हुर्किंदै घडियाल

ठाकुरसिंह थारु

बर्दिया — नदी प्रदूषित बन्दै गएपछि त्यसको असर जलचर प्राणीमा परेको छ । माछा कम हुँदै गएपछि घडियाल प्रजातिका गोही पनि संकटापन्न अवस्थामा पुगेका हुन् । उक्त प्रजातिका गोहीले माछाबाहेक अरू सिकार गर्दैनन् । प्रदूषणका कारण प्रजननमा पनि असर परेको छ । प्रदूषणले तापक्रम खलबलिएपछि गोहीका अन्डा बिग्रिएर खेर जाने गरेको छ ।

‘त्यसैले यस प्रजातिका गोही विश्वकै दुर्लभ तथा नेपालमा अति संकटापन्न अवस्थाबाट ग्रुजिरहेका छन्,’ बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत अणनाथ बरालले भने, ‘नदी प्रदूषणका कारण दुई प्रतिशत बच्चा हुर्किन्छ भन्ने छ । तर, त्यसको पनि कुनै निश्चित हुँदैन ।’ विश्वमै दुर्लभ तथा नेपालमा संकटापन्न अवस्थामा रहेका घडियाल संरक्षणका लागि बर्दिया निकुञ्जले गोही प्रजनन केन्द्र स्थापना गरेको छ ।


गोहीको अण्डालाई कृत्रिम तरिकाले कोरलेर हुर्काउन खोजिन्छ । निश्चित तापक्रममा अण्डा कोरलिने भएकाले निकै संवेदनशील मानिन्छ । ‘अलिकति तापक्रम नमिल्ने हो भने अण्डा बिग्रिन्छ । अण्डाबाट निस्केको बच्चा मर्छ । त्यसैले अति संकटापन्न मानिएको हो,’ राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष बर्दियाका संरक्षण अधिकृत लक्ष्मीदत्त जोशीले भने, ‘प्रजनन केन्द्रमा हुर्किएको गोहीलाई बबई र कर्णाली नदीमा लगेर छोड्ने गरिएको छ ।’


संरक्षणकर्मीका अनुसार घडियाल गोही हुर्किएर वयस्क हुँदासम्म एक प्रतिशतमात्रै बाँच्छन् । प्रजनन केन्द्रमा हाल ८ र १० वर्षका भाले र पोथी घडियाल गोही रहेका छन् । दुई वर्षमा लागेका १० वटा र तीन वर्ष लागेका २२ घडियाल रहेको निकुञ्ज प्रशासनले जनाएको छ । वयस्क दुई भाले र आठ पोथी घडियालबाट अण्डा उत्पादन गरी निश्चित तापक्रममा कोरलिन्छ । हुर्किंदै गरेका घडियाल मरेर संख्या तलमाथि भइरहन्छ ।


वयस्क भएपछि नदीमा लगेर छोडिन्छ । नेपालमा सबैभन्दा बढी बबई र चितवनको राप्ती नदीमा घडियाल पाइन्छन् । कर्णालीमा भने निकै न्यून संख्यामा भेटिने गरेको निकुञ्जले जनाएको छ । सन् २०१८ मा थापा एण्ड अलले बबई नदीमा ड्रोनमार्फत गरेको सर्वेक्षणमा ३३ घडियाल भेटिएका थिए । सन् २०१६ मा बबईमा २५ देखि ३० र कर्णालीमा तीनवटासम्म घडियाल देखिएको अभिलेख छ ।


नदी र खोलामा माछा मार्न विष प्रयोग गरिएका कारण घडियाल प्रजातिका गोही संकटमा परेका हुन् । संरक्षणका लागि लामो समयदेखि प्रयास जारी छ । घडियाल गोही सफा पानीमा बस्न मन पराउने र माछामात्रै आहार गर्छ । माछा नपाइने र मानवीय गतिविधि बढी हुने स्थानमा बस्दैन ।


तर, मगर गोही फोहोर पानीमा बस्न सक्ने र पशुचौपायाको मासुसमेत आहार गर्ने भएकाले जस्तोसुकै स्थानमा पनि बस्न सक्छ । नदीमा माछा मार्न विष प्रयोग गरिने भएका कारण प्रदूषण बढेको हो । घडियाल गोहीको प्रजनन केन्द्र बर्दियाको ठाकुराद्वारा र चितवनको सौरहामा स्थापना गरिएको छ ।

प्रकाशित : मंसिर २४, २०७६ १२:३८
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नगरमै कुवाको भर

तार्कु, गहते, बजरकोट, चिसापानी, माझगाउँ, गैरीगाउँ, लाँकुरीस्वाँरा, काफलस्वाँरालगायत गाउँमा खानेपानीको हाहाकार
कान्तिपुर संवाददाता

लमजुङ — सुन्दरबजार नगरपालिका–५ तार्कु गहतेका ५४ वर्षीय चन्द्रवीर गुरुङको बिहानी कालिकाथान मन्दिरमुनीको कुवामा पानी भर्दैमा बित्छ । उनको गाउँमा पानी छैन । बेंसीसहर नगरपालिका–३, काउलेपानी क्षेत्रबाट पाइपमा लगिएको पानी ठाउँठाउँमा विग्रिएको छ । ‘पानी आउँदैन । १०/१२ वर्षदेखि हाम्रो यही कुवाको भर हो,’ उनले भने, ‘यो सुकेपछि तल गाउँको कुवामा जानुपर्छ । धाराको पानी कहिलेकाहींमात्रै आउँछ ।’ 

गहतेकै ४८ वर्षीया मीना गुरुङले पाइपमा पानी नआउँदा कुवा धाउनुपरेको र सबै काममा ढिलाइ भएको बताइन् । ‘पानी आउँदैन । नुहाउन, धुन परै जाओस्, खानेपानी नै पाइँदैन,’ उनले भनिन्, ‘पानी भर्न जानु पर्‍यो । पालो कुर्नु पर्‍यो । खाना कतिखेर पकाउने, केटाकेटीलाई कतिखेर खुवाएर पठाउने । समस्या छ ।’ ७२ वर्षीय शन्तबहादुर गुरुङका अनुसार यो समस्या अहिलेदेखिको नभई २ दशकअघि निर्माण गरिएका खानेपानी आयोजना जीर्ण बने देखिको हो ।

अहिले गाउँमा जुनसुकै समय पनि खानेपानी समस्या छ । स्थानीयका अनुसार सुन्दरबजार–५ साविक तार्कु गाविस हो । तार्कुका ग्रामीण क्षेत्र सवै ठाउँमा खानेपानीको समस्या रहेको छ । बेंसीसहर नगरपालिका–२ (साबिक गाउँसहर गाविस ९) चिसापानीका स्थानीयले पनि वर्षौंदेखि खानेपानीको समस्या झेलिरहेका छन् । स्थानीय युवा हिरासिंह गुरुङका अनुसार चिसापानी गाउँका ५ वटै टोलमा पहिल्यैदेखि खानेपानीको समस्या छ । ‘पानीको स्रोत नहुँदा काउलेपानीबाट ल्याएका हौं । जीर्ण बनेर पाइपहरू सबै फुट्दा खानेपानीको समस्या भयो,’ उनले भने ।

सडक, सञ्चार, विद्युत लगायतका सेवा सुविधा पुगे पनि खानेपानी नपाउँदा स्थानीय समस्यामा छन् । यी दुवै गाउँमा होमस्टे संचालन गरिएपनि खानेपानीका कारण समस्या भोग्नुपरेको हिरासिंह गुरुङले बताए । तार्कु, गहते, बजरकोट साथै चिसापानी, माझगाउँ, गैरीगाउँ, लाँकुरीस्वाँरा, काफलस्वाँरालगायत गाउँमा खानेपानीको हाहाकार छ ।
हिउँद बर्खा सधैं खानेपानीको समस्या रहेको स्थानीय बताउँछन् । हिरासिंहका अनुसार गाउँमा खानेपानी संकट भएपछि लिफ्टिङ प्रविधिमार्फत खानेपानी ल्याउने योजना अघि सारिएको छ । यसका लागि गण्डकी प्रदेश सरकारले बजेट विनियोजन गरेको उनले बताए । वडाअध्यक्ष गणेश कँडेलका अनुसार करिब ३५ लाखको खानेपानी योजना चिसापानीमा निर्माण गर्न लागिएको छ ।

सुन्दरबजार–५ का अध्यक्ष ललित गुरुङले पुरानो खानेपानी आयोजना जीर्ण भएको र नयाँ आयोजना नसकिएको अवस्थामा समस्या परेको बताए । ‘हाम्रै पहलमा गाईखुरे छहराको मुहानबाट खानेपानी लिफ्टिङको योजना सुरु भएको छ । २०७७ भित्र हामी सक्छौं । यो ९४ लाख रुपैयाँ लागत स्टेमेट हो । अहिले ३ वर्ष भयो,’ उनले भने, ‘त्यतिले पुग्दैन, पुरानो आयोजना पनि बनाउनुपर्छ ।’

प्रकाशित : मंसिर २४, २०७६ १२:३२
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×