भ्रमण वर्ष : तिलौराकोटको प्रचारप्रसार भएन

मनोज पौडेल

(कपिलवस्तु) — नेपाल भ्रमण वर्षको प्रचारप्रसारमा सरकार जुटेको छ । मुलुककै महत्त्वपूर्ण पर्यटकीय गन्तव्य प्राचीन कपिलवस्तु (तिलौराकोट) को प्रचार भने गरिएको छैन । तिलौराकोट राजा शुद्धोदनको राजप्रासाद तथा राजकुमार सिद्धार्थले २९ वर्षको युवावस्था बिताएको स्थल हो । 

ZenTravel

तिलौराकोट विश्व सम्पदाको प्रारम्भिक सूचीमा परेको छ । यो प्रदेश ५ को प्रमुख पर्यटकीय गन्तव्य पनि हो । बेलायतको डुर्‍हाम युनिभर्सिटी, पुरातत्त्व विभाग र लुम्बिनी विकास कोषका पुरातत्त्वविद् एवं विशेषज्ञ संलग्न टोलीले ६ वर्षदेखि उत्खनन्, अध्ययन र अन्वेषण गर्दै आएको छ । यहाँ ईशापूर्व आठौं शताब्दी (२८ सय वर्ष) अघि मानव बसोबास भएको तथ्य पाइएको छ । त्यसको दुई सय वर्षपछि ईशापूर्व छैठौं शताब्दीमा सहरीकरण भएको प्रमाण भेटिएको छ । यस्तो प्राचीन मानव बसोबास रहेको ठाउँलाई सरकारले भ्रमण वर्षका बेला उपेक्षा गरेको हो ।

Meroghar

पर्यटन मन्त्रालय, नेपाल पर्यटन बोर्ड र भ्रमण वर्ष सचिवालयद्वारा प्रकाशित कुनै पनि प्रकाशनमा यहाँका तस्बिर र जानकारी छैनन् । ती निकायबाट प्रकाशित पोस्टर, पम्पलेट, ब्रोसर र पुस्तिकामा तिलौराकोटको फोटो समेटिएको पाइँदैन । बेवसाइटमा पनि जानकारी छैन । भ्रमण वर्षको आधिकारिक फेसबुक पेजमा मुलुकका विभिन्न ठाउँका पाँच सयभन्दा बढी फोटो अपलोड गरिएका छन् । तर यहाँको छैन ।

‘राजकुमार सिद्धार्थलाई ज्ञान प्रातिको ऊर्जा दिने ठाउँ हो,’ जिल्ला समन्वय समिति अध्यक्ष नारायण खनालले भने, ‘तर, केन्द्रीय मानसिकताका शासकका कारण यो ठाउँ सधैं उपेक्षामा पर्‍यो ।’ संसारभरबाट शान्तिको ऊर्जा लिन तीर्थयात्री र पर्यटक यहाँ आउन लालायित छन् । तर, आफ्नै मुलुकमा तिलौराकोट बिरानो हुनु दु:खद रहेको उनले बताए । ‘अब कमी–कमजोरी सच्याएर अघि बढ्नु पर्छ ।

नेपाल भ्रमण वर्ष सन् २०२० को प्रचारप्रसारमा यस क्षेत्रलाई पनि समेटिनु पर्छ,’ पूर्वमन्त्री तथा तिलौराकोटबाटै प्रतिनिधित्व गर्ने सासद बृजेशकुमार गुप्ताले भने, ‘भ्रमण वर्षमा तिलौराकोट नसमेटिनु दु:खद कुरा हो ।’
तिलौराकोटको प्रचारमा कन्जुस्याइँ भयो भनेर प्रतिनिधिसभामा कुरा उठाउँदा पनि सुनुवाइ नभएको उनले बताए ।

तिलौराकोट आसपासमा भारतीय सम्राट अशोकले तीर्थाटन गर्न आउँदा स्थापना गरेका निग्लिहवा र गोटिहवा अशोक स्तम्भ छन् । राजकुमार सिद्धार्थले ज्ञान प्राप्त गरेपछि आमाबाबुसँग पहिलोपटक भेटघाट गरेको स्थल निग्रोधाराम पनि यहीं छ । त्यस्तै शाक्यहरूको सामूहिक बधस्थल सगरहवा, कनकमुनि बुद्धको सहर अरौराकोटलगायत सय बढी ऐतिहासिक, पुरातात्त्विक र सांस्कृतिक महत्त्वका स्थल पनि यहीं छन् । विश्व सीमसार क्षेत्रमा सूचीकृत जगदीशपुर ताल पनि यहीं छ । यो नेपालमा चराको स्वर्ग मानिन्छ ।

‘सीमा नजिकै भारतले पिपराहवालाई बुद्धको कृत्रिम राजधानी भनेर व्यापक प्रचारप्रसार गरिरहेको छ । तर, हामीले वास्तविक राजधानीलाई पनि प्रचारप्रसार गर्न कन्जुस्याइँ गरिरहेका छौं,’ कपिलवस्तु नगरपालिकाका प्रमुख किरण सिंहले गुनासो गरे । तिलौराकोटबिना लुम्बिनी भ्रमण अधुरो हुने उनले बताए ।

विश्वमा अशान्ति र द्वन्द्व बढिरहँदा बुद्धस्थलको ऊर्जा र करुणा लिन पर्यटक आउँछन् । मलुकमै ओझेलमा पर्दा चित्त दु:खाइ बनेको तौलिहवा उद्योग वाणिज्य संघका अध्यक्ष गयादिन कुर्मीले बताए । ‘नेपाल भ्रमण वर्षको प्रचारप्रसार सामग्रीमै समेत तिलौराकोट नअटाएको देख्दा दु:ख लाग्यो,’ उनले भने, ‘विकासका काममा पनि यसरी नै विभेद नगरियोस् ।’

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७६ १०:२३
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT

पञ्चैबाजा बजाउँदै अपांगता भएका

हरिराम उप्रेती

(गोरखा) — पालुङटार नगरपालिका–५ ठाँटीपोखरीका प्रह्लाद गान्धारी आँखा राम्रोसँग देख्दैनन् । ‘ख’ वर्गको अपांगता परिचयपत्र पाएका उनलाई यताउति हिँडडुल गर्न सहारा चाहिन्छ । उनै प्रह्लाद मंगलबार सनई बजाइरहेको अवस्थामा भेटिए ।

पञ्चैबाजामध्ये सनई बजाउन सबैभन्दा गाह्रो हुन्छ । तर प्रह्लादले २० दिन लगातार सनई बजाउने अभ्यास गरे । ‘बजाउँदा बजाउँदै मुख सुनिन्थ्यो, तर भाका नआई बजाउन छाड्नै मन नलाग्नी,’ उनले भने, ‘अहिले हल्का फुल्का जान्ने भएँ ।’ सनईको ताल मिल्न थालेपछि उनी अझै हौसिएका छन् । उनको लगाव र आँट देखेर साथीहरू पनि दंग छन् । ‘मैल कम देख्छु । कुनै कार्यमा बाजा बजाउन जानु परे सहारा त चाहिएला तर यसैलाई ठूलो समस्या मान्दिनँ, अवसर पाएपछि हामी पनि केही गर्न सक्छौँ,’ प्रह्लाद भन्छन् ।

प्रह्लादसँगै अपांगता भएका ११ जनाको समूहले पञ्चैबाजा बजाउन सिकेका छन् । अपांगता दिवसको अवसरमा मंगलबार उनीहरू झ्याउरे भाकामा बाजा बजाउँदै सदरमुकाम परिक्रमा गरे । आफूले सिकेका सीप देखाउन पाउँदा उनीहरू खुसी देखिन्थे ।

गोरखा नगरपालिका–५ स्वाँराका पुष्कर बानियाँको दायाँ हात चल्दैन । सामान्य घरयासी कामबाहेक अरू काम गर्न सक्दैनन् । उनै बानियाँले महिना दिन लगाएर नर्सिङ बजाउन सिके । ‘पोख्त हुने अभ्यासमा छु,’ उनी भन्छन् । एक हातले भर नपाउँदा पनि उनी नर्सिया उठाउन जोडबल गर्दै थिए । ‘दायाँ हात थरर काम्छ, गर्छु भनेपछि जसरी पनि बजाइँदो रहेछ,’ उनले भने । अपांगता भएकाले अवसर पाए केही गरेर देखाउन सक्छन् भन्ने सन्देश आफूहरूले दिएको उनले बताए ।

दुवै आँखा कम देख्ने स्वाँराका ५१ वर्षीय नारायणकाजी बानियाँ उमेर घर्कंदै जाँदा सीप सिक्न गाह्रो रहेको अनुभव सुनाउँछन् । ‘उमेर भएकाले चाँडो सिक्ने रहेछन्,’ उनले भने, ‘हामीलाई सास तान्नै गाह्रो, तर पोख्त नभए पनि बजाउन जान्नेचाहिं भएको छु ।’ त्यसैगरी लोकनारायण श्रेष्ठ ट्याम्को बजाउन खप्पिस भइसके । जुनसुकै गीतको भाकामा होस् श्रेष्ठ ट्याम्को बजाएर तालसुरु गरिहाल्छन् । जिब्रो राम्रोसँग नफट्कारिने श्रेष्ठ बोल्नभन्दा बाजा बजाउन सजिलो रहेको अनुभव सुनाउँछन् । ‘सानैदेखि म बोल्न त्यति सक्दिन, बोल्न कठिन लाग्छ,’ उनले भने, ‘तर बाजा बजाउन सजिलो लाग्यो, अपांगता भए पनि आफ्नो गच्छेअनुसारको सीप सिक्न सकिंदो रहेछ ।’ दमाहा बजाइरहेका स्वारा कमलघारीका चूडाबहादुर खनखवासको शरीरको देव्रे भागले काम गर्दैन । ‘एक हातले अलिअलि भेउ पाउँछ, दमाहा ठटाउन त्यति गारो लागेको छैन,’ उनले भने ।

बाजा समूहमा नाम्जुङका विष्णुबहादुर वसेलले सहयोगीको भूमिका निर्वाह गरेका छन् । ‘ढलकीले सात ताल दिन्छ, बिनातालको ढलकी बजाए दमाहालगायतका अरू बाजाको लय मिलाउन गाह्रो हुन्छ,’ उनले भने, ‘ढलकी बजाएर अरू बाजा बजाउनका लागि मैले सहयोगीको भूमिका निर्वाह गरेको हुँ ।’ अपांगता भएकालाई नौमती बाजा सिकाउन सुरुका दिनमा साह्रै अप्ठेरो भएको प्रशिक्षक भक्तबहादुर परियार बताउँछन् । ‘कसैको आँखा कमजोर छ, मुखैमा राखेर वजाउन सिकाउनुपर्ने, कसैको हात कमजोर छन्, उनीहरूलाई पनि तरिका लगाएर सिकायौँ,’ उनले भने, ‘दुई सातामै अलिअलि सिकेका उनीहरूको लगाव देखेर दंग छु ।’

झ्याली बजाउँदै गरेका गौतम गन्धर्व व्यावसायिकता दिन खोजेको बताउँछन् । ‘जति बजाए त्यति जानिने रहेछ, कसैले बोलाए जान्छौँ, केही पैसा पनि पाइन्छ, अपांगता भएकाले बजाएको बाजा भनेर सम्मान र प्रचार हुने भयो,’ उनले भने । गोरखा नगरपालिकाको लक्षित बजेटअन्तर्गतको कार्यक्रमबाट ११ जना छनोट गरी पञ्चैबाजा सिकाएको नेत्रहीन संघ गोरखाका अध्यक्ष पवनकुमार बस्नेतले बताए ।

प्रकाशित : मंसिर १८, २०७६ १०:२१
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
×