प्रदेश ५ : जोखिम उस्तै, लकडाउन ‘खुकुलो’ बन्दै- प्रदेश ५ - कान्तिपुर समाचार

प्रदेश ५ : जोखिम उस्तै, लकडाउन ‘खुकुलो’ बन्दै

बजारमा चहलपहल, सडकमा मानिसको आवतजावत बढ्‍यो
घनश्याम गौतम

बुटवल — प्रदेश ५ मा कोरोना भाइरस (कोभिड–१९) का संक्रमित शनिबारसम्म फेला परेका छैनन् । त्यसैले त्रास कम छ । भारत र तेस्रो मुलुकबाट आएर क्वारेन्टाइनमा रहेका र होम क्वारेन्टाइन बस्नेको र्‍यापिड डायग्नोस्टिक टेस्ट (आरडीटी) जारी छ । पोलिमरेज चेन रियाक्सन (पीसीआर) परीक्षण पनि भइरहेको छ ।

शुक्रबारसम्म प्रदेश ५ का १२ जिल्लामा २ हजार ९ सय ४ ९जनाको आरडीटी परिक्षण गरिएको छ । एक जनाको बाहेक सबैको रिपोर्ट नेगेटिभ छ । ३ सय ३७ जनाको थ्रोट स्वाब परीक्षण गरिएकोमा ३ सय ४ जनाको नेगेटिभ आएको छ । ३३ जनाको परीक्षण भइरहेको छ । आरडीटीमा पोजिटभ देखिएको एक जनाको पनि पीसीआरमा नेगेटिभ देखिएको छ ।

क्वारेन्टाइनमा रहेका ८ हजार २६ जनाको परीक्षण हुन बाँकी छ । कोराना संक्रमित भेटिएका गण्डकी, सुदूरपश्चिम र कर्णाली प्रदेशसँग प्रदेश ५ को सीमा जोडिएको छ । तीनवटै प्रदेशसँग आउजाउको सम्बन्ध बाक्लो छ । भारतसँग पनि प्रदेशअन्तर्गतका तराईका ६ वटै जिल्लाको सीमा जोडिएको छ । यस्तो अवस्थामा प्रदेश ५ का बुटवलसहित विभिन्न सहरमा अघोषित खुकुलो बन्दै गएका लकडाउन, सडकमा सवारी भीड र चहलपहलले जोखिम बढेको छ । किराना, तरकारी, खाध्यान्नदेखि मासु पसल खुल्न थालेका छन् ।

बुटवल उपमहानगरपालिकाले बिहान ८ बजे देखि बेलुका ५ बजेसम्म किराना, तरकारी, दूध, फलफूल र औषधि पसल खोल्न दिने निर्णय ५ दिनअघि नै गर्‍यो । देशका विभिन्न सहरबाट पैदल यात्रा गर्दै घर पुग्न आएका पश्चिमी जिल्लाका मजदुर र सर्वसाधारणले पनि बुटवलमा भीडसँगै जोखिम बढाएको थियो । त्यसलाई व्यवस्थापन गर्ने क्रममा रूपन्देहीका बुटवल उपमहानगरपालिका, तिलोत्तमा र सैनामैना नगरपालिकाले मजदुर र सर्वसाधारणलाई क्वारेन्टाइनमा राख्ने र खाना खुवाएर गन्तव्यसम्म पुर्‍याउनका लागि यातायातको व्यवस्थापन गरेर पठाए । उनीहरुको सामान्य स्वास्थ्य परीक्षण मात्र गरेर पठाइएकाले त्यसले पनि जोखिम निम्त्याएको छ ।

उपमहानगरपालिकाले पसल खोल्ने निर्णय गरेपछि सडकमा सवारी र भित्री सडकदेखि पसलसम्म सर्वसाधरणको भीड बढेको बुटवल उपमहानगरपालिका–११ कालिकानगरको प्रेमपथका दुर्गादत्त घिमिरेले बताए । उनका अनुसार साताअघिसम्म बिहानदेखि साँझसम्मै सडक सुनसान हुन्थ्यो । ‘पुरै बन्द हुँदा मन ढुक्क थियो,’ उनले भने, ‘बाहिर ननिस्के पनि अहिले डर लाग्न थालेको छ ।’ राजमार्गमा भन्दा भित्री सडक र चोकका पसलहरुमा बढी भीड देखिन्छ । पसलमा सामाजिक दूरी कायम गर्ने मापदण्ड बनाइएको छैन । मासु पसलमा अझ बढी भीड लाग्छ । तिलोत्तमा नगरपालिकाले पनि दिउँसो ११ देखि ३ बजेसम्म किराना र मासु पसल सञ्चालन गर्न दिने निर्णय एक साताअघि नै गरेको थियो । सर्वसाधरणले मास्क र सेनिटाइजर प्रयोग गरे पनि अन्य सावधानी अपनाएको देखिँदैन । पसल खुलेपछि दैनिक हुने आर्थिक कारोबारमा प्रयोग गरिने पैसाबाट पनि जोखिम बढ्दै गएको छ ।

बुटवल उपमहानगरपालिकामा तरकारी बिक्रीका लागि ठेलालाई सूचीकृत गरी परिचालन गरिएको छ । ठेलामा अधिकांश भारतीय तरकारी आउने गरेको छ । भारतीय तरकारी लिएर आउने ट्रकका चालक र सहचालकको कतै स्वास्थ्य परीक्षण हुँदैन । नाकामा सामान्य ज्वरो नाप्ने गरे पनि अनि अन्य सावधानी र स्वास्थ्य परीक्षण नहुने गरेकाले त्यसबाट पनि जोखिम बढिरहेको र त्यसतर्फ सुरक्षा निकाय र स्थानीय सरकारले सजगता अपनाउनु पर्ने प्रदेशका स्वास्थ्य निर्देशक डाक्टर विनोदकुमार गिरीले बताए । ‘हामीले पर्याप्त सजगता अपनाउन सकेका छैनौं,’ उनले भने, ‘नाकाको व्यवस्थापनमा सुरक्षाकर्मी, स्थानीय प्रशासन र स्थानीय सरकारले सहयोग गर्नु जरुरी छ ।’

प्रदेश ५ का ठूला बजार रहेका दाङ र बाँकेमा पनि अवस्था उस्तै छ । नेपालगन्ज र कोहलपुरमा पनि दिउँसोमा किनमेलका नाममा भीड लाग्ने गरेको छ । नेपालगन्ज उद्योग वाणिज्य संघका अनुसार त्यहाँ हरेक दिन बिहान ६ बजेदेखि दिउँसो ३ बजेसम्म किराना, तरकारी र मासु पसल खुल्ने गरेका छन् । व्यवसायीले उपभोक्ताका लागि सामाजिक दूरी कायमको व्यवस्थापन गरेका छैनन् । राजमार्ग सुनसान देखिए पनि भित्री गल्लीमा बाक्लो आवतजावत हुने गरेको छ । दाङमा भने अन्य दुई ठूला सहरको तुलनामा कडाइ गरिएको छ । लमही, भालुबाङ, घोराही र तुलसीपुरमा एउटै मापदण्ड बनाइएको छ । सातामा तीन दिन त्यो पनि बिहान ९ बजेसम्म मात्र अत्यावश्यक पसल खुल्ने गरेको तुलसीपुर उपमहानगरपालिकाका प्रमुख घनश्याम पाण्डेले बताए ।

प्रदेशका सामाजिक विकास मन्त्री सुदर्शन बरालले एक महिनाको अवधिमा प्रदे भर संक्रमित नदेखिए पनि जोखिम उत्तिकै रहेको बताए । उनका अनुसार सरकार निरन्तर नियन्त्रणको प्रयासमै छ । सम्भावित जोखिमका लागि चार कोरोना उपचार अस्पताल र तीन प्रयोगशाला स्थापना गरिएको उनले बताए । ‘अहिलेसम्म नियन्त्रणमा राख्दै, भोलिको सम्भावित जोखिमका लागि पनि व्यवस्थापन गर्दै छौं,’ ‘केही स्थायी र केही अस्थायी पूवर्धार तयार भएका छन् ।’ अहिले क्वारेन्टाइनमा रहेकाको आरडीटी र पीसीआर परिक्षण भइरहेको उनले बताए ।

प्रदेश ५ का निमित्त प्रहरी प्रमुख नरेश केसीले लकडाउन खुकुलो नभएको बताए । ‘कतै फाट्टफुट्ट सवारी र मान्छे हिँडेका हुनसक्छन्,’ उनले भने, ‘तर, खुकुलो भएको छैन ।’ अत्यावश्यक काममा बाहेक घर बाहिर निस्केमा प्रहरीले नियन्त्रणमा लिएर कारबाही गर्ने गरेको उनले बताए । एक महिनाको अवधिमा १ हजार २ सयभन्दा बढी सवारी साधन कारबाहीमा परेको उनले बताए ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ १२:०२
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

स्याटेलाइट ट्यागजडित गिद्ध भारत–पाकिस्तान चहार्दै

प्रजनन केन्द्रमा हुर्किएका र त्यहीँभित्र जन्मिएका ९ वटा गिद्धले करिब १७ हजार वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा विचरण गरेका छन् ।
प्रजनन गराएर हुर्काइएका गिद्ध पनि प्रकृतिमा बाँच्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित भएको छ । – गोपालप्रकाश भट्टराई, महानिर्देशक राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभाग
अब्दुल्लाह मियाँ

काठमाडौँ — नवलपरासी (पूर्व) को पिठौलीमा स्याटेलाइट ट्याग ढाडमा बाँधेर छाडिएको एउटा जंगली गिद्ध करिब ११ सय किलोमिटर यात्रा गर्दै पाकिस्तानको जम्मु कश्मीरसम्म पुगेको पहिल्यै हो । दोस्रो पटक त्यहाँ पुगेपछि ऊ फर्केको छैन ।


गिद्धको ढाडमा रहेको स्याटेलाइट ट्यागले पठाएको तथ्यांक केलाउँदा प्रजनन केन्द्रमा हुर्किएका र त्यहीँभित्र जन्मिएका ९ वटा गिद्धले करिब १७ हजार वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा विचरण गरेको देखिएको छ ।

गिद्ध अनुसन्धानमा काम गर्दै आएका पन्छी संरक्षण संघ (बीसीएन) का कृष्णप्रसाद भुसालले २० किमि आसपासमा यात्रा गर्ने गिद्धहरू भारतको उत्तरप्रदेश, बलरामपुरसम्म पुगेको पाइएको जानकारी दिए । पखेटामा बाँधिएको १० नम्बर ट्यागको गिद्ध १ सय ९३ किमि यात्रा गर्दै बलरामपुर पुगेको छ । ४४ नम्बर ट्याग रहेको गिद्ध ९०.३ किमि यात्रा तय गर्दै उत्तर प्रदेशकै महाराजगन्ज जिल्लामा पुगेको छ । मुलुकभित्रै पनि तिनले लामो यात्रा तय गर्ने गरेका छन् ।


‘प्रजनन केन्द्रभित्र हुर्किएका र त्यहीँ जन्मिएका स्याटेलाइट ट्याग बाँधेर छाडिएका गिद्धले पनि केही समययता लामो यात्रा तय गर्न थालेको देखिन्छ,’ भुसालले भने । विगतमा प्रजनन केन्द्रभित्र हुर्काएर छाडिएका गिद्धहरू नवलपरासीको कावासोतीमा रहेको जटायु रेस्टुरेन्ट आसपास क्षेत्र मात्र बस्ने गर्थे ।

लामो यात्रा गर्ने क्रममा कतिपय गिद्ध भने थाकेर कमजोर हुने गरेको पाइएको छ । पिठौलीमा छाडिएको एक गिद्ध यसै साता कमजोर अवस्थामा गोरखाको मनास्लु संरक्षण क्षेत्रमा पुगेको थियो । धेरै उड्ने बानी नपरेकाले उक्त गिद्धलाई मनास्लु संरक्षण क्षेत्रका कर्मचारीले उद्धार गरेका थिए । त्यसलाई पिठौलीबाट गएका प्राविधिकले उद्धार गरेका हुन् ।

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्यजन्तु संरक्षण विभागले प्रकृतिका गिद्ध लोप हुनबाट बचाउन चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको कसरामा गिद्ध संरक्षण तथा प्रजनन केन्द्रमा हुर्काइएका र त्यहाँ जन्मिएका गिद्धलाई प्राकृतिक वातावरणमा पुन:स्थापना गर्दै आएको छ । विभागले बीसीएन र प्रकृति संरक्षण कोषको जैविक विविधता संरक्षण केन्द्रको सहयोगमा उक्त कार्य गरेको हो । विभागका महानिर्देशक गोपालप्रकाश भट्टराई प्राकृतिक बासस्थानमा दुर्लभ बन्दै गएका गिद्धलाई पुन:स्थापना गर्न अघि बढाइएको प्रयास केही हदसम्म सफल भएको ठान्छन् । उनले भने, ‘प्रजनन गराएर हुर्काइएका गिद्ध पनि प्रकृतिमा बाँच्न सक्छन् भन्ने प्रमाणित भएको छ ।’

सन् २००८, २००९ र २०१० मा नवलपरासी, रूपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ, कैलाली, कञ्चनपुर, अर्घाखाँची, पाल्पा, स्याङ्जा र कास्कीबाट ६० वटा डंगर गिद्धका बच्चा ल्याएर संरक्षण थालिएको हो । केन्द्रमा रहेका गिद्धले सन् २०१२ देखि अन्डा पार्न सुरुवात गरेका थिए । अहिलेसम्म त्यहाँ १८ वटा बच्चा कोरलिएका छन् ।

विभागका अनुसार सन् २०१७ मा ६, सन् २०१८ मा १२ र सन् २०१९ मा १३ गरी ३१ वटा डंगर प्रजातिका गिद्धलाई स्याटेलाइट ट्याग बाँधेर प्राकृतिक बासस्थानमा छाडिएको छ । विभागले गिद्ध पुन:स्थापना कार्ययोजना २०१६–२०१९ अनुसार ती कार्य अघि बढाएको थियो ।

प्रजनन केन्द्रमा हुर्काएर छाडिएका गिद्धमध्ये ३ जोडीले प्रजनन अवधिमा जोडी बनाई गुँड बनाउने प्रयास गरेको देखिएको छ । यसले संरक्षणकर्मीलाई उत्साहित बनाएको छ । ती गिद्धको नियमित अनुगमनका लागि ढाडमा बाँधिएका स्याटेलाइट ट्यागमार्फत प्राप्त हुने संकेतलाई पछ्याउने गरिन्छ ।

विभागका इकोलोजिस्ट उपसचिव हरिभद्र आचार्यका अनुसार प्रजनन केन्द्रभित्रै जन्मेका र बाहिरबाट बच्चा ल्याएर हुर्काइएका ३१ बाहेक जंगलमै रहेका थप ३० वटा गिद्धलाई पनि ट्याग बाँधेर छाडिएको छ । प्रजनन केन्द्र (क्याप्टिभ) मा हुर्किएका र जंगलमा (प्राकृतिक वातावरणमै) रहेका गिद्धबीचको अन्तरक्रिया तथा तुलनात्मक अध्ययनका लागि त्यसो गरिएको हो ।


स्याटेलाइट ट्याग बाँधिएका जंगली (प्राकृतिक वातावरणमै रहेका) गिद्धले करिब २० जिल्ला घुमफिर गरिरहेको देखिएको छ । ती ३० वटा गिद्धले २५ हजार वर्ग किलोमिटर क्षेत्रमा विचरण गरेको देखिएको छ । त्यहीमध्येको एउटा गिद्ध कावासोतीको पिठौलीबाट करिब ११ सय किलोमिट यात्रा गर्दै भारत र पाकिस्तानको सीमा जम्मु कश्मीर क्षेत्र पुगेर फर्किएको हो ।

स्याटेलाइट ट्याग जडान गरिएका गिद्धहरू कुन–कुन ठाउँमा जान्छन्, कस्तो सिनो खान्छन्, तिनको बासस्थान कस्तो छ र कतातिर विचरण गरिरहेका छन् भनेर सम्बन्धित ठाउँमै गएर निरीक्षण गर्ने गरिएको छ ।

स्याटेलाइट ट्याग गरिएका गिद्धको प्रकृतिमा मृत्यु भए तिनको संकलित नमुनामा डाइक्लोफेनेकको अवशेष शून्य पाइयो भने ती गिद्ध सुरक्षित क्षेत्रमा छन् भनेर वैज्ञानिक प्रमाणीकरण गरिन्छ ।


सन् १९९० तिर नेपालसहित दक्षिण एसियामा पशु उपचारको क्षेत्रमा डाइक्लोफेनेक सर्वव्यापी र सर्वप्रिय दुखाइ कम गर्ने औषधिका रूपमा प्रख्यात थियो । त्यतिबेला ५० लाखदेखि एक करोड रुपैयाँसम्मको डाइक्लोफेनेक पशु उपचारमा प्रयोग भएको पाइएको छ । त्यही डाइक्लोफेनेक खुवाइएका पशु उपचारकै क्रममा वा ७ दिनभित्र मरे त्यसको विषाक्तपन सिनो खाने गिद्धमा सर्छ । जसका कारण रगतमा युरिक एसिडको मात्रा बढी भित्री अंगमा पत्थर जमेपछि मृगौलाले काम गर्न छाड्ने र केही दिनमै गिद्ध मर्ने गरेको अध्ययनले देखाएको छ । सरकारले २०६३ जेठ २३ देखि डाइक्लोफेनेकको आयातमा रोक लगाएको छ । त्यो बेच्ने, उत्पादन गर्ने र भण्डारण गर्नेलाई जरिवानासमेत तोकेको छ । त्यसको सट्टा सन् २००६ देखि नै ‘मेलोक्सिक्याम’ आविष्कार गरी प्रवद्र्धन गरिएको छ ।

प्रकाशित : वैशाख १३, २०७७ ११:५०
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
x
×