कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

ढल्नै लागे प्राचीन सम्पदा

संरक्षण अभावमा सयौं वर्ष पुराना शिवालय, मन्दिर, कुवा, मजारलगायत संरचना जीर्ण
ठाकुरसिंह थारु, मनोज पौडेल

बर्दिया,कपिलवस्तु — बढैयाताल गाउँपालिका–७, बकोटियामा करिब चार सय वर्ष पुरानो शिव मन्दिर जीर्णोद्धारको प्र्रतीक्षामा छ । भारतको लखनउस्थित भुलभुलैया दरबारसँग मेल खाने गरी निर्माण गरिएको संरचना ४० फिट अग्लो छ । छेउमा रहेको प्राचीन कुवा काठका पटराले छोपिएको छ । थारु समुदायमा बिहेबारीका बेला चाउर (चामल) धुन यहीँ पुग्छन् । धार्मिक महत्त्वको संरचनाको संरक्षणमा ध्यान पुगेको छैन । 

‘मन्दिर कहिले निर्माण भएको हो भन्ने यकिन जानकारी छैन,’ स्थानीय रामदयाल चौधरीले भने, ‘करिब चार सय वर्ष पुरानो भनिन्छ ।’ उनका अनुसार नियमित मर्मत नहुँदा भत्किने अवस्थामा पुगेको छ । ‘हामी त्यहीँ पुगेर पूजा गर्छौं,’ उनले भने । मन्दिरमा पालि भाषामा निर्माण मिति लेखिएको थियो । मन्दिर जीर्ण भएसँगै उक्त मिति पनि मेटिएको छ ।त्यसका लागि अनुसन्धान आवश्यक रहेको स्थानीयले बताए ।


जिल्लाका ग्रामीण क्षेत्रमा रहेका सयौं ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण हुन सकेको छैन । यहाँका सयौं वर्ष पुराना शिवालय, मन्दिर, कुवा, मजारलगायत संरचना जीर्ण छन् । यहाँका एउटै गाउँमा दुई–तीनवटा शिव मन्दिर छन् । मन्दिरअगाडि भएका कुवा पुरिएका छन् । थारु समुदायमा बिहेबारीका बेला चामल धुन अनिवार्य शिवालयअगाडिको कुवामा पुग्नुपर्छ ।


अहिले धाराको पानीले काम चलाइन्छ । स्थानीय सरकार आएपछि पनि प्राचीन संरचना जोगाउन ध्यान पुगेको पाइँदैन । ‘हाम्रा पुर्खाले आफ्नै पौरख र लगानीमा निर्माण गरिएका ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षण नगर्ने हो भने भत्किएर जानेछ । नयाँ पुस्ताले पुर्खाको चिनो देख्न पाउने छैनन्,’ स्थानीय वीरबहादुर चौधरीले भने, ‘सहरमा सम्पदाको खोजीखोजी जीर्णोद्धार गरिँदै छ । गाउँका सम्पदाबारे ख्यालै छैन ।’


प्रदेश सांसद कविराम चौधरीले सम्पदा संरक्षण नभएको स्विकारे । प्राचीन संरचना संरक्षणका लागि पहल गर्ने उनले दाबी गरे । ‘ऐतिहासिक सम्पदाको संरक्षणमा सरकारी ध्यानै छैन । म संरक्षणका लागि प्रदेश सरकारको ध्यानाकर्षण गराउन चाहन्छु,’ उनलेभने, ‘संरक्षण गर्न नसक्ने हो भने इतिहास मेटिएर जानेछ ।’

यहाँका ऐतिहासिक मन्दिरमा बुद्धकालीन इँटा प्रयोग गरिएका छन् । जिल्लाको इतिहाससँग जोडिएको बारबर्दिया (१२ जना गोठाला) को समाधि रहेको सामरिक स्थानबारे खोजी भएको छैन । स्थानीयका अनुसार तिनै गोठालाले बर्दिया नाम राखेको मानिन्छ । बारबर्दियामा उक्त स्थानको सामान्य संरक्षण गरिएको छ । तर, त्यसको सामरिक महत्त्वबारे अनुसन्धान हुन सकेको छैन । ‘स्थानीय सरकारको ध्यान यस्ता सम्पदामा परेको छैन । ऐतिहासिक स्थानको पहिचान गरी अध्ययन हुनु जरुरी छ,’ थारु अगुवा गोविन्द चौधरीले भने, ‘यति पुरानो सामरिक सम्पदाको संघ र प्रदेश सरकारले पनि अनुसन्धान नगर्नु चिन्ताको विषय हो ।’


मन्दिरलाई सवा करोड


प्रदेश ५ सरकारले आन्तरिक पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि कपिलवस्तुमा मन्दिर बनाउन झन्डै सवा करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ । जिल्लाका ४ ठाउँमा गरेर १ करोड २० लाख रुपैयाँ निकासा गरेको हो ।


पर्यटन मन्त्रालयले डिभिजन वन कार्यालयमार्फत बजेट पठाएको छ । आवश्यकतालाई ख्याल गरिएको छैन । पहुँच र प्रभावका भरमा बजेट पठाएको स्थानीयले बताए । मन्त्रालयले वडा र स्थान तोकेर पठाएको छ ।


महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय स्थल ओझेलमै छन् । वाणगंगा नगरपालिकामा दुई मन्दिर परेका छन् । ‘दक्षिणी क्षेत्रका मन्दिरले बजेट पाएनन्,’ साबिक सिर्सीहवा गाविसका पूर्वउपाध्यक्ष मुक्तेश्वर मिश्राले भने, ‘पँहुच भएकाले मात्र पाए ।’

वाणगंगा–८, लौगाईस्थित गणेश मन्दिरको पूर्वाधार विकास र सुन्दरताका लागि ५० लाख रुपैयाँ दिइएको छ । त्यहाँ हरित बगैंचा बनाउने भनेर काम भइरहेको छ । उपभोक्ता समितिले सम्झौता गरेर काम सुरु गरिसकेको छ । वाणगंगा–१, कैलाश आश्रमधामको पूर्वाधार विकास र सौन्दर्यकरण गर्न ५० लाख रुपैयाँ निकासा गरिएको छ । त्यहाँ पर्खाल निर्माण हुँदैछ । वाणगंगा–८ मा गत वर्ष बन्डीहुलीको मालिका भवानी मन्दिर र दुर्गा मन्दिर क्षेत्रमा पार्क निर्माण र सौन्दर्यकरणका लागि ४० लाख रुपैयाँ खर्च गरिएको थियो । तौलिहवास्थित तौलेश्वरनाथ महादेव मन्दिर संरक्षणका लागि १० लाख रुपैयाँ छ । मायादेवी गाउँपालिका–८, समयमाई मन्दिरलाई १० लाख रुपैयाँ विनियोजन गरिएको छ । त्यहाँ जग्गा नपाएकाले काम भएको छैन ।


जिल्लामा तौलेश्वरनाथबाहेक अन्य मन्दिर ठूला पर्यटकीय क्षेत्र होइनन् । स्थानीयले पूजाआजा गर्छन् । बाहिरबाट आउँदैनन् । मन्त्रालयले वाणगंगालाई मात्र प्राथमिकता दिएको छ । चालु आवमा एक करोड रुपैयाँ विनियोजन गरेको छ । गत वर्ष १ करोड १० लाख रुपैयाँ वाणगंगाका लागि छुट्याइएको थियो । वाणगंगाभन्दा अन्य स्थानीय तहमा धेरै पर्यटकीय सम्भावना बोकेका प्रशस्त ठाउँ छन् । ‘जिल्लाका अन्य गाउँ र नगरपालिका पनि थिए,’ स्थानीय कैलाश अग्रहरिले भने, ‘प्रदेश सरकारले नै उत्तर–दक्षिण क्षेत्रमा विभेद गरेको छ ।’ उनका अनुसार दक्षिणमा रहेका बुद्धस्थल बेवारिसे छन् । दयनीय र उपेक्षित भए पनि तिनको संरक्षण हुन सकेको छैन । कनकमुनि र क्रकुछन्द बुद्ध जन्मेको स्थल निग्लिहवा र गोटिहवाको बिजोग छ । प्रदेश सरकारले उपेक्षा गरेको गोटिहवाका प्रदीप चौधरीले बताए ।


पानीका लागि कुवा पूजा


तिलोत्तमा– तिलोत्तमा नगरपालिका–१३, सेमरीमा सयौं वर्ष पुराना चारवटा कुवा छन् । अहिले पनि ती प्रयोगमा छन् । ०४६ सालपछि यिनको विकल्पमा यहाँ चापाकल गाड्न थालिएको हो । चैत/वैशाखमा यहाँका चापाकल सुक्छन् । हाहाकार हुने ती महिनामा कुवाले सघाएको स्थानीय हरिनारायण चौधरीले बताए । ‘जसलाई जहाँ पायक पर्छ, त्यहीँ भर्छौं,’ उनले भने, ‘अहिले पिउनेबाहेक सबै काममा कुवाकै भर छ ।’


पुर्खाको चिनो अनि खडेरीको साथी भएकाले कुवा संरक्षण गर्नुपर्ने उनले बताए । गत वर्ष तिलोत्तमा नगरपालिकाले कुवा संरक्षणका लागि प्रतिकुवा ४० हजार रुपैयाँ उपलब्ध गराएको थियो । ‘पुराना भएकाले इँटा निस्कने, लेउ लाग्ने हुन्छ,’ उनले भने, ‘मर्मतका लागि बजेट चाहिन्छ ।’ तराईमा थारु समुदायले परापूर्वकालदेखि कुवाकै पानी प्रयोग गर्छन् । थारु समुदायले कुवालाई जलदेउता मानेर पूजा गर्ने संस्कार रहेको थारु कल्याणकारिणी सभा सिद्धार्थनगरका सचिव रेखाप्रसाद चौधरीले बताए । ‘शुभकार्यमा कुवा पुजिन्छ,’ उनले भने, ‘थारु संस्कारमा यो अनिवार्यजस्तै हो ।’


तिलोत्तम–१३ की ४० वर्षीया मीना थारु बार्‍हैमास कुवाको पानी प्रयोग गर्छिन् । ‘कुवाको पानी पिउन र भाँडा माझ्न प्रयोग गर्छु,’ उनले भनिन्, ‘अहिलेसम्म पानीका लागि यिनैको भर छ ।’ ७० वर्षीय गयाप्रसाद थारुले बाल्यकालदेखि कुवाको पानी प्रयोग गरिरहेको बताए । ‘घरअगाडि कुवा थियो,’ उनले भने, ‘त्यसकै पानी पिएर हुर्केको हुँ ।’ यी कुवा कहिले खनियो भन्नेबारे आफूलाई जानकारी नभएको उनले बताए । ‘कुवाको पानी खाएर बिरामी परेको थाहा छैन,’ उनले भने । काठका फल्याक वारपार राखेर पानी झिक्ने गरिएको छ । कहिलेकाहीँ काठ चिप्लिएर मान्छे इनारमा खस्ने गरेको भने उनले सम्झिए ।


स्थानीय चिन्की थारु कुवाकै पानीमा निर्भर छन् । खडेरीमा साथ दिने भएकाले देउतासरह कुवा पुज्ने गरेको उनले बताइन् । विवाहका बेला कुवाको पूजा गरेपछि मात्र जन्ती जाने वा मण्डपमा बस्ने चलन छ । फोहोर हुँदा निमका पात पिसेर कुवामा राखेमा कीरा मर्ने उनले बताइन् । स्थानीय हउली थारु ६० वर्षकी भइन् । पहिले गाउँभरि फुसका घर हुने र आगो छिटो सल्किने सम्झिँदै उनले भनिन्, ‘कुवा नभएदिए गाउँ नै सखाप हुन्थ्यो ।’ चैत/वैशाखको खडेरीमा एकैपटक सात/आठ जनाले कुवाबाट पानी झिकेर नुहाउने गरेको उनलाई सम्झना छ । तर, तिनको संरक्षण हुन नसकेको हउलीले बताइन् । ‘भाँडा माझ्दा, लुगा धुँदा फोहोर कुवामा जान्छ,’ उनले भनिन्, ‘स्याहार नै छैन, ढक्कनसम्म लाउन पाए राम्रो हुन्थ्यो ।’ प्रकाशित : फाल्गुन ५, २०७६ १२:३९

ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

शारदा बालविवाहमुक्त नगर बन्दै

शारदा नगरपालिकालाई बालविवाहमुक्त उन्मुख घोषणा कार्यक्रमका सहभागी ।तस्बिर : विप्लव महर्जन/कान्तिपुर 
कान्तिपुर संवाददाता

सल्यान — निर्धारित सूचक पार गरेपछि आइतबार शारदालाई बालविवाहमुक्त उन्मुख नगरपालिका घोषणा गरिएको छ । बालविवाहमुक्त नगरपालिका बनाउने गरी नगरपालिकाले गत वर्षदेखि विशेष अभियान सुरु गरेको थियो ।आइतबार आयोजित कार्यक्रममा १५ वटै वडाका जनप्रतिनिधि, राजनीतिक दल, सरोकारवाला र स्थानीयले हस्ताक्षर गरी प्रतिबद्धता जनाएका छन् ।

बालविवाहले सम्बन्धविच्छेद, बहुविवाह, महिला हिंसालगायत सामाजिक अपराध बढाएको ठहर गर्दै अभियान सञ्चालन गरिएको नगरप्रमुख सुरेश अधिकारीले बताए । उनका अनुसार बालविवाहविरुद्धको अभियान नगरका १५ वटै वडामा जारी छ । नगरभित्रका ११ हजार घरधुरीलाई लक्षित गरी अभियान थालिएको उनले जानकारी दिए । ‘बालविवाहका घटना घटेपछि र केही सूचक पार गरिएपछि बालविवाहमुक्त उन्मुख घोषणा गरिएको हो,’ उनले भने, ‘अभियानले सार्थकता पाएपछि छिट्टै पूर्ण रूपमा बालविवाहमुक्त नगर घोषणा गरिनेछ ।’ अभियानअन्तर्गत नगरपालिकाले ‘घरघरमा स्टिकर’ अभियान सञ्चालन गरेको थियो । अभियानमा धर्मगुरु, पुरोहित, बालक्लव, महिला समूहलगायतलाई गाउँगाउँमा परिचालन गरिएको नगरप्रमुख अधिकारीले बताए । पछिल्लो समय नगरपालिकामा बालविवाहका घटना घटिरहेको जिल्ला प्रहरीको तथ्यांकले समेत देखाएको छ ।

यस वर्ष बालविवाहका दुईवटा मात्र घटना भएका छन् । गत वर्ष तीनवटा मुद्दा चलाइएको थियो । जिल्ला प्रहरी प्रमुख डीएसपी ढकेन्द्र खतिवडाले अभियानको प्रभावकारिता बढिरहेको बताए । ‘बालविवाह उन्मुख घोषणा गरिएसँगै जिल्लालाई बालविवाहमुक्त बनाउने अभियान सुरु गरिएको छ,’ उनले भने, ‘मातहतका प्रहरी इकाईलाई परिचालन गरी टोल प्रशिक्षण, विद्यालय शिक्षा, घरदैलोलगायतमा जोड दिइरहेका छौं ।’ बालविवाह गर्ने र गराउने १९ जनालाई कारवाहीको दायरामा ल्याइएपछि घटना कम हुँदै गएका उनले बताए ।

प्रमुख जिल्ला अधिकारी शिवराम पोखरेलले बालविवाह मात्रै रोक्न सके अधिकांश सामाजिक विकृति कम हुने बताए । पूर्वराज्यमन्त्री राजेन्द्रबहादुर शाहले बालविवाहकै कारण महिलामा पाठेघर खस्ने समस्या बढिरहेको जनाए । ‘कानुनी आधारमा दण्डित र सामाजिक रुपमा बहिस्कृत भए पनि गाउँगाउँमा बालविवाह बढिरहेको छ,’ उनले भने, ‘जिल्लालाई बालविवाहमुक्त गर्न सके सल्यानले ठूलो उपलब्धि हासिल गर्नेछ ।’

प्रकाशित : फाल्गुन ५, २०७६ १२:३५
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×