दमाचौरमा खानेपानी

बिप्लब महर्जन

सल्यान — छत्रेश्वरी गाउँपालिका–१ दमाचौरमा वर्षौपछि खानेपानी सुविधा पुगेको छ । खानेपानी योजना निर्माणपछि स्थानीयले दुई घण्टा टाढा गएर पानी ल्याउनुपर्ने बाध्यताबाट मुक्ति पाएका छन् । 

गाउँमा ६ धारा र ६ सिँचाइ नल्का निर्माण गरिएपछि स्थानीयले खानेपानीसँगै सिँचाइ सुविधा पाएका हुन् ।खानेपानी योजनामा स्थानीयले श्रमदानसँगै केहीरकम लगानी गरेका छन् । दमाचौरस्थित मैयेनीकी दुर्गी चन्दले खानेपानी योजना बनेपछि ठूलो सास्तीबाट मुक्ति पाएको बताइन् ।

वर्षौदेखि दुई घन्टा टाढाको मूलबाट पानी ल्याउँदा निकै समस्या भोग्नुपरेको उनको भनाइ छ । ‘वर्षौदेखि टाढाबाट डोकोमा पानी बोक्दा ढाड दुख्ने समस्याबाट पीडित छु,’ उनले भने,‘घर नजिकै धारा भएपछि पुराना दुःख बिर्सिदै जान थालेका छन् ।’ उनका अनुसार अहिले पानीको लागि दिनरात हुने चिन्ता हटेको छ ।

गाउँ नजिकै खानेपानी मुहान नहुँदा स्थानीयले पानीको ठूलो समस्या झेल्दै आइरहेका थिए । स्थानीय यमुना चन्दले पानीकै अभावका कारण यसअघि करिव आधा दर्जन परिवार वसाइ सरेर अन्यत्रै गएको बताइन् । ‘सधै पानीकै पिरलो हुन्थ्यो, बिहान उठेदेखि राति नसुत्दासम्म पानीकै चिन्ता हुन्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘खानेपानी मात्र घरमा ल्याउथ्यौ, लुगा धुन खोलामै झनुपर्ने बाध्यता थियो ।’

खानेपानी योजना सञ्चालनपछि २१ परिवारले वर्षौदेखिको खानेपानी अभावबाट मुक्ति पाएका छन् । स्थानीय बिमला चन्दले करेंसाबारीमा पनि सिँचाइ सुविधा भएपछि तरकारी खेती गर्न सजिलो भएको बताइन् । ‘करेंसाबारीमा पालोअनुसार सिँचाइ नल्का प्रयोग गर्ने गरेका छौं,’ उनलेभनिन्, ‘सिँचाइ सुविधा भएपछि गाउँमा तरकारी खेती गर्ने
लहर चलेको छ ।’

बहुउद्देश्यीय पानी प्रणाली कार्यक्रमको तीन लाख ४० हजार र स्थानीयको तीन लाख ४२ हजारमा गाउँमा खानेपानी सुविधा पुगेको हो । निर्माण समितिका अध्यक्ष लेकबहादुर चन्दका अनुसार खोलेखर्क मुहानबाट करिव ९ सय मिटर टाढाको गाउँमा पानी ल्याइएको हो ।

उनका अनुसार २०४८ सालमा साविक जिल्ला विकास समितिको २० हजार बजेटबाटगाउँमा खानेपानी धारा निर्माण गरिए पनि पाइप चोरीभएपछि स्थानीयले लामो समयदेखि खानेपानी समस्या भोग्दै आएका थिए ।

छत्रेश्वरी गाउँपालिका–१ का अध्यक्ष नेबबहादुर चन्दले गाउँमा पानी आएपछि स्थानीयलाई धेरै राहत भएको बताए । ‘लामो समयदेखि खोला र कुलोको दूषित पानी उपभोग गर्न बाध्य भएका स्थानीयले स्वच्छ खानेपानी उपभोग गर्न पाएका छन्,’ उनले भने, ‘सिँचाइ सुविधासमेत पुगेपछि गाउँमा तरकारी खेती गर्ने क्रम बढेको छ ।’

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७५ ०९:२९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

वन जोगाउन एकजुट

मोहन शाही

डोटी — लामो समयदेखि वन संरक्षणमा जुटे पनि अपेक्षित उपलब्धि नभएपछि स्थानीयवासी अन्य उपाय खोज्न थालेका छन् । केआईसिंह गाउँपालिका ५ रानागाउँस्थित ३ वटा सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरू एक अर्कासँग संरक्षणका लागि छलफल गर्न जुटेका छन् ।

‘कसले के राम्रो गरिरहेको छ, चुनौती र समस्या के भोग्दैछन् भनेर एक–अर्काका अनुभवहरू साटासाट गर्न छलफलमा जुटेका छौं,’ मष्टो सीताराम सामुदायिक वनका अध्यक्ष कृष्णबहादुर रावलले भने, ‘छलफलले हामीलाई काम गर्न हौसला मिलेको छ ।’

सामुदायिक वनहरूमा वृक्षरोपण, गोडमेल, गाँजो तथा घाँस कटानी, आगो नियन्त्रण जस्ता सृजनात्मक कार्यबारे अपनाइएका प्रभावकारी कार्यविधि र कार्ययोजनाबारे सिक्न पाइएको लोड्याल सामुदायिक वनका अध्यक्ष लाल बहादुर मल्लले सुनाए ।

उनले आफूहरूले संरक्षणका लागि विभिन्न पहल गरे पनि उपलब्धि नभएको भन्दै खिन्नता प्रकट गरे । ‘सामुदायिक वन, कर्मचारी र जनप्रतिनिधिहरू आपसी अन्तर्क्रियाले नौलो उपाय निकाल्छौं,’ उनले भने ।

केआईसिंह गाउँपालिकाको ५ वडा कार्यालयले सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरूसँग अन्तर्क्रिया कार्यक्रम आयोजना गरेको थियो । वडाध्यक्ष रामचन्द्र राणाले पछिल्लो समय वनजंगलको संरक्षणमा पदाधिकारीहरू नै सुस्ताउन थालेकाले उनीहरूको सक्रियता बढाउन वडा कार्यालयले अन्तर्क्रिया गरेको बताए । अन्तर्क्रियाको निचोडका आधारमा आगामी आर्थिक वर्षका लागि प्रभावकारी कार्ययोजना बनाउने बताए ।

२ दिनसम्म चल्ने सो अन्तर्क्रिया कार्यक्रममा सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरूले आफूले भोग्दै आएका समस्या, चुनौती र सफलताहरूबारे प्रतिवेदन पेस गरेका थिए । वन डिभिजन कार्यालय डोटीका सहायक वन अधिकृत नवीनतम मिश्र र रेन्जर सुरेश रोकायाले सामुदायिक वन संरक्षणका लागि विद्यमान नीति नियम, कानुन, कार्यविधि र अपनाउनुपर्ने प्रभावकारी कार्ययोजनाबारे वनका पदाधिकारीहरूलाई निर्देशन दिएका थिए ।

‘नेपालमा अपनाइएको सामुदायिक वनको अवधारणा दक्षिण एसियामै उत्कृष्ट छ,’ रेन्जर रोकायाले भने, ‘अझै यसबारे स्थानीय स्तरमा छलफल गर्न जरुरी छ । रानागाउँमा गरिएको छलफलले पदाधिकारीहरूले केही प्रयास गरिरहेको महसुस भयो ।’

केआईसिंह गाउँपालिकाको वडा नम्बर ५ मा ३ वटा सामुदायिक वन छन् । मष्टो सीताराम, लोड्याल र गाबर भत्कड सामुदायिक वन डोटीमा समुदायलाई हस्तान्तरण गरेका मध्ये पुराना वन हुन् । सामुदायिक वनबाट स्थानीयले भने अपेक्षित उपलब्धि गर्न नसकेको सामुदायिक वनका पदाधिकारीहरूले दुखेसो पोखेका थिए ।

उपझोक्ताहरूलाई वन अतित्रमण, आगलानी र रूख कटानी कार्यमा पदाधिकारीहरूले कडाइ गर्न नसक्दा मनोमानी बढ्दै गएको उनीहरूले समेत स्विकारे । ‘अब हामी कडाइका साथ जान्छौं,’ मष्टो सीताराम सामुदायक वनका अध्यक्ष कृष्ण बहादुर रावलले भने, ‘अतिक्रमण गर्नेलाई हटाउँछौं, यसमा वडा कार्यालय र वन डिभिजनको पनि साथ सहयोग चाहिन्छ ।’

मष्टोभित्र ३० परिवारले अतिक्रमण गरेकाले उनीहरूलाई हटाउन नसकिरहेको अध्यक्ष रावलको गुनासो थियो । सहायक वन अधिकृत नवीनतम मिश्रले प्रक्रिया पुर्‍याएर आए आफूहरू सामुदायिक वनले चालेका कदममा साथ दिन तयार रहेको बताए । सो सामुदायिक बैंकले विभिन्न स्रोतबाट आयआर्जन गरी १६ लाख रुपैया बैंकमा बचत गरेको छ । लोड्याल सामुदायिक वनमा भने पदाधिकारीहरू नै निष्क्रिय छन् ।

वन संरक्षणका लागि पटकपटक पहल भएपनि उपभोक्ताहरूबाट दुर्व्यवहार हुन थालेपछि काम गर्न छोडेको उपभोक्ता सदस्य कलावती मल्लले भनिन् । ‘नियमानुसार गल्ती गर्नेलाई कारबाही गर्न खोजे उल्टै पदाधिकारीसँग व्यक्तिगत रिसइबी लिन थालियो,’ मल्लले भनिन्, ‘०५२ सालमा समुदायलाई हस्तान्तरण गरिएको भए पनि कतिपय हाम्रै कमजोरी र कतिपय उपभोक्ताहरूको लापरबाहीले सफलता मिलेन ।’

प्रकाशित : चैत्र १४, २०७५ ०९:२८
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्