हुर्किंदै घडियाल

ठाकुरसिंह थारु

बर्दिया — नदी प्रदूषित बन्दै गएपछि त्यसको असर जलचर प्राणीमा परेको छ । माछा कम हुँदै गएपछि घडियाल प्रजातिका गोही पनि संकटापन्न अवस्थामा पुगेका हुन् । उक्त प्रजातिका गोहीले माछाबाहेक अरू सिकार गर्दैनन् । प्रदूषणका कारण प्रजननमा पनि असर परेको छ । प्रदूषणले तापक्रम खलबलिएपछि गोहीका अन्डा बिग्रिएर खेर जाने गरेको छ ।

ZenTravel

‘त्यसैले यस प्रजातिका गोही विश्वकै दुर्लभ तथा नेपालमा अति संकटापन्न अवस्थाबाट ग्रुजिरहेका छन्,’ बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत अणनाथ बरालले भने, ‘नदी प्रदूषणका कारण दुई प्रतिशत बच्चा हुर्किन्छ भन्ने छ । तर, त्यसको पनि कुनै निश्चित हुँदैन ।’ विश्वमै दुर्लभ तथा नेपालमा संकटापन्न अवस्थामा रहेका घडियाल संरक्षणका लागि बर्दिया निकुञ्जले गोही प्रजनन केन्द्र स्थापना गरेको छ ।

Meroghar

गोहीको अण्डालाई कृत्रिम तरिकाले कोरलेर हुर्काउन खोजिन्छ । निश्चित तापक्रममा अण्डा कोरलिने भएकाले निकै संवेदनशील मानिन्छ । ‘अलिकति तापक्रम नमिल्ने हो भने अण्डा बिग्रिन्छ । अण्डाबाट निस्केको बच्चा मर्छ । त्यसैले अति संकटापन्न मानिएको हो,’ राष्ट्रिय प्रकृति संरक्षण कोष बर्दियाका संरक्षण अधिकृत लक्ष्मीदत्त जोशीले भने, ‘प्रजनन केन्द्रमा हुर्किएको गोहीलाई बबई र कर्णाली नदीमा लगेर छोड्ने गरिएको छ ।’

संरक्षणकर्मीका अनुसार घडियाल गोही हुर्किएर वयस्क हुँदासम्म एक प्रतिशतमात्रै बाँच्छन् । प्रजनन केन्द्रमा हाल ८ र १० वर्षका भाले र पोथी घडियाल गोही रहेका छन् । दुई वर्षमा लागेका १० वटा र तीन वर्ष लागेका २२ घडियाल रहेको निकुञ्ज प्रशासनले जनाएको छ । वयस्क दुई भाले र आठ पोथी घडियालबाट अण्डा उत्पादन गरी निश्चित तापक्रममा कोरलिन्छ । हुर्किंदै गरेका घडियाल मरेर संख्या तलमाथि भइरहन्छ ।

वयस्क भएपछि नदीमा लगेर छोडिन्छ । नेपालमा सबैभन्दा बढी बबई र चितवनको राप्ती नदीमा घडियाल पाइन्छन् । कर्णालीमा भने निकै न्यून संख्यामा भेटिने गरेको निकुञ्जले जनाएको छ । सन् २०१८ मा थापा एण्ड अलले बबई नदीमा ड्रोनमार्फत गरेको सर्वेक्षणमा ३३ घडियाल भेटिएका थिए । सन् २०१६ मा बबईमा २५ देखि ३० र कर्णालीमा तीनवटासम्म घडियाल देखिएको अभिलेख छ ।

नदी र खोलामा माछा मार्न विष प्रयोग गरिएका कारण घडियाल प्रजातिका गोही संकटमा परेका हुन् । संरक्षणका लागि लामो समयदेखि प्रयास जारी छ । घडियाल गोही सफा पानीमा बस्न मन पराउने र माछामात्रै आहार गर्छ । माछा नपाइने र मानवीय गतिविधि बढी हुने स्थानमा बस्दैन ।

तर, मगर गोही फोहोर पानीमा बस्न सक्ने र पशुचौपायाको मासुसमेत आहार गर्ने भएकाले जस्तोसुकै स्थानमा पनि बस्न सक्छ । नदीमा माछा मार्न विष प्रयोग गरिने भएका कारण प्रदूषण बढेको हो । घडियाल गोहीको प्रजनन केन्द्र बर्दियाको ठाकुराद्वारा र चितवनको सौरहामा स्थापना गरिएको छ ।

प्रकाशित : मंसिर २४, २०७६ १२:३८
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

नगरमै कुवाको भर

तार्कु, गहते, बजरकोट, चिसापानी, माझगाउँ, गैरीगाउँ, लाँकुरीस्वाँरा, काफलस्वाँरालगायत गाउँमा खानेपानीको हाहाकार
कान्तिपुर संवाददाता

लमजुङ — सुन्दरबजार नगरपालिका–५ तार्कु गहतेका ५४ वर्षीय चन्द्रवीर गुरुङको बिहानी कालिकाथान मन्दिरमुनीको कुवामा पानी भर्दैमा बित्छ । उनको गाउँमा पानी छैन । बेंसीसहर नगरपालिका–३, काउलेपानी क्षेत्रबाट पाइपमा लगिएको पानी ठाउँठाउँमा विग्रिएको छ । ‘पानी आउँदैन । १०/१२ वर्षदेखि हाम्रो यही कुवाको भर हो,’ उनले भने, ‘यो सुकेपछि तल गाउँको कुवामा जानुपर्छ । धाराको पानी कहिलेकाहींमात्रै आउँछ ।’ 

गहतेकै ४८ वर्षीया मीना गुरुङले पाइपमा पानी नआउँदा कुवा धाउनुपरेको र सबै काममा ढिलाइ भएको बताइन् । ‘पानी आउँदैन । नुहाउन, धुन परै जाओस्, खानेपानी नै पाइँदैन,’ उनले भनिन्, ‘पानी भर्न जानु पर्‍यो । पालो कुर्नु पर्‍यो । खाना कतिखेर पकाउने, केटाकेटीलाई कतिखेर खुवाएर पठाउने । समस्या छ ।’ ७२ वर्षीय शन्तबहादुर गुरुङका अनुसार यो समस्या अहिलेदेखिको नभई २ दशकअघि निर्माण गरिएका खानेपानी आयोजना जीर्ण बनेदेखिको हो ।

अहिले गाउँमा जुनसुकै समय पनि खानेपानी समस्या छ । स्थानीयका अनुसार सुन्दरबजार–५ साविक तार्कु गाविस हो । तार्कुका ग्रामीण क्षेत्र सवै ठाउँमा खानेपानीको समस्या रहेको छ । बेंसीसहर नगरपालिका–२ (साबिक गाउँसहर गाविस ९) चिसापानीका स्थानीयले पनि वर्षौंदेखि खानेपानीको समस्या झेलिरहेका छन् । स्थानीय युवा हिरासिंह गुरुङका अनुसार चिसापानी गाउँका ५ वटै टोलमा पहिल्यैदेखि खानेपानीको समस्या छ । ‘पानीको स्रोत नहुँदा काउलेपानीबाट ल्याएका हौं । जीर्ण बनेर पाइपहरू सबै फुट्दा खानेपानीको समस्या भयो,’ उनले भने ।

सडक, सञ्चार, विद्युत लगायतका सेवा सुविधा पुगे पनि खानेपानी नपाउँदा स्थानीय समस्यामा छन् । यी दुवै गाउँमा होमस्टे संचालन गरिएपनि खानेपानीका कारण समस्या भोग्नुपरेको हिरासिंह गुरुङले बताए । तार्कु, गहते, बजरकोट साथै चिसापानी, माझगाउँ, गैरीगाउँ, लाँकुरीस्वाँरा, काफलस्वाँरालगायत गाउँमा खानेपानीको हाहाकार छ ।
हिउँद बर्खा सधैं खानेपानीको समस्या रहेको स्थानीय बताउँछन् । हिरासिंहका अनुसार गाउँमा खानेपानी संकट भएपछि लिफ्टिङ प्रविधिमार्फत खानेपानी ल्याउने योजना अघि सारिएको छ । यसका लागि गण्डकी प्रदेश सरकारले बजेट विनियोजन गरेको उनले बताए । वडाअध्यक्ष गणेश कँडेलका अनुसार करिब ३५ लाखको खानेपानी योजना चिसापानीमा निर्माण गर्न लागिएको छ ।

सुन्दरबजार–५ का अध्यक्ष ललित गुरुङले पुरानो खानेपानी आयोजना जीर्ण भएको र नयाँ आयोजना नसकिएको अवस्थामा समस्या परेको बताए । ‘हाम्रै पहलमा गाईखुरे छहराको मुहानबाट खानेपानी लिफ्टिङको योजना सुरु भएको छ । २०७७ भित्र हामी सक्छौं । यो ९४ लाख रुपैयाँ लागत स्टेमेट हो । अहिले ३ वर्ष भयो,’ उनले भने, ‘त्यतिले पुग्दैन, पुरानो आयोजना पनि बनाउनुपर्छ ।’

प्रकाशित : मंसिर २४, २०७६ १२:३२
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
×