिकी पनि फेरिएको छ । उनले आफ्नै घरमा होमस्टे (घरबास) सञ्चालन गरी स्थानीय परिकारका खाना र वातावरण पाहुनालाई दिएर पिली चिनाउने गर्छिन् । ‘होमस्टेबाट केही आम्दानी पनि हुन्छ,’ उनले भनिन्, ‘ठूलो कुरा त देश विदेशीसँग भेट हुन्छ ।’ उनले पुराना कुराले मन अशान्त भए पनि नयाँ विकासले संसार यस्तै रहेछ भन्ने महसुस हुन थालेको सुनाइन् ।

शान्तिप्रक्रियाको आधार बनेको पिली घटनालाई स्मरण गर्न र नेपालको सशस्त्र द्वन्द्वलाई भावी पुस्ताले पनि जानकारी पाउन भन्ने उद्देश्यले साबिक शान्ति मन्त्रालयले युद्धपर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा घोषणा गरेको थियो । खाडाचक्र नगरपालिकाले पनि पिलीलाई नगर सभामार्फत युद्ध पर्यटकीय क्षेत्रकोरुपमा विकास गर्ने घोषणा गर्दै बजेटका लागि पहल गरेको नगर प्रमुख जसीप्रसाद पाण्डे बताए । उनले पिलीमा घरघरमा मिटर जडित खानेपानीका धारा, सिँचाइ, पोखरी, टेलिकमको टावर, कालिका माविको भवन निर्माणलगायत काम भएको जानकारी दिए ।

घोषणा भए पनि बजेट नहुँदा गत वर्षसम्म कामले गति लिन सकेको थिएन । यस वर्ष कर्णाली प्रदेश सरकारले १ करोड ५० लाख रकम विनियोजन गरी ३ उपभोक्ता समितिमार्फत पिलीमा ३ भवन, सिँढीसहितको पैदल मार्ग र त्यसको डिलमा स्टिलको रेलिङ हाल्ने काम गरिरहेको छ । सदरमुकाम मान्मबाट २० किमि पूर्व रारा जाने बाटोनजिकै पर्ने पिलीमा ४० लाखको बाटोसहित युद्ध संग्रहालय, ६० लाखमा स्मारक भवन र ५० लाखमा घरबासका लागि पक्की भवन निर्माण भएका छन् । काम सबै सकेर ‘फिनिसिङ’ भइरहेको पिली युद्धपर्यटकीय क्षेत्र संरक्षण समितिका अध्यक्ष पुत्रबहादुर मल्लले बताए ।

संरक्षण समितिले दीपक कार्की, दर्न मल्ल र रतनबहादुर मल्ल अध्यक्ष रहेको ३ निर्माण उपभोक्ता समिति बनाएर निर्माण गरिरहेको छ । पिलीलाई सरकारले युद्ध पर्यटकीय क्षेत्रका रूपमा विकास गर्न बजेटसहित योजना दिएपछि वैशाखमा सम्झौता भएर जेठमा काम सुरु गरेको खाडाचक्र ७ का वडाध्यक्ष रजबहादुर मल्लले बताए । ‘भौतिक संरचनाका काम भइरहेका छन्,’ उनले भने ‘संग्रहालयमा युद्धमा प्रयोग भएका दुवै पक्षका हातहतियार र युद्ध सामग्री र स्मारक भवनमा पिली भिडन्तमा ज्यान गुमाएकाहरूको तस्बिर राखिनेछ ।’ उनले सामग्रीका लागि नेपाली सेनासँग समन्वय भइरहेको जनाए । पिलीमा भवन, बाटोसहित स्मारकको मर्मर्त सुधार, चौतारी पनि बनाइनेछ । क्रमागत बजेटबाट डाँडामा भ्युटावर, चिडियाखाना पनि निर्माण गर्ने योजना रहेको प्राविधिक लवराज शाहीले बताए ।

‘युद्ध हुँदासम्म गाउमै बस्न पाइएन,’ जिसस सदस्य अक्कलबहादुर मल्ले भने, ‘शान्तिसँगै सडक आएपछि गाउँ फेरियो, हाम्रो पनि दैनिकी फेरियो ।’ उनका अनुसार कालीकोटको १८औं जिल्ला परिषदले युद्ध पर्यटकीय गाउँ घोषणा गर्ने नीतिगत निर्णय गरी पर्यटन मन्त्रालयमा पठाएको थियो ।

खाडाचक्र ६ मा पर्ने दाहा तलसेरालाई ‘सपना’ को गाउँ र पिलीलाई युद्ध पर्यटकीय गाउँ बनाउन साबिक दाहा गाविसले नीतिगत निर्णय गरेको थियो । तत्कालीन फौजी हमलाले पिलीलाई चिनाएपछि गाउँमा भोट तान्न सबै राजनीतिक दलका नेता कार्यकर्ता युद्ध पर्यटकीय क्षेत्रको नारा लगाएका थिए । पिलीलाई युद्ध पर्यटकीय गाउँ बनाउन नेकपाका नेता/कार्यर्कर्ता पनि सक्रिय देखिन्छन् । ०६२ साउन ३२ गते कर्णाली राजमार्ग सुर्खेत–जुम्ला सडक निर्माण कार्यदल रहेको क्याम्पमा चारैतिरबाट घेरा हालेर माओवादीले आक्रमण गरेका थिए ।

प्रकाशित : असार २५, २०७६ ११:१४
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

तुइन विस्थापन गरी झोलुंगे पुल

-४ वर्षमा २२ वटा झोलुंगे पुल निर्माण
 -भदौमा औपचारिक रूपमा तुइनमुक्त जिल्ला घोषणा गरिने
तुलाराम पाण्डे

(कालीकोट) — तिलागुफा नगरपालिका–५ स्थित धनाडादेखि भात्तडी जोड्ने तिला नदीको पुल निर्माण सम्पन्न भएसँगै कालीकोट पूर्ण रूपमा तुइनमुक्त जिल्ला बनेको छ । पुल बनेपछि आवतजावत गर्न सहज भएको छ । 

कर्णाली नदीको खुलालु तुइनमा झुन्डिएर तर्ने क्रममा ८ वर्षअघि नदीमा खसेर बेपत्ता माल्कोट ७ का ३० वर्षीय मञ्जन बोहराका काका रतने नदीमा पुल बनेपछि खुसी छन् । ‘पहिले त नदी तर्नै मुस्किल हुन्थ्यो,’ ६३ वर्षीय रतनेले भने, ‘तुइनमा झुन्डिँदा काउदो (कता) खसिन्छ भन्ने डरले सात्तो जान्थ्यो ।’ उनलाई खुलालुमा पुल बनेपछि आउजाउ गर्न सजिलो मात्र भएको छैन, काम परेको बेला नदी तर्न पनि सहज बनेको छ । सशस्त्र द्वन्द्वमा बाबियाको लठ्ठामा झुन्डिएर कर्णाली वारपार गर्ने यही ठाउँका स्थानीयले ०६४ वैशाख १ मा सुधारिएको तुइन पाएका थिए । त्यही तुइन तर्ने बेला तुइनबाट खसेर ०६७ मा रतनेका भतिजाले ज्यान गुमाए ।
नरहरिनाथ गाउँपालिकालाई सदरमुकामसहित कर्णाली राजमार्गमा पुग्न खुलालुका स्थानीयलाई तत्काल नदी तर्न बाबियाको लठ्ठाको सठ्ठा सुधारिएको तुइन बनाइएको थियो । ०७३ चैतदेखि तुइन विस्थापन गरी पुल सञ्चालनमा आएको छ । पुल बनेपछि स्थानीयलाई गाउँमा उत्पादित तरकारी, घिउ र जंगलबाट संकलित जडीबुटी बजार पुर्‍याउन सहज भएको छ ।

कर्णाली नदीको खुलालुमा तुइनको सट्टा झोलुंगे पुल बनेपछि स्थानीयले दुई दिनसम्म नाचगान गरेर खुसियाली मनाएको लालुका रमेशकुमार विष्ट सुनाउँछन् । पुल कर्णाली पारी पर्ने लालु, माल्कोट, कुमालगाउ, रुप्सा र कोटवाडाका जोड्ने पुल बनेपछि स्थानीयले तुइनमा झुन्डिएर जोखिमपूर्ण नदी वारपार गर्नुपर्ने बाध्यताबाट मुक्ति पाएको उनको भनाइ छ । सरकारले ४ वर्षअघि तुइन विस्थापन घोषणा गरेर अभियान सञ्चालन गरेपछि कालीकोटमा २२ वटा झालुंगे पुल निर्माण भएका छन् ।

सशस्त्र द्वन्द्वमा क्षतिग्रत बनाइएका तिला र कर्णाली नदीका ६ वटा पुल शान्ति प्रक्रिया सुरु भएलगत्तै ०६४ मै निर्माण भए पनि अन्य ठाउँमा तुइन विस्थापन हुन सकेका थिएनन् । तुइन विस्थापन गर्ने कार्ययोजनासहित काम सुरु गरिएपछि कालीकोटमा १६ वटा पुल निर्माण सम्पन्न भएको जिल्ला समन्वय समितिका इन्जिनियर चक्रबहादुर शाहीले बताए । कालीकोटका नदी र खोलामा पुल बनाउन ०६४ यता मात्र १२ करोडभन्दा बढी रकम खर्च भएको जिल्ला समन्वय समितिको अनुमान छ ।

विगतमा दुर्गम क्षेत्र विकास समिति, जिल्ला विकास समितिलगायतले पुल निर्माणमा सहयोग गरेका भए पनि दुई वर्षको अवधिमा बनेका धेरैजसो पुल नेपाल सरकारको झोलुंगे पुल क्षेत्रगत कार्यक्रमको सहयोगमा निर्माण भएका हुन् । पुल बनाउन हेल्भेटास, हुरेन्डेकलगायतले प्राविधिक सहयोग र सहजीकरण गरेका थिए । जिल्ला इन्जिनियर शाहीका अनुसार कालीकोट जिल्लामा पुराना र नयाँ गरी ६९ वटा झोलुंगे पुल निर्माण भइसकेका छन् ।

०५८ यता तुइनबाट खसेर कालीकोटमा मात्र ११ जनाले ज्यान गुमाएका थिए भने डेड सय जनाका हातका औला च्यापिएर काटिएका छन् । ०४६ को परिवर्तनअघि कालीकोटको रेगिंलमा मात्र झोलुगे पुल थियो । केही ठाउँमा फलामे डिब्बाको गेज थिए त धेरैजसो ठाउँमा स्थानीयले बनाएको बाबियाको डोरीमा झुन्डिएर तुइन तर्दा १०/१२ जनाले अकालमा ज्यान गुमाउने गरेको कालीकोटका अगुवा तुलाराज विष्टले सुनाए । ‘उति बेला त लठ्ठा बाटेर आफैं तागुलो (तुइन) तर्ने गर्थे,’ ७१ वर्षीय विष्टले सम्झिए, ‘नदी तर्न डराउनेले त अर्काको पर्खाइमा नदी किनारामै बास बस्नुपर्थ्यो ।’ नदी तारेबापत एक माना चामल दिने चलन थियो । उनका अनुसार ०३२ मा रेगिंल पुल बन्न सुरु गरेर ०३४ मा सकिएपछि पुल हेर्न ३ दिन हिँडेर स्थानीय रेगिंल आएका थिए । ५ दिनसम्म रेगिंलमा पुल बनेको अवसरमा नाचगान र देउडा खेल लगाइएको थियो ।
कर्णाली नदीको रेगिंल पुल कालीकोट, बाजुरा, हुम्ला मुगु, जुम्लाका बासिन्दाको नुन, तेल लत्ताकपडा ल्याउन कर्णाली चिसापानी हुँदै कैलाली कटासे, बर्दियाको राजापुर पुग्ने मूल बाटो थियो । यहींबाट कर्णालीका भेडा, बाख्रा, घोडा–खच्चड पनि आवतजावत गर्थे ।

जिल्लाको खुलालु, भात्तडी, लालीघाट, जिते, लाफा, पान्तडी, पिली, भिग्मलगायतका ठाउँमा तिला र कर्णाली नदीका पूरै तुइन विस्थापन भइसकेका छन् । रहगाड, सान्नीगाड, फुगाड, तिपगाड, भर्तागाड, बालीगाड, झ्यागाडलगायतका खोलामा पनि झोलुंगे पुल बनेका छन् । कालीकोटको सबैभन्दा बढी जनताले आवतजावत गर्ने खुलालु तुइन विस्थापन भएर झोलुंगे पुल बनेपछि त्यस क्षेत्रका बासिन्दालाई आवागमनमा निकै सहज भएको जिल्ला समन्वय समितिका प्रमुख अनिपाल शाही बताउँछन् ।

पुल बनेपछि खुसी हुँदै लालुकी धनसरा विष्टले पुलले कर्णाली राजमार्गसँग जोडिन पाएको बताइन् । ‘नाउ (डुंगा) चढ्यौ, बाबियाको डोरीमा झुन्डियौं, पछि फलामको तुइन बनेपछि त्यसैमा झुन्डियौं,’ स्थानीय लबजमा विष्ट भनिन्, ‘झोलुंगे पुल बन्दा गाडी रोड बनेजस्तो खुसी लागेको छ ।’ उनी तुइन तर्ने क्रममा यस क्षेत्रका १ सय ५० बढीका औंला काटिएको अनुमान गर्छिन् ।

गाउँ पुग्ने झोलुंगे पुल बने पनि यही ठाउँमा कर्णाली करिडोरको पक्की पुल शिलान्यास भएको ७ वर्ष बित्दा समेत काम भएको छैन । ठेकेदारको लापरबाहीले काम अघि बढ्न नसकेको हो । त्यति बेलाको ठेक्का सरकारले रद्द गरेर नयाँ ठेकेदारलाई काम दिए पनि नदीको किनारामा खाल्डो खन्ने काम मात्र भएको छ । पक्की पुल नबन्दा कर्णालीपारि गाडी लैजान र ल्याउन कठिनाइ छ । हिउँदमा सञ्चालनमा आउने जिते गडाको फेरी पनि वैशाखदेखि नदी बढेपछि बन्द छ ।

नदी तर्न वैकल्पिक साधनको रूपमा कालीकोटमा निर्माण भएका तुइनको संख्या ११ भएकोमा हाल सबै विस्थापन भइसकेको हेल्भेटासका इन्जिनियर नन्दलाल धराला बताउँछन् । उनका अनुसार गत वर्ष ८ वटा झोलुंगे पुल निर्माण भए भने यस वर्ष थप १६ वटा पुल बनेका छन् ।

प्रकाशित : असार २२, २०७६ १२:५८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×