छोरी बिमाले बालविवाह रोक्दै- लुम्बिनी - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

छोरी बिमाले बालविवाह रोक्दै

‘केही गर्न सक्ने भएपछि विवाह गरिदिन पाए दाइजो– भन्दा ठूलो सम्पत्ति हुन्छ’
सन्जु पौडेल

लुम्बिनी — रूपन्देहीको गैडहवा गाउँपालिका–१ का आशिषचन्द्र प्रजापतिले ०७७ साउन २१ गते जन्मिएकी छोरीको बिमा गरिदिएका छन् । छोरी जन्मिएको दुई महिनामै जन्मदर्ता गराएर बिमा गराएको उनले बताए । बिमाकै लागि छिटो जन्मदर्ता गराइएको उनले बताए । ‘नियमित कमाइ नहुँदा जति प्रयास गरे पनि छोरीलाई पढाउन सकिंदैन,’ उनले भने, ‘बिमाबापत २० वर्षपछि आउने रकमले उच्च शिक्षा पढाउन सहज होला ।’

गाउँपालिकाले ०७५मा बालिका बिमा ऐन बनाई लागू गरेपछि त्यसयता जन्मिने हरेक छोरी र पालिकामा रहेका छोरीले पढ्नेदेखि बाल्यकाल आमाबुबासँगै दाजुभाइसरह बिताउन पाउने भएका हुन् । बालिका २० वर्ष पुग्नुअगावै विवाह भएमा बिमा रकम नदिइने भएकाले पनि त्यतिन्जेलसम्म बालिकाले पढ्न पाउने स्थिति निर्माण हुने गरी योजना अघि बढाइएको हो । गाउँपालिकाले सुविधा दिएकाले उत्साहित भएर बिमा कार्यक्रममा सहभागी भइरहेको स्थानीयले बताए । स्थानीयले आफ्नो कामबाहेकका विषयलाई चासो नदिने भएकाले यसको प्रचार आवश्यक रहेको प्रजापतिले बताए ।

गैडहवा–६ की बालिका श्रीया यादवका अभिभावकले पनि बिमा गरिदिएका छन् । साढे दुई वर्षीया यादवको गत वर्ष बिमा गरिदिएको आमा रिता यादवले बताइन् । आफ्ना अभिभावकले उच्च शिक्षा पढाउन नसके पनि छोरीको बिमा रकमले पछि आफैं पढ्न सक्ने उनले बताइन् । २० वर्षसम्म आफ्नै हेरचाहमा हुर्कने भएकाले योजना मन परेको उनले बताइन् । स्थानीय सरकारदेखि आफूहरूले आशा गरेका राम्रा काम हुँदा सबैले साथ दिनुपर्ने र आफ्ना छोरीका लागि बिमा अनिवार्य गरिदिनुपर्ने भन्दै यादवले मधेसमा हुने बालविवाह रोक्न र छोरी दिंदा सँगै दिनुपर्ने दाइजो रोक्नसमेत यसले सघाउने बताइन् । ‘बिमा गरिदिएपछि करले पनि छोरी पढाइन्छ,’ उनले भनिन्, ‘पढेकी छोरी आफ्नै खुट्टामा उभिएर केही गर्न सक्ने भएपछि विवाह गरिदिन पाए दाइजो भन्दा ठूलो सम्पत्ति हुन्छ ।’ बिमा कार्यक्रमले बालविवाह रोक्ने र छोरीको शिक्षादीक्षामा मद्दत पुग्ने विश्वास बढेको उनले बताइन् । उनले यस्तो कार्यक्रमले घरमै सुत्केरी भई मृत्युवरण गर्न बाध्य हुने आमा र सन्तानको जीवन जोगाउन सघाउने बताइन् ।

०७५ देखि २० वर्षे बिमा योजना लागू गरेको गैडहवामा ०७५ साउन १ गतेदेखि सूचीकृत गरिएको नियमावली अनुसार कुनै पनि स्वास्थ्य संस्थामा जन्मिएका पालिकाभित्रका छोरीको बिमा हुने प्रावधान तय भएको थियो । कार्यपालिकाबाट पास भएको बालिका बिमा योजनाको निर्णय अनुसार आर्थिक वर्ष ०७५/ ०७६ मा ४० लाख रुपैयाँ बिमाका लागि विनियोजन गरिएको स्वास्थ्य संयोजक सुरेन्द्र चौहानले बताए । उक्त वर्ष यहाँका ३४ बालिकाको बिमा भएको उनले सुनाए । वडास्तरमा धेरै प्रचार हुन नसकेका कारण सुरुको वर्ष बिमाबापतको सबै रकम प्रयोग भने नभएको उनको भनाइ छ । त्यस्तै, ०७६/०७७ मा पालिकाले १५ लाख रुपैयाँ बिमाका लागि छुट्याएको थियो । सो वर्ष ७५ जना बालिकाको बिमा भयो । ०७७/७८ मा समेत १५ लाख रुपैयाँ नै विनियोजन गरी ७५ जनाको बिमा गर्न सफल भएको पालिकाले चालु आर्थिक वर्षका लागि २५ लाख छुट्याएको भन्दै चौहानले बजेट निकासा नभएकाले ३२ जनाको निवेदन दर्ता भई रोकिएको बताए ।

बालिकाको सानो उमेरमै बिहे गरिदिने प्रचलनलाई तोडी छोरी पढाउने अभियान बढाउन बिमा योजना सफल हुँदै गएको गाउँपालिका अध्यक्ष बच्चुलाल केवटले बताए । २० वर्षअगावै विवाह गरिदिए बिमाबापतको रकम स्वतः पालिकाको खातामा जम्मा हुन्छ । यस्तो नियमले बालविवाह रोक्न र छोरी पढाउनुपर्छ भन्ने सोच बढेको उनले बताए । बिमा भएका छोरीको विवाह गर्न अभिभावक नहतारिने क्रम बढ्दै गएको उनले सुनाए ।

गाउँपालिकाले सुरु गरेको कार्यक्रम सुरुमा त्यति प्रभावकारी नभए पनि बिमाबारे गाउँबासीले बुझ्दै गएपछि अहिले कार्यक्रम सफल बन्दै गएको गाउँपालिका अध्यक्ष केवटले बताए । ‘हामीले ल्याएको योजनाले आमाको गर्भमा भ्रुणहत्या हुने समस्या पनि हटेर गयो,’ उनले भने, ‘वर्षैपिच्छे बिमा गर्ने संख्या बढेको र छोरीलाई पढाएर सक्षम बनाउनेतर्फ अभिभावक अघि बढेका छन् ।’

प्रकाशित : श्रावण ९, २०७८ ११:५७
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

‘सहारा छुट्यो, जिम्मेवारी बढ्यो’

आमाबुबा बितेपछि १५ वर्षीया किशोरीलाई घर धान्ने जिम्मा
सन्जु पौडेल

लुम्बिनी — प्रतिमा मुसहर १५ वर्ष लागिन् । उनको रेखदेख गर्ने कोही छैन । उनी नै घरकी अभिभावक हुन् । साँझ–बिहान छाक जोहो, मजदुरी र घरायसी काम एक्लै गर्छिन् । यो उनको रहर नभई बाध्यता हो । चार वर्षअघि आमाले छोडिन् । गत पुसमा बाबुको मृत्यु भयो । त्यसयता तीन वर्षका कान्छा भाइ हुर्काउने र पढाउने जिम्मा आफ्नै काँधमा आएको उनले बताइन् ।

रूपन्देहीको कञ्चन गाउँपालिकास्थित मुसहर बस्तीकी प्रतिमा मुसहर काम गर्दै । तस्बिर : सन्जु/कान्तिपुर

रूपन्देहीको कञ्चन गाउँपालिका–२, विजयनगरमा प्रतिमा र उनका भाइ बस्छन् । भाइ गोविन्द ३ कक्षामा पढिरहेका छन् । प्रतिमाले विद्यालय टेकिनन् । पश्चिम नवलपरासीस्थित मामाघरमा बाल्यकाल बिताइन् । उमेर बढ्दै गएपछि आमाबुबासँगै बस्न आइन् । उनी ११ वर्षकी हुँदा आमाले छोडेर अन्यत्र गइन् ।

त्यसपछि खुट्टाका बिरामी बाबुको स्याहारसुसार, औषधि र भाइका लागि खाना जुटाउने संघर्ष सुरु भयो । घर निर्माणस्थलमा गिट्टी चाल्ने काम गर्न थालिन् । त्यसबाटै निर्वाह चलाइन् । बिरामी बाबुको गत पुसमा मृत्यु भयो । ‘बुबा छउन्जेल सहारा हुनुहुन्छ भन्ने लाग्थ्यो,’ उनले भनिन्, ‘अहिले सहारा छुट्यो, जिम्मेवारी बढ्यो ।’

गाउँमा ९ परिवार मुसहरको बसोबास छ । पालिकाले स्थानीयको खरको छानो हटाएर जस्तापाताले छाएको छ । यसपालि घर चुहिन छाड्यो । तर, स्थानीयको आँसु चुहिन छाडेको छैन । घरमा बिछ्यौना बल्लतल्ल जोहो गरेका छन् । अन्नपात सञ्चित छैन । मजदुरी पाए छाक टर्ने, नत्र भोकै सुत्नुपर्ने बाध्यता उनले सुनाइन् । प्रतिपरिवार १/२ कट्ठा ऐलानी खेतमा फलाउने अन्नले दुई महिना पनि खान पुग्दैन ।

प्रतिमासँगै तारा मुसहरको घर जोडिएको छ । ताराले ७ कक्षा उत्तीर्ण गरिन् । ‘८ कक्षामा भर्ना हुन पैसा छैन,’ उनले भनिन्, ‘विद्यालयले किताब किन्न र भर्ना हुन पैसा लिएर आउन भनेको छ । त्यसैले आमाले हुने दिन पर्खिनुभएको छ ।’ ताराको चाहना नेपाली सेनामा भर्ती हुनेछ । उनीहरू फुर्सदमा सेनामा भर्ती भएको कल्पना गर्छन् । ‘मलाई ८ कक्षा पढ्न नपाउने डर छ,’ ताराले भनिन्, ‘पैसा नभए केही नहुने रहेछ, रहर पालेर के गर्नू ?’ ताराका बाबुको मृत्यु भएको दुई वर्ष भयो । जन्डिस रोगी बाबुको मृत्युपछि ४२ वर्षीय आमा सुनकुमारीलाई चार सन्तान हुर्काउन मुस्किल परेको छ । जेठा छोरा मामाघर बस्छन् । ‘बिरामी परे पनि, नसके पनि जबरजस्ती काम गर्छु,’ उनले भनिन्, ‘गरिब हुनु पनि सजाय रहेछ ।’ निरन्तर निषेधाज्ञा लागू भएकाले कसैले काममा नबोलाएको उनले बताइन् । ‘घरमा सुको छैन,’ उनले भनिन्, ‘अन्न नभएकाले पानी पिलाएर छोराछोरीलाई केहीबेरमा भात पकाएर दिन्छु भन्दै निदाउन हाल्छु ।’

आज खाए भोलि के खाने भन्ने चिन्ता छ । बिहानै घरबाट हिँड्ने र भात खाने समय कटेपछि आएर छोराछोरीलाई बहाना बनाएर भुलाउने गरेको उनले बताइन् । हातमा चोट लागेपछि काम गर्न सक्दिनन् । ‘छोरी र मैले रोपाइँ गरेर यसपटक ७ हजार रुपैयाँ कमायौं,’ उनले भनिन्, ‘त्यो पैसा रासन खरिदमै सकियो ।’ छिमेकीसँग ऐंचोपैंचो गर्न नसकिने बस्ती भएकाले मर्का परेको उनले बताइन् । यहाँका घरैपिच्छे उस्तै समस्या रहेको सुनकुमारीले बताइन् ।

१० वर्षअघि आमाले दृष्टि गुमाएपछि कञ्चन–२ की २६ वर्षीया शोभा मुसहरको जीवनमा ठूलै परिवर्तन आयो । १३ वर्षअगाडि बुबालाई गुमाएकी थिइन् । अहिले आमा र उनीमात्र छन् । बिहान उठेर आमालाई नुहाइदिने, नित्यकर्म गराउने र खाजा पकाएर खुवाउनुपर्छ । ‘आमालाई खुवाएर काम खोज्न जान्छु,’ उनले भनिन्, ‘प्रायः काम खोज्नैपर्छ, त्यसैले खानाको ठेगान हुन्न ।’ अभावले मन लागेको खान, नयाँ कपडा लगाउन वर्षौं कुर्नुपर्ने बाध्यता उनले सुनाइन् । अहिलेसम्म विद्यालय नगएकी शोभाले पढेका मानिसले के काम गर्छन्, कस्तो जीवन जिउँछन् भन्नेसमेत नजानेको र कसैसँग सोध्ने नगरेको बताइन् ।

‘नजाने गाउँको बाटै नसोधम्जस्तो लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘काममा जाँदा आमाले के गर्नुभयो होला ? कसरी बस्नुभयो होला भनेर मन छट्पटिन्छ ।’ विजयनगरका २५ भन्दा बढी परिवार कसैले सहयोग गरे छाक टार्ने, नत्र भोकै सुत्ने गर्छन् । केहीका छोराछोरीले मजदुरी गर्छन् । केही सकीनसकी काम गर्छन् । उनीहरूको मुख्य काम घर निर्माण हो । त्यहाँ पनि ठेकेदारले छल्ने गरेको उनीहरूले दुखेसो पोखे ।

‘काम नगरी कसैलाई खान पुग्दैन,’ कञ्चन–२ का वडाध्यक्ष शेरबहादुर चौधरीलेले भने, ‘वडा कार्यालयले सिर्जना गरेका अवसरमा पनि उनीहरू सहभागिता जनाउन चाहँदैनन्, त्यसैले पनि समस्या जहाँको त्यहीं छ ।’ वडाले ५० भन्दा बढी घर निर्माण गरेर सकुम्बासी बस्ती बसालेको छ । ती परिवार मजदुरीमा निर्भर रहेको चौधरीले बताए ।

प्रकाशित : श्रावण ७, २०७८ ०९:०१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×