पहिला पर्म, अहिले ज्यालादारी- लुम्बिनी - कान्तिपुर समाचार

पहिला पर्म, अहिले ज्यालादारी

‘दिनभर काम गरेबापत् पैसा त आउने भो तर सहयोगी भावना लोप भयो, पैसा नहुनेको खेत बाँझै रहने भयो’
वीरेन्द्र केसी

अर्घाखाँची — शितगंगा–७ की ६७ वर्षीया विमला पन्थीलाई यतिखेर रोपाइँको पर्म तिर्न भ्याइनभ्याइ हुन्थ्यो । असार लागेपछि गाउँभरिका खेतमा धान रोप्न एक दिन पनि फुर्सद हुँदैनथ्यो । त्यसरी धान रोपिदिएबापत आफ्नो १० रोपनी खेतमा धान रोप्न दुई/तीन हल गोरु, आली लगाउने पुरुष र धान रोप्ने गाउँभरिका महिला आएर एकै दिन सबै काम सकिदिन्थे । 


‘कम्तीमा २० दिन अरूको काम गरिदिन्थें, अनि हाम्रोमा २० जना आएर एकै दिनमा पूरै काम भ्याइदिन्थे,’ विगत सम्झिदै विमलाले भनिन्, ‘अहिले त्यो चलन हरायो । टारी खेत बाँझिएर बल्लतल्ल दुई रोपनीमा मात्रै धान रोपाइँ हुन्छ ।’ अहिले त्यही दुई रोपनी खेतमा धान रोप्न पनि घरपरिवारलाई तीन दिन लाग्यो । लामो दूरीबाट कुलो ल्याएर खेतमा सिँचाइ हुन्थ्यो । अहिले त्यो छैन । ‘खेतबारी जोत्न एक घर एक हल गोरु हुन्थे,’ उनले भनिन्, ‘अहिले त गोरु पाइनै मुस्किल छ । गोरु पाल्नै छाडे । त्यो हाते ट्र्याक्टरले जोत्न हाम्रो बल छैन ।’

असारभर गाउँमा एकले अर्कोलाई सघाएरै धान रोपाइँ सकिन्थ्यो । दिनभर काम गरिदिएबापत खाना, खाजा पाउँथे । अहिले पर्म (सहयोग) भन्ने चलन हराएको उनले बताइन् । विगतमा गाउँमा रहेको सहयोगी भावना अहिले पैसामा गएको उनले सुनाइन् । गाउँमा पुरुष र युवा जनशक्ति पाउन कठिन छ । अधिकांशको घरमा बूढाबूढी मात्रै छन् । ‘धान रोप्ने खेतालाको दैनिक ५ सय र गोरुको १ हजार रुपैयाँ तिर्नुपर्छ,’ ७३ वर्षीया मानबहादुर घर्तीले भने, ‘दिनभर काम गरेबापत पैसा त आउने भो तर सहयोगी भावना लोप भयो । काम गर्न नसक्ने र पैसा नहुनेको खेत बाँझै रहने भयो ।’ आफू जवान हुँदा गाउँमा काम गर्न नसक्ने र बूढाबूढीको खेत पहिला रोपाइँ गरेर बल्ल पछि अरूको खेत रोप्ने उनले सुनाए । उनले पहिले १२ रोपनी खेतमा धान उब्जनी गर्थे । दुई छोरा विदेश छन् । बुहारीहरू नातिनातिना पढाउन सहरमा बस्छन् । ‘गाउँमा हामी बूढाबूढी मात्रै छौं,’ उनले भने, ‘काम गर्न सक्दैनौं । खेतबारी बाँझिदै छन्, सकुन्जेल जेनतेन गर्छौं, नसक्दाका दिन सबै बाँझिने हो ।’

बस्ती छाडेर सहर पस्नेको खेतबारीमा घाँस उम्रेको उनले बताए । पैसा भए सबै सहर जाने भएपछि गाउँका घरजग्गा कसैले किन्दैनन् । ‘पहिला अन्नपातदेखि खुर्सानीसम्म आफ्नै बारीमा उब्जनी हुन्थ्यो, कसैकहाँ माग्न, किन्न जानुपर्ने थिएन,’ उनले भने, ‘अहिले खुर्सानी, बेसार सबै दोकानमा पाइन्छ । हरेक उब्जनी घटेको र रैथाने बाली हराउँदै गए ।’ उतिबेला विदेश जाने भन्ने थिएन । अन्नबाली, तरकारी, मसलाबाली सबै आफ्नो जग्गामा उब्जनी गरेर खानुपर्छ, किन्न जानु हुँदैन भनेर एक टुक्रा जग्गा पनि बाँझो रहँदैनथ्यो । ‘गाउँका छिटफुटबाहेक अधिकांशले नुनबाहेक अरू खानेकुरा किन्दैनथे,’ उनले विगत सम्झे, ‘खान नपुग्ने परिवारलाई पैंचो अन्न दिने चलन थियो । अहिले त सबैथोक दोकानबाट नकिनी खानु छैन ।’ ट्र्याक्टर लगाएर जोत्ने चलन सुरु भयो । आधुनिक प्रविधि भित्रिए पनि दैनिक ज्यालादारीमा खेतबारीमा काम गर्दा उब्जनी भन्दा ज्याला धेरै हुने उनले बताए ।

सिद्धाराकी प्रमिला नेपालीले पर्ममा पनि काम गरिन् । असारयता ज्यालादारीमा धान रोपेकी छन् । खान खाएर दैनिक ३ सय रुपैयाँ पाउँछिन् । ‘काम गरेर हातमा पैसा भयो त्यो एउटा कुरा भयो,’ उनले भनिन्, ‘चलन त पुरानै राम्रो थियो ।’ सबैथोक आफैंले उब्जनी गरेर खाने चलन थियो । भारतमा नोकरी गरेर गाउँमा खेतबारी किन्ने र उब्जनी गरेर खान्थे । अहिले त गाउँका खेतबारी यत्तिकै छाडेर सहरमा घरघडेरी किन्न र बसाइँ सर्ने लहर आएको उनले बताइन् । ‘हेर्दाहेर्दै चलन बदलियो, ती उब्जनी हुने खेतबारी बाँझिए, असारमा रोपाइँ हुने खेतमा अहिले घाँस उम्रेको छ,’ उनले भनिन्, ‘अहिले सबैथोक किनेर खाने, काम गरेबापत ज्याला पाइने भयो ।’ जहाँ जे काम गर्दा पनि पैसा नभई नहुने भएको उनले बताइन् ।

थम्मनबहादुर सार्कीले एक हलगोरु पालेका छन् । यतिबेला उनलाई खेत जोत्न भ्याइनभ्याइ छ । सबै ठाउँमा ट्र्याक्टर पुग्दैन । युवाले मात्रै हाते ट्र्याक्टरले जोत्न सक्छन् । कमजोरले चलाउनै सक्दैनन् । ‘खेत जोत्छु, खान खाएर दैनिक ७ सय रुपैयाँ पाएको छु,’ उनले भने, ‘पहिला जोतेर खान पाउँथें, पर्म हुन्थ्यो, अहिले ज्याला पाउँछु । त्यो पैसाले चामल किनेर खान्छु ।’

प्रकाशित : श्रावण १, २०७९ ०८:०१
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अघिअघि उत्खनन, पछिपछि अनुगमन !

नदी दोहन भइरहेको स्पष्ट भए पनि कारबाही गर्न अनुगमन टोली निरीह
जे पाण्डे

नेपालगन्ज, बाँके — राप्ती नदी तटीय क्षेत्रमा नदीजन्य सामग्रीको चोरी निकासी अझै रोकिएको छैन । ढुंगा, गिट्टी र बालुवाको चोरी निकासी नरोकिएपछि केही दिनअघि अनुगमनमा गएको टोलीका सदस्य महेश्वर पौडेलले राजनीतिक संरक्षण प्राप्त तस्करलाई नियन्त्रणमा लिन सक्ने अवस्था नरहेको प्रतिक्रिया दिए ।


‘हामी पुग्दा जेसीबीले नदीबाट ढुंगा, गिट्टी र बालुवा धमाधम झिकेको देखिन्थ्यो । ती सामग्री लोड गरेर टिपर गुडिरहेका हुन्छन्,’ उनले भने, ‘तस्करहरू हामीलाई देख्नेबित्तिकै भागाभाग गर्छन् । टिपरका ढुंगा, गिट्टी झारेर बाटो नै रोकिदिन्छन् । हामी पछिपछि र तस्कर अघिअघिजस्तो हुन्छ, समात्नै सकिंदैन ।’ तस्करीको चौतर्फी विरोध भएपछि एक महिनाअघि राप्ती सोनारी गाउँपालिकाले ढुवानीका लागि राखेको ३१ करोड ६३ लाख रुपैयाँ बराबरको ढुंगा, गिट्टी नियन्त्रणमा लिएको थियो । तर, त्यसलाई लिलाम गर्नुको साटो सस्तोमा बिक्री गरी ढुवानी गर्न अनुमति दिएपछि पालिकाको आलोचना भएको थियो । त्यसलगत्तै जिल्ला समन्वय समिति र जिल्ला प्रशासन कार्यालयका अधिकारीहरूले अवैध दोहन, संकलन र बिक्री वितरणको अनुगमन थालेका हुन् । अनुगमन टोलीका सदस्यले एक महिनाअघि जसबाट ती सामग्री नियन्त्रणमा लिइएको हो, उसैलाई ढुवानी अनुमति दिएको पाइएको बताएका छन् ।

‘राप्ती सोनारीले असार ६ मा ढुवानी गर्न लिखित पत्र नै दिएको पाइएको छ । सञ्चालनमा रहेका धेरै क्रसर उद्योग अवैध छन् । प्रमाण माग्दा अडिटरलाई दिएका छौं भन्छन् । नियन्त्रणमा लिन सक्ने अवस्था नै छैन,’ अनुगमन समितिका सदस्य पौडेलले भने ।

जिल्ला समन्वय समिति र जिल्ला प्रशासन कार्यालयको अनुगमन टोली देख्नासाथ तस्करीमा संलग्नहरू भागभाग गर्ने गरे पनि टोली फर्किनासाथ काम जारी राख्ने गरेका छन् । ‘नदी दोहन गरेर धेरै स्टक राखेका छन् । अब नयाँ तरिकाले अनुगमन थालेका छौं । उनीहरूको डुकुमेन्ट हेर्छौं । क्रसर उद्योगहरू नवीकरण भए नभएको हेर्छौं । मापदण्ड विपरीतका उद्योगलाई कारबाही गर्छौं,’ जिससका संयोजक ज्ञानेन्द्र चौधरीले भने ।

पछिल्लोपटक राप्ती नदी तटीय क्षेत्रको ७० स्थानबाट नियन्त्रणमा लिएको प्रतिघनफिट १४ रुपैयाँ पर्ने २ करोड २२ लाख १३ हजार ३ सय २२ घनफिट ढुंगा र गिट्टी आधा भाउमा बिक्री गर्न दिने प्रदेश सरकारले निर्णय गरेको थियो । ‘प्रदेश सरकारले प्रतिघनमिटर १४ रुपैयाँ २४ पैसाको ढुंगा, गिट्टीको दर ८ रुपैयाँ ३० पैसामा झरेर बिक्री गर्नु भन्यो । सरकारको नीति अनुरूप त्यही रेटमा राजस्व जम्मा गर्न लगाएर ढुवानी अनुमति दिएका छौं,’ राप्ती सोनारीका अध्यक्ष तप्तबहादुर पौडेलले भने, ‘अवैध दोहन र उत्खनन रोक्ने प्रयासमा छौं ।’ जिल्लामा चुरे फेदीमा रहेको परुवा खोला, झिझरी खोला, खैरी खोला, मुगुवा खोलासँगै राप्ती नदीको टिकुलीपुरघाट सिधनियाघाट, बग्दैलाघाट, लालपुरघाट, आलिनगर खल्लाटपरीघाट, जलालाघाटबाट सबैभन्दा धेरै ढुंगा र गिट्टी तस्करी हुँदै आएको छ ।

प्रकाशित : श्रावण १, २०७९ ०७:५९
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×