सीमामा भीड : स्थानीय तहद्वारा नाकाबाटै उद्धार

माधव ढुंगाना, दुर्गालाल केसी

भैरहवा, दाङ — भारतबाट स्वदेश फर्केका नेपालीलाई सम्बन्धित जिल्ला वा स्थानीय तहले सीमा नाकाबाटै उद्धार गर्न सक्ने व्यवस्था रूपन्देही जिल्ला प्रशासनले मिलाएको छ । सम्बन्धित गाउँ/नगरपालिकाले रूपन्देही प्रशासनसँग समन्वय गरेर आफ्ना बासिन्दालाई लैजाने व्यवस्था मिलाएको हो । सुनौली नाकामा स्वदेश आउनेको चाप दिनहुँ बढ्न थालेपछि प्रशासनले यस्तो व्यवस्था गरेको हो । 

भारतमा रेल सञ्चालन गरिएपछि सुनौली नाकाबाट स्वदेश आउन खोज्ने नेपाली यात्रुको चाप बढ्न थालेको छ । यसअघि सीमाबाट नेपाल आउनका लागि भारतको क्वारेन्टाइनमा न्यूनतम दुई साता अनिवार्य बस्नु पर्ने प्रावधान थियो ।

जिल्ला प्रशासनका प्रशासकीय अधिकृत तथा सूचना अधिकृत जनक थापाले सीमामा आइपुगेका आफ्ना जिल्लावासी वा पालिकावासीलाई लिन आएमा समन्वय गरेर लैजान पाउने व्यवस्था गरिएको बताए । यसका लागि सम्बन्धित पालिकाको क्वारेन्टाइनमा बस्ने गरी लैजान पाइने व्यवस्था रहेको उनले जनाए । ‘सीमामा लिन नआउने नेपालीको हकमा नेपाल भित्र्याएपछि सम्बन्धित जिल्ला वा पालिकामा जाने व्यवस्था नहुन्जेल रूपन्देहीमा रहेका क्वारेन्टाइनमा केही दिन रोकेर राख्ने गरेका छौं,’ थापाले भने, ‘रूपन्देहीमा रहेका क्वारेन्टाइनमा राख्न सकिने क्षमता कति छ, त्यसका आधारमा सीमाबाट स्वदेश ल्याइने छ । अन्यथा भारतको नौतनावास्थित क्वारेन्टाइनमा राख्न लगाइनेछ ।’

भारतबाट स्वदेश फर्कने नेपालीको भीड सुनौली नाकामा लाग्न थालेपछि पाल्पा जिल्ला र अर्घाखाँचीको मालारानी गाउँपालिकाले सीमाबाटै सीधै बसबाट आफ्ना जिल्लावासी र पालिकाकाबासीलाई लैजान थालेका छन् । शुक्रबार मालारानी गाउँपालिकाले ३ सय २८ जना आफ्नो जिल्ला र पालिकाका बासिन्दालाई सीमाबाटै बसबाट लगेको हो । पाल्पा जिल्ला प्रशासनले पनि सीमामा जम्मा भएका ६० जना जिल्लावासीलाई दुईवटा बस पठाएर जिल्ला लगेको थियो । इलाका प्रहरी कार्यालय बेलहियाका प्रहरी निरीक्षक ईश्वरी अधिकारीले सीमाबाट लगेका नेपालीलाई सम्बन्धित जिल्ला प्रशासन वा पालिकाले आफ्नो जिल्लामा वा पालिकामा पुर्‍याएपछि क्वारेन्टाइनमा बस्ने गरी व्यवस्थापन गर्ने बताए ।

उनका अनुसार भारतको नौतनावास्थित क्वारेन्टाइनमा बसेका १ सय ८० जना नेपालीलाई शुक्रबार स्वदेश ल्याइयो । भारततर्फ जानका लागि सीमा क्षेत्रमा जम्मा भएका र भैरहवाको निमा प्रतिमान स्मृति अध्ययन प्रतिष्ठानको क्वारेन्टाइनमा रहेका ४ सय १७ जना भारतीय नागरिक बिहीबार भारततर्फ लागेका छन् ।

मालारानी गाउँपालिकाका अध्यक्ष बालकृष्ण आचार्यले भारतबाट आएका नेपालीलाई सीमाबाट लैजाँदा स्वास्थ्य सावधानी अपनाएर लगिएको बताए । ‘सीमाबाट नेपाली ओसार्न प्रयोग गरिएका बस यात्रु ओरालेपछि किटनाशक औषधि र सेनेटाइजर छर्किएर तीन/चार घण्टाससम्म सुकाउने गरेका छौं,’ आचार्यले भने, ‘चालकलाई पनि मास्क, ग्लोब र पीपीईको व्यवस्था गरेका छौं ।’ त्यस्तै बर्दियासँग जोडिएको भारतको बहराईचस्थित मटेरा, नानपारा र मिहीपुरुवाबाट २ सय ५० जना स्वदेश आएका छन् ।

बिहीबार ल्याइएका उनीहरूलाई स्थानीय प्रशासनले क्वारेन्टाइनमा राखेको छ । भारतका विभिन्न राज्यबाट आएका उनीहरू केही दिन सीमावर्ती क्वारेन्टाइनमा बिताएर मुलुक आएका हुन् । बहराइचस्थित विभिन्न क्वारेन्टाइनमा शुक्रबारसम्म एक हजारभन्दा बढी नेपाली छन् । मटेरास्थित क्वारेन्टाइनमा एक साता बसेका नेपालीलाई रूपैडिहा र मुर्तिहा नाका हुँदै ल्याइएको हो । मटेरास्थित क्वारेन्टाइनमा खटिएका डा. कपिल भरले साताअघि आएका सबै नेपाल फर्किसकेको बताए । मटेरा क्वारेन्टाइनमा खाने र बस्ने सुविधा नपाएको भन्दै उनीहरूले आक्रोश पोखेका थिए । उनीहरूको घर ठेगानाअनुसार विभिन्न पालिकाका क्वारेन्टाइनमा पठाइएको प्रमुख जिल्ला अधिकारी प्रेमलाल लामिछानेले बताए । भारतबाट आएका सबैको पीसीआर गरिंदै आएको उनले बताए ।

मजदुर पठाउन सुरु

घर जान पाउनुपर्ने माग गर्दै आन्दोलित भारतीय इँटा मजदुरलाई घर फर्काउन सुरु भएको छ । लकडाउन भएदेखि कामविहीन भएर इँटा उद्योगमा बसिरहेका मजदुरहरूले घर जान पाउनुपर्ने माग गर्दै मंगलबार घोराहीमा प्रदर्शन गरेका थिए । पटकपटक अनुरोध गर्दा पनि घर जान नपाएपछि उनीहरू आन्दोलित भएका हुन् । भारत प्रवेश पाउने भएपछि उनीहरूलाई बाँकेको जमुनाहा नाकासम्म पठाउने गरेको इँटा व्यवसायी समितिका जिल्ला अध्यक्ष रोम वलीले बताए । जिल्लामा रहेका २६ इँटा उद्योगमा ६ हजार ५ सय भारतीय मजदुर रहेकामा सबैलाई बिस्तारै पठाउने काम भइरहेको उनले जानकारी दिए । सीमा क्षेत्रबाट भारतीय पक्षले जान नदिएका कारण उनीहरूलाई पठाउन समय लागेको प्रमुख जिल्ला अधिकारी गोविन्दप्रसाद रिजालले बताए ।

दाङको घोराही १० नारायणपुरमा कार्यरत भारतीय इँटा मजदुर घर फर्कने तयारीमा । तस्बिर : दुर्गालाल केसी/कान्तिपुर

कतिपय अझै पनि बाटोमा अलपत्र परिरहेकाले कठिनाइ भएको उनले बताए । केही मजदुर भारत जान नपाएर दाङका नाका क्षेत्रमा अलपत्र परिरहेको उनले बताए । उनीहरूलाई पठाउन पहल भइरहेको रिजालले जानकारी दिए । यसअघि उद्योगहरूले मजदुरलाई पठाउन खोजे पनि विभिन्न ठाउँबाट दाङमै फर्काइएका थिए । धेरैपटक प्रयास गर्दा पनि घर जान नपाएपछि मजदुरहरू आन्दोलनमा उत्रिएका थिए । उक्त आन्दोलनपछि अहिले घर फर्काउन सहज भएको इँटा व्यवसायीले बताएका छन् ।

प्रकाशित : जेष्ठ १०, २०७७ १२:४५
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

राज्यको नजरमा नपरेको कछुवा 

गोविन्द पोखरेल

काठमाडौँ — नेपालमा प्रायः ठूला वन्यजन्तुलाई प्राथमिकतामा राखेर योजना निर्माण गरिन्छन् । साना जीव र वन्यजन्तुको क्षेत्रमा लगानी न्यून छ । यी जीवकाे संकटापन्न अवस्थाबारे थाहा पाएर पनि राज्य तिनको संरक्षण र कार्ययोजना निर्माणमा मौन देखिन्छ ।

बाघ, अर्ना, गैंडा, हिउँ–चितुवाजस्ता ठूला जीवमा ध्यान दिने राज्यकाे नजरमा कछुवा, माछा, भ्यागुता, सर्पजस्ता जीव परेका छैनन् ।

नेपालको तराई क्षेत्रमा पाइने कछुवाको संरक्षण, अनसुन्धानको सवालमा सरकारले अहिलेसम्म कुनै कार्ययोजना बनाएको छैन । न त चासो देखाएको छ ।सन् २००० देखि मे २३ तारिखलाई विश्व कछुवा दिवसका रूपमा मनाइँदै आएको छ ।

नेपालमा १६ प्रजातिका कछुवा पाइन्छन् । तीमध्ये ५ वटा साइटिस अभिसन्धिको अनुसूची १ र बाँकी ११ वटा अनुसूची २ मा सूचीकृत छन् । यसले पनि यो जीव कति महत्त्वपूर्ण छ भन्ने पुष्टि गर्छ ।

शरीरमा खबटो भएको एकमात्र मेरुदण्डीय जीव हाे कछुवा । बोहरको सन् २००८ मा प्रकाशित अनुसन्धानात्मक आलेखअनुसार मानवीय अतिक्रमणका कारण सबैभन्दा पहिले लोप हुने ढाड भएका जीवकाे सूचीमा कछुवा नै हुने उल्लेख छ । धेरै प्रजातिका कछुवा सिमसारमा आश्रित छन् । सिमसार क्षेत्रको अतिक्रमणले कछुवा प्रजातिलाई निकट भविष्यमा धेरै असर गर्ने उनले उल्लेख गरेका छन् ।

नेपालका कछुवामध्ये इलंगेटेट टर्टोइस (लाम्चे कछुवा, ठोटरी) र तीन धर्के कछुवा (ट्राइक्यारिनेटा) जमिनमा पाइन्छन् । लाम्चे कछुवा संकटापन्न र साइटिस अभिसन्धिको अनुसूची २ मा सूचीकृत जीव हो । यो कछुवाबारे अनुसन्धान गरिरहेकी बालिका चापागाईंका अनुसार यसको मुख्य वासस्थान तराई तथा सिवालिक क्षेत्र हो । विशेष गरी सालका जंगलमा लाम्चे कछुवा पाइने उनले बताइन् । मानवीय अतिक्रमण, वन फँडानीजस्ता गतिविधिले यो झनै संकटमा पर्दै छ । लजालु स्वभावको यो कछुवा अधिकांश समय लुकेर बस्छ । वन फँडानी, आगलागी, सहरीकरण, पानीको स्रोतमा ह्रास, वनक्षेत्रमा विषादी फ्याँक्ने गतिविधि, सिकार गर्ने तथा घरमा पाल्नेजस्ता क्रियाकलापले यो प्रजाति झन् संकटमा परेको ‘आरको नेपाल’ले जनाएको छ । उक्त संस्थाले नेपालमा सरिसृप र उभयचर प्रजातिको अध्ययन/अनुसन्धान एवं संरक्षण गर्दै आएको छ ।

टर्टल ट्याक्सोनोमी वर्ल्ड ग्रुपले सन् २०१७ मा निकालेको प्रतिवेदनअनुसार विश्वमा ३ सय ५६ प्रजातिका कछुवा छन् । तीमध्ये ६१ प्रतिशत प्रजाति खतराको सूचीमा छन् ।

नेपालको तराई क्षेत्र कछुवाको उपयुक्त वासस्थान हो । यी प्रजातिमध्ये केही पानीको स्रोतनजिक, कुनै पानीभित्रै र दलदलमा बस्ने हुन्छन् । पर्यावरणीय दृष्टिले पनि कछुवाकाे विविध महत्त्व छ । यसले सिमसार एवं नदीभित्र पाइने वनस्पति खाइदिएर अन्य जीवका लागि वासस्थान निर्माण गरिदिन्छ । पानीमा पाइने वनस्पतिको उत्पादकत्व बढाइउन सघाउँछ ।

समुद्र एवं ठूला नदीमा पाइने कछुवाको महत्त्व अझ बढी छ । सबैजसाे कछुवाले प्रायः नदी किनारमा अण्डा पार्छन् । कछुवाको अण्डा केही जीवका लागि आहारा बन्छ । अण्डाले सामुद्रिक क्षेत्रमा उत्पादकत्व बढाउन भूमिका खेलेको हुन्छ । अण्डामा भएको करिब ८२ प्रतिशत ऊर्जा जमिनमा मिल्ने र त्यसमा रहेका क्याल्सियमजस्ता पौष्टिक तत्त्वले तटीय क्षेत्रमा घाँस एवं वनस्पति फैलाउन, कटान कम गर्न सघाउने मोसको सन् २०१७ मा प्रकाशित अनुसन्धानमा उल्लेख छ । कछुवाले समुद्र र जमिनबीचको पौष्टिक चक्रमा पनि प्रभाव पारेको अनुसन्धानले देखाएका छन् । कछुवाले पारगसेचनमा पनि भूमिका खेल्छन् । लाम्चे कछुवाजस्ता प्रजातिले कुहिएका जैविक वस्तु खाएर वातावरण सफा गरिदिन्छन् ।

कछुवाको शारीरिक वृद्धि पनि ढिलो हुन्छ । यसको रहनसहन र खानपिनको विशिष्ट मिश्रणले लामो आयु हुने गरेको वैज्ञानिकको दाबी छ । अर्काथरी वैज्ञानिक कछुवाको पाचन प्रक्रिया र कोषको वृद्धि ढिलो हुने भएकाले धेरै वर्षसम्म बाँच्ने बताउँछन् ।

कछुवाकाे अण्डाबाट भाले निस्कन्छ कि पाेथी, त्याे तापक्रमले निर्धारण गर्छ । औसत तापक्रमभन्दा केही बढी हुँदा पोथी र कम हुँदा भाले निस्कने गर्छ । कछुवाले आफ्नो बच्चाकाे रेखदेख गर्दैन । एकपटक अण्डाबाट निस्किएपछि कछुवाले बाँच्नका लागि आफैं संघर्ष गर्नुपर्छ । केही बच्चालाई अन्य जीवले खाइदिन्छन् । कछुवाका बच्चा सर्वाहारी हुन्छन् । केही वयष्क हुँदै गएपछि शाहाकारी हुन्छन् ।

लामो समय बाँच्ने जीव भएकाले यिनको प्रजनन पनि ५० वर्षसम्म हुने गरेको पाइएको छ । फिमेल फल्स म्याप टर्टल २ देखि ३ वर्षको उमेरमा वयष्क हुन्छ भने मड टर्टल ३ देखि ४ वर्षमा । कमन स्न्यापिङ टर्टल १० देखि १२, मेक्सिकन टर्टोइस १४ देखि १५ र अस्ट्रेलियाको ग्रेट बेरियर रिफमा पाइने कछुवा ४० वर्षमा प्रजननयोग्य हुन्छन् । कछुवा गोहीभन्दा अघिदेखि अस्तित्वमा आएको जीव मानिन्छ । नेपालकाे सन्दर्भमा भने कछुवाको यकिन संख्याका विषयमा पनि अध्ययन भएको छैन ।

मानवीय अतिक्रमणसँगै यो जीव संकटमा परेको छ । सहरी क्षेत्रमा कछुवालाई घरपालुवा जीवका रूपमा राख्ने प्रचलन बढ्दै छ । यस्ता कछुवा अधिकांश वासस्थानबाटै चोरेर ल्याइएका छन् । अन्य मुलुकमा पाइने रातो काने कछुवा अहिले ‘एक्वारियम’मा राख्ने गरिएको छ । काठमाडौंको टौदहमा पनि अहिले यस्ता कछुवा ल्याएर छाडिएको पाइएको छ । नेपालका लागि याे कछुवा ‘मिचाहा प्रजाति’बन्दै गएकाले पारिस्थितिकीय प्रणालीलाई असर गर्ने निश्चित छ ।

लेस्मिस पंकटाटा कछुवा । यो नेपालमा धैरे देखिने गर्छ । यो कछुवा बढी मात्रामा मानिसहरुले खाने गरेका छन् ।

१० वर्षअघि क्यारोन नेपालले गरेको एउटा अनुसन्धानमा सुनसरी, कपिलवस्तु, रूपन्देहीमा बढी मात्रामा कछुवाको बेचबिखन हुने गरेको उल्लेख छ । त्यस्ता कछुवा केही मासुका लागि, केही पाल्न र केही अन्य प्रयोजनले सहरमा पठाउने गरिएको जनाइएको छ ।

कछुवालाई हिन्दू धर्मावलम्बीले विष्णुको दोस्रो अवतारका रूपमा लिन्छन् । नेपाल र भारतका कयौं मन्दिरमा विभिन्न प्रजातिका कछुवा राख्ने गरिएको छ । घरमा पनि आयातित प्रजातिका कछुवा पाल्ने चलन बढेको छ ।

मानिसको सोख र अन्धविश्वासका कारण कछुवा चेपुवामा परेको देखिन्छ । नेपालमा मात्र होइन, विश्वमै । सन् २०१९ जुनमा मलेसियामा ५ हजार २ सय ५५ वटा रातोकाने कछुवासहित २ भारतीयलाई त्यहाँको प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएको थियो । सोही वर्ष फिलिपिन्सको मनिला विमानस्थलमा मुखमा टेप लगाइदिएको अवस्थामा १ हजार ५ सय २९ वटा कछुवा सुटकेसमा भेटिएको थियो ।

वाइल्ड लाइफ जस्टिस कमिसन (डब्लूजेसी) ले सन् २०१६ देखि २०१८ सम्म कछुवाको चोरीतस्करीविरुद्ध ‘अपरेसन ड्रागन’ चलाएको थियो । अपरेसन दौरान २० हजार ४ सयवटा कछुवा पूर्वी एसियाली मुलुकहरूबाट नियन्त्रणमा लिइएको थियो । डब्लूजेसीको प्रतिवेदनअनुसार एसियाली क्षेत्रमा मात्रै वार्षिक ३१ करोड ९८ लाख ४० हजार रुपैयाँबराबरको कछुवाको कारोबार हुन्छ ।

सन् २०१६ मा लुका लुइसेलीको समूहद्वारा प्रकाशित अनुसन्धानले २० वर्षमा २ करोड कछुवाको चोरीसिकार भएको उल्लेख गरेकाे छ । सन् १९९० देखि २०१० सम्मका कछुवा तस्करीको घटनासम्बन्धी अनुसन्धानले ४८ प्रजातिका कछुवा तस्करी हुने गरेको देखाएको छ । यसअनुसार विश्वका १ सय ७ वटा मुलुकबाट कछुवाको तस्करी र ६६ वटा मुलुकमा बेचबिखन हुने गरेको छ । त्यसमा चीनमा (हङकङसहित) मात्रै २७ प्रतिशत कछुवा भित्रिएको उल्लेख छ ।

कोसी क्षेत्रमा कछुवा बेचबिखनमा केन्द्रित भएर अनुसन्धान गरिरहेकी अस्मिता श्रेष्ठका अनुसार एसियाका चीन र भियतनाममा कछुवाका ठूलो बजार हुन् । कछुवाको मासुले यौनक्षमता बढाउने, औषधिका रूपमा प्रयोग हुनेजस्ता अन्धविश्वासले यसको तस्करीलामलजल गरेको छ ।

भारत र नेपालमा कछुवा पाल्दा शुभ हुने धारणाका कारण पनि चोरीसिकार बढेको अनुसन्धानकर्मीको भनाइ छ । यस्ता विविध पक्षले संकटमा पर्दै गएको कछुवाला राज्यले हालसम्म प्राथमिकतामा पार्न सकेको छैन । सरकारी तबरबाट चितवन र बर्दिया निकुञ्‍ज तथा सामुदायिक स्तरबाट झापामा केही पहल गरिए पनि त्याे पर्याप्त छैन । नेपालमा पाइने कछुवा र यसकाे पर्यावरणीय पक्षकाे बृहत् अनुसन्धान भएकाे छैन ।

प्रकाशित : जेष्ठ १०, २०७७ १२:२५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×