कमसल कामले उप्कियो कालोपत्र, भत्कियो नाली- लुम्बिनी - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

कमसल कामले उप्कियो कालोपत्र, भत्कियो नाली

करोडौं खर्चेर कालोपत्र गरिएका ग्रामीण तथा मुख्य सडक, तिनका नाली र रिटेनिङ वालको अवस्था महिनाभित्रै बिजोग
चोरले चोर्दै हिँड्ने पुलिस पछि लाग्ने भन्ने हुँदैन, गुणस्तर कायम गर्ने पहिलो दायित्व निर्माण व्यवसायीकै हो– रामेश्वर लम्साल प्रमुख, सडक डिभिजन कार्यालय
माधव अर्याल

पाल्पा — रिब्दीकोट गाउँपालिकाको हार्थोकदेखि गाउँपालिका भवनसम्मको सडक अघिल्लो आर्थिक वर्षको असारमा कालोपत्र गरियो । ६ सय मिटर सडक अहिले कालोपत्र गरेको नगर्‍यै अवस्थामा पुगेको छ । वर्षायाममा निर्माण गरिएकाले कालोपत्र, नाली र पर्खालको अवस्था बिजोग बनेको हो । प्रदेश सरकारले पालिकालाई असारमा पठाएको १ करोड रुपैयाँ बजेट सक्न हतारमा उपभोक्ता समितिमार्फत काम गरिएको थियो । तर, उपभोक्ता समितिले बर्खायाममै कालोपत्रलगायतका निर्माणकार्य गर्दा दिगो हुन नसकेको हो ।

निर्माण सकिएको एक महिना नहुँदै भत्किएको पाल्पाको तिनाउ–३ सिद्धबाबा क्षेत्रको नाली । तस्बिर : माधव/कान्तिपुर

रिब्दीकोटले त्यसै वर्ष कन्टीपोखरादेखि देउराली जाने झण्डै १ किलोमिटर सडक पनि कालोपत्र गरेको थियो । १ करोड खर्चेर कालोपत्र गरेकामा ६ महिना टिकेन । अहिले कालोपत्र उप्किसकेको छ । नालीको अवस्था पनि राम्रो छैन । वर्षायाममा कालोपत्र गर्दा स्थानीयले विरोध पनि गरेका थिए । पालिकाले धेरै पटक गुनासो पनि खेप्नुपर्‍यो । ‘हामीले उपभोक्ता समितिलाई बोलाएर धेरै पटक दुवै स्थानका कालोपत्रका सम्बन्धमा छलफल गरियो,’ गाउँपालिकाका पूर्वअध्यक्ष नारायणबहादुर जीसीले भने, ‘तर सुनुवाइ खासै भएन । बजेट अन्तिममा आयो । हतारमा काम गर्दा त्यति राम्रो हुन पाएन । टिपर अधिक चल्दा टिकाउ हुन पाएन ।’ बगनासकाली गाउँपालिकामार्फत झिरभन्ज्याङदेखि बराङ्दी, खानीगाउँसम्म जाने सडकमा गरेको कालोपत्र पनि उप्किसकेको छ । पालिका, प्रदेश सरकार र स्थानीय पूर्वाधार विकास साझेदारी कार्यक्रम (संसद् विकास कोष) बाट १ करोडभन्दा बढी खर्चिए पनि गुणस्तरीय काम हुन सकेन । तिनाउ गाउँपालिकाको बजार क्षेत्र र रामपुर नगरक्षेत्रमा गरिएको कालोपत्रको अवस्था पनि बिजोग छ ।

सडक डिभिजन कार्यालयले सिद्धार्थ राजमार्गमा गरेको कालोपत्रको अवस्था पनि उस्तै छ । ‘एक महिना नहुँदै कालोपत्र उप्किइसकेको छ,’ कार चालक कृष्ण छन्त्यालले भने, ‘अघिल्लो वर्ष गरेको कालोपत्रको अहिले नामोनिसान छैन । खाल्डाखुल्डी मात्र छन् ।’ निर्माण गर्दा गुणस्तरमा ख्याल नगर्दा राजमार्गको अवस्था कन्तबिजोग भएको उनको भनाइ छ ।

राजमार्गको लामडाँडा घुम्तीमा अघिल्लो वर्ष कालोपत्र गरेको स्थानमा अहिले पनि कालोपत्र गरिएको छ । निर्माण व्यवसायी र सडक डिभिजनका प्राविधिकको लापरबाहीले यस्तो अवस्था आएको स्थानीयको आरोप छ । प्रभासनजिकै पनि अवस्था उस्तै छ । गौडेपुल, केराबारी, पानीमिललगायतका स्थानमा पनि कालोपत्र एक महिना पनि टिकेन । तानसेनदेखि हार्थोकसम्मको सडकमा अघिल्लो वर्ष असारमा टालटुल गरिएको थियो । उक्त सडक अहिले पुरानै अवस्था छ । सडक डिभिजनका अनुसार यी सडकको मर्मतमा मात्रै ४ करोड रुपैयाँभन्दा बढी रकम खर्च भएको छ । तानसेन नगरपालिकाले पनि अघिल्लो वर्ष सडकमा मात्रै ६ करोड रुपैयाँभन्दा बढी खर्च भएको जनाएको छ ।

‘तर जुनसुकै स्थानमा एक वर्ष पनि नटिक्ने कालोपत्र भयो,’ तानसेन–४ का लेखनाथ ढुंगानाले भने, ‘कस्ता प्राविधिक हुन् र कस्ता निर्माण व्यवसायी हुन् ? गुणस्तर नियन्त्रण गर्न किन नसकेका होलान् !’ अधिकांश सडकमा कालोपत्र, नाली निर्माण, रिटेनिङ वालको अवस्था भद्रगोल छ । आँखैअघि न्यून गुणस्तरको काम भएको थाहा पाउँदा पनि नगरवासीले आवाज नउठाएकोमा भने उनी चिन्तित छन् ।

डिभिजन कार्यालयमार्फत भएका सिद्धार्थ राजमार्ग, तानसेन–तम्घास सडकलगायतका काममा रिटेनिङ वाल, नाली निर्माण, कालोपत्रलगायतमा कमसल सामग्रीकै कारण एक महिना पनि नटिकेको उनको दाबी छ । तानसेन–रिडी सडकमा मात्र कालोपत्रसहित स्तरोन्नति गर्न ६ करोड रुपैयाँ बढीको लागतमा अघिल्लो आवदेखि नै काम भइरहेको छ । सडक पूर्वाधार विकास कार्यालयमार्फत रानीमहल जाने सडकमा भएको कालोपत्रको काम पनि गुणस्तरहीन छ । ६ करोड खर्चिएको सडकको कालोपत्र अहिले ठाउँठाउँमा उप्किसकेको छ । कालीगण्डकी करिडोर आयोजना (गौरवको आयोजना) अन्तर्गत सडकको कालोपत्र, रिटेनिङ वाल र नाली टिकाउ हुनेगरी नबनाइएको इन्जिनियरहरू नै बताउँछन् । ‘मुख्य कुरा भनेको इस्टिमेट र त्यसको गुणस्तर नियन्त्रण नै हो,’ इन्जिनियर भीमसेन कार्कीले भने, ‘सामग्रीको गुणस्तर नियन्त्रणमा ध्यान नदिएकाले यस्तो भएको हो ।’

उनका अनुसार कालोपत्र गर्दा चिसो जमिनमा बिटुमिन बिच्छ्याउन हुँदैन । बिटुमिनको गुणस्तर जाँच भएको छैन । सब–बेस र बेस बिच्छ्याउँदा पनि गुणस्तर जाँच भएको हुँदैन । कतिपय गिट्टीमा माटो धेरै हुन्छ । रोलिङ गर्दा पनि कमजोरी भएको छ । सुक्खा हुन दिएपछि ब्रस गरेर वा एयर प्रेसरले धूलो सफा गर्नुपर्नेमा त्यस्तो नगरिएकाले कालोपत्र टिकाउ नहुने गरेको उनको भनाइ छ । रिटेनिङ वाल र नाली निर्माणमा गुणस्तरको बालुवा र सिमेन्ट प्रयोग नगरिएको उनले दाबी गरे । ‘जे जति सामग्री प्रयोग गरिएको छ । त्यसको गुणस्तर जाँच राम्रोसँग भएको छ वा छैन भन्ने महत्वपूर्ण हुन्छ । प्राविधिकको रेखदेख कसरी भएको छ भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ,’ उनले भने ।

तानसेनदेखि चिडियाखोलासम्म निर्मित नाली र रिटेनिङ वालको गुणस्तर राम्रो देखिँदैन । केही स्थानमा माटोको मात्रा अत्यधिक भएको बालुवा प्रयोग गरेको थाहा पाएपछि सडक डिभिजन प्रमुख रामेश्वर लम्सालले गुणस्तरीय बालुवा प्रयोग गर्न निर्देशन नै दिएका थिए । सिद्धार्थ राजमार्गमा अघिल्लो आर्थिक वर्षदेखि १५ करोड रुपैयाँभन्दा बढीको काम भइरहेको छ । ‘हामीले भन्नुपर्ने सबै स्थानमा काम राम्रो गराउन भनियो,’ प्राविधिक सन्तोष कार्कीले भने, ‘हामी आफैं हिंड्ने सडक हो, राम्रो हुनुपर्छ भन्ने हामीलाई पनि लाग्छ । अरू केही होइन, गुणस्तरको काम हुनुपर्छ भन्ने नै हो ।’ तर निर्माण व्यवसायी भने काम नराम्रो गरेको स्वीकार्दैनन् । त्यसमाथि धेरै स्थानमा एकै पटक ठेक्का लिने र काम अल्झाएर राख्ने समस्या पनि छ ।

निर्माण व्यवसायीको लापरबाहीले गर्दा काममा गुणस्तर नभएको सडक डिभिजन प्रमुख लम्साल बताउँछन् । उनी नियमनमा भने समस्या देख्दैनन् । ‘म्याद सकिनै लाग्दा काम गर्ने र प्रेसरमा काम गर्ने भएकाले नै गुणस्तरमा पनि कमजोरी भएको हुन सक्छ,’ उनले भने, ‘यही काम फागुन–चैतमा गर्न कसले रोकेको थियो र ? अनुशासित नहुँदा नै समस्या आएको हो ।’ गुणस्तर नियन्त्रण कर्मचारीले मात्र गर्ने विषय नहुने उनको भनाइ छ । गुणस्तरको काम गर्छु भन्ने प्रतिबद्धता जनाएका निर्माण व्यवसायीले गलत गर्दा कर्मचारीले मात्र नियन्त्रण गरेर नसक्ने उनले स्पष्ट पारे । ‘पहिलो दायित्व निर्माण व्यवसायीकै हो,’ उनले भने, ‘चोरले चोर्दै हिंड्ने पुलिस पछि लाग्ने भन्ने हुँदैन । जोसुकैले पनि चासो लिनुपर्छ ।’

निर्माण व्यवसायी टोपबहादुर रायमाझीले भने समयमा टेन्डर नगर्ने भएकाले व्यवसायीलाई मात्र दोष दिएर नहुने बताए । ‘तापक्रम पुग्नेगरी, सुक्खा बनाएरै कालोपत्र राख्ने गरिएको छ,’ उनले भने, ‘सकेसम्म गुणस्तरमा कमी गर्न हुन्न भन्ने सबैमा छ ।’ काम गर्ने सिलसिलामा कमीकमजोरी भए अन्तिम रकम निकासा नहुँदासम्म सुधार्न सकिने उनको तर्क छ ।

प्रकाशित : असार १७, २०७९ ०९:०३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

रंगमञ्चमा इलामेली लाप्चा

‘हामीले त नाटक भनेको सडकमा गर्ने भन्ने मात्र बुझेका थियौं, यता आएर हलभित्र साँच्चिकै घरजस्तै बनाएर मञ्चन गर्नुपर्ने रहेछ’
सुशीला तामा‌ङ

काठमाडौँ — ‘अहिले इलामको सिजनचाहिँ चिया टिप्ने हो । आफ्नो काम सबै थाती राखेर हामी नाटक देखाउन आएका छौं । काठमाडौंको स्टेजमा फर्स्ट ताल देखा परेको, खोइ कस्तो भयो । हामीलाई त केही पनि थाहा छैन ।’ काठमाडौं थापागाउँस्थित कुञ्ज थिएटर आरोहण गुरुकुलमा ३८ वर्षीया सोङकित लाप्चाले एकै सासमा यी सबै कुरा भन्दै गर्दा हलमा उनको समूहलाई दर्शकले तालीले स्वागत गरे । उनले सुरुमै बुझाइन्, ‘हामी लेप्चा होइन, लाप्चा हौं ।’

नेपाल संगीत तथा नाट्य प्रतिष्ठान र गुरुकुलले आइतबारदेखि सुरु गरेको बहुभाषिक नाट्य उत्सवमा सोङकितकै निर्देशनमा लाप्चा उत्थान मञ्चले लाप्चा भाषाको नाटक ‘स्वर्ग जाने बाटो’ मञ्चन गरेको थियो । नाटककै माध्यममा राज्यले लोपोन्मुख जातिभित्र राखेको आफ्नो समुदायको कथा, भाषा, संस्कृति, परिवेश, इतिहास तथा सभ्यतालाई इलामदेखि राजधानीसम्म पहिलोपल्ट ल्याइपुर्‍याउन भोगेको कष्ट र उनको समूहलाई काठमाडौंसम्मको बाटो देखाउने सूर्योदय नगरपालिका, गणेश रसिक फाउन्डेसन, भुवनराज ढुंगाना, गायत्री वली घिमिरेलगायतलाई उनले पटकपटक सम्झिरहिन् ।

आफ्नो जातिको यथार्थ पक्षलाई नाटककै रूपमा रंगमञ्चमा ल्याउन पाएकोमा सोङकितलाई जीवनमा एउटा युद्ध नै जितेजस्तो भएको छ । अहिले उनले घरतिर टिप्न ठिक्क परेको चिया बगानलाई भुलेकी छन् । ‘हामीले त नाटक भनेको सडकमा गर्ने भन्ने मात्र बुझेका थियौं,’ उनले भनिन्, ‘यता आएर हलभित्र साँच्चिकै घरजस्तै बनाएर मञ्चन गर्नुपर्ने रहेछ । हामीलाई यताको नाटकबारे केही नै थाहा नै रहेनछ ।’

प्रतिष्ठानले सबै भाषाभाषीको नाटक मञ्चन गर्ने भन्ने खबर इलामसम्म पुगेपछि सोङकितको समूहले जम्माजम्मी ९ दिनमा नाटक तयार गरे । दुई वर्ष अगाडि रंगमञ्चसम्बन्धी १२ दिन जति प्रशिक्षण लिएका उनको समूह त्यही आधारमा नै काठमाडौंमा नाटक ल्याउन तयार भएका थिए । राजा श्रेष्ठले समूहलाई थप प्रशिक्षण दिएर अझ बलियो बनाए । सोङकितका अनुसार समूहले लाप्चा समुदाय र इतिहासमा जोडिएको पौराणिक कथालाई नै नाट्य रूपान्तरण गरे । उनीहरूले कथामा आधारित रहेर नै पात्रअनुसारको संवाद मौखिक रूपमा तयार गरे । थोरै समय भएकाले संवाद लेखन र अभ्यासका लागि तयारी पुगेन । जसरी पनि काठमाडौंमा लाप्चा जातिलाई पुर्‍याउने हुटहुटीले गर्दा उनीहरूले नाटक मञ्चन गरेरै छोडे । नाटकका लागि स्क्रिप्ट लेखन र अभ्यास नभएकाले जातिको कथा र संस्कृतिलाई देखाउन असाध्यै कठिन भएको राजाले सुनाए । उनले भने, ‘मैले उहाँहरूलाई नाटकका सामान्य कुरा मात्र सिकाएको थिएँ । नाटकमा प्रयोग हुने लाइट, टुल्सहरू र यसभित्रका अन्य कुराहरू सिक्नै बाँकी छन् । काठमाडौंमा आफ्नो जातिका बारे नाटक देखाउने उहाँहरूको उत्साहले सफल रूपमा मञ्चन भयो ।’

लाप्चाहरूलाई लोपोन्मुख जाति भनेर राज्यले भत्ता र केही सुविधा दिएर दया देखाउनुभन्दा प्रत्येक क्षेत्रमा अब समान अवसर दिनुपर्ने सोङकितको धारणा छ । उनले भनिन्, ‘हामीलाई कहाँ के भइरहेको छ थाहा नै हुन्न । अहिले लाप्चाहरूमा केही गर्नुपर्छ भन्ने जागरण आएको छ । समान अवसरमा दिएमा हामीले पनि आफ्नो कुरा भन्न सक्ने भएका छौं ।’ २०५८ मा स्थापित रोङ सेजुम ठीं (लाप्चा उत्थान मञ्च) मार्फत जातिको धर्म, संस्कृति, भाषा, वेषभूषा, ऐतिहासिक तथा पुरातात्त्विक महत्त्वका गुम्बा आदि संरक्षण, अध्ययन र अनुसन्धान हुँदै आएको उनले सुनाइन् ।

नाटक ‘स्वर्ग जाने बाटो’ को कथामा भएजस्तै लाप्चाहरू माथि उठ्न नसकेको सोङकितले दुःखेसो गरिन् । कथाअनुसार एक जना आफू घरमूलीले स्वर्ग गएको सपना देख्छ । त्यसपछि गाउँलेहरू बैठक बसी सबै स्वर्गतिर जाने योजना बनाउँछन् । गाउँलेहरू आफ्नो रीतिरिवाजअनुसार प्रकृति, कूल देवताको पूजापाठ गरी माटोको घैलाद्वारा तलैतला बनाएर स्वर्ग जाने बाटो बनाउँछन् । सबैभन्दा माथि पुगेकोले स्वर्ग पुग्नै लाग्यो भनेर अंकुशे माग्दा सबैभन्दा तल बस्नेले ढालिदेऊ भनेको सुन्छ । आवाज नै विपरीत सुनेपछि स्वर्ग जाने बाटो भत्किन्छ र स्वर्ग जाने सपना अपूरो हुन्छ । त्यसैमा थुप्रै लाप्चाहरू मासिन्छन् र अंगभंग हुन्छन् । माटोको घैला यत्रतत्र छरिएको स्वरूपलाई लाप्चाहरू आफ्नो घट्दो जनसंख्याको रूपमा लिन्छन् । लोपोन्मुख भए पनि समाज र राज्यले संरक्षणका लागि गरेको बेवास्तालाई नाटकको कथासँगै प्रस्तुत गरिएको सोङकितको भनाइ छ । लाप्चाहरूले हरेक वर्ष पुस महिनाको औंसीदेखि सात दिनसम्म निकै हर्षोल्लासका साथ मनाउने पर्व, लाप्चाहरूको जीवनपद्धति, सांस्कृतिक पक्षलाई नाटकमा दुरुस्तै उतारिएको थियो ।

लाप्चाहरूले आफ्नो समुदायलाई चिनाउन निकै ढिलो भइसकेको सुनाउँदै नाट्य समूहका ५२ वर्षीय ज्ञानबहादुर लाप्चा अहिलेको प्रयासलाई सुरुवाती नै भएपनि निकै उपलब्धिपूर्ण रहेको मान्छन् । नाटक हेरेपछि प्राध्यापक अभि सुवेदीले सोङकितको समूहबाट अरुले पनि केही सिक्नुपर्ने भन्दै उनीहरूको प्रयासलाई प्रशंसा गरे ।

प्रकाशित : असार १७, २०७९ ०९:०३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×