कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

डुंगामा वारिपारि

कान्तिपुर संवाददाता

बाँके — रानी मौर्यलाई छोरीको बिहे गरिदिने चटारो छ । बुधबार बिहान घरधन्दा सकेर उनी झोला बोकी किनमेलका लागि बजार लागिन् । नरैनापुर गाउँपालिका–६, मटहिया बस्ने उनलाई नेपालगन्जभन्दा छिटो र छरितो सीमामै रहेको भारतमा जान लाग्छ । सजिलो बाटो जान नाकै डुबाउने गहिरो राप्ती नदी पार गर्न चुनौती छ । तर, त्यहाँ डुंगाको सहायताले उनी सहजै भारत आउजाउ गर्न सक्छिन् । 

बुधबार दिनभरि किनमेल गरेर उनले घर फर्किंदा झोलाभरि बिहेमा छोरीलाई लगाइदिने चुरा, सिंगारका सामग्री र पहिरन खरिद गरेकी थिइन् । ‘हामी चुडिया खरिदन पनि इन्डिया नै जान्छौं,’ उनले आफ्नै लबजमा भनिन्, ‘डुंगा चढ्के ।’


नेपालगन्जदेखि नरैनापुर गाउँपालिका ३० किलोमिटरको दूरीमा छ । हुलाकी सडकको निर्माणसँगै यहाँका स्थानीयलाई नेपालगन्ज आउन झन्डै एक घन्टा लाग्छ । नरैनापुर मटहिया र भारतको सीमामा पर्ने जमुनिहा नजिक छ । दुवै छिमेकी देशका नागरिक यही डुंगाको सहारामा वारपार गर्दै आएका छन् । अझ भनौं यी दुई मुलुकको मित्रता जोड्ने पुल यही डुंगा बनेको छ । माइती भारतमै भएकी रानी हप्तामा दुई–चार दिन आउने जाने गर्छिन् ।


हिउँदभर बर्खाभर उर्लंदो नदी काटेर माइत जाने सम्भावना थिएन । हिउँद लागेपछि उनी डुंगाकै भरमा सीमापारि आउन जान सजिलो भएको सुनाइन् । ६० वर्षे तिरथराम यादव सीमापारि बिहे गरेकी बहिनी भेट्न बधुबार त्यसतर्फ जाँदै थिए । झन्डै डेढ कोष दूरीको नदी पार गर्न उनी डुंगाको सहारा लिन्छन् । यति मात्रै होइन, अरु बेला भैंसी चराउनसमेत डुंगाको प्रयोग गर्ने उनले बताए । नदीपारि रहेको डेढ कट्ठा बगरे जमिन छ । त्यहीं गाईबस्तु चराउने र केही खेती गर्न उनी दैनिक भैसीसहित नदी वारपार गर्ने गरेको सुनाए । भैंसी, मोटरसाइकल, मान्छे सबै बोक्छ डुंगाले ।


बाँकेको डुडुवा गाउँपालिका र नरैनापुर गाउँपालिका भारतको सीमामा पर्छन् । जहाँ राप्ती नदीको कटान भएको क्षेत्र छ, त्यहाँको जनजीवन अझै पनि डुंगाकै भरमा चल्दै आएको छ । नातादेखि व्यापारसम्मको सम्बन्ध दुवै छिमेकी देशमा छ । त्यसैले उनीहरू सजिलो र छरितो हुने बाटो रोज्ने गर्छन् । डुंगा सञ्चालक ठेकेदार बाउरेली मुकेरीको राप्ती नदीसँग बेग्लै कथा छ । उनी बगिरहेको नदी देखाउँदै भन्छन्, ‘यहि हमार खेत छ ।’ सात वर्षअघि मुकेरीले खेती गर्ने जमिनमा अहिले राप्ती नदी बग्छ । राम्रो धान हुने खेत नदी बनेपछि उनले आय आर्जनको बाटो पत्ता लगाउन विवश भए । झन्डै चार बिघा जमिनमा नदी बग्न थालेपछि उनले त्यही नदीमा आम्दानीको स्रोत जुटाउन थाले । डुंगा ठेक्कामा लिएर एक वर्षमा १२ लाख रुपैयाँमा ठेक्का लिएको उनले सुनाए । दैनिक दुई हजारभन्दा बढी मान्छेको आउजाउ हुने हुँदा आम्दानी सन्तोषजनक छ । वर्षैपिच्छे नदी कटानले बचेको जमिन बगर बनाउँदै गरेको उनले प्रत्यक्ष देख्दै आएका छन् ।


डुंगा चालक पृथ्वीराज गोडिया बिहान ६ बजेदेखि ५ बजेसम्म नदीमै बस्छन् । ६ वर्षदेखि जागिर खाँदै आएका उनी दैनिक ३ सय रुपैयाँ ज्याला लिन्छन् । सुरुका दिनमा हाते डुंगा चलाउने उनले केही महिनायता मोटरद्वारा नदी पार गर्न थालेको बताए । ‘हातले चलाउँदा कहिलेकाहीं खस्ने खतरा हुन्थ्यो,’ उनले भने, ‘अहिले त्यो खतरा कम छ ।’ एक जना यात्रुको ३० रुपैयाँ नेपाली शुल्क लिने गरेको उनले सुनाए । समिन मुकेरीले डुंगा डुवानीकै भरमा नरैनापुरमा किराना पसल धानेका छन् । उनी यही डुंगाको भरमा व्यापार गर्छन् । नेपालगन्ज जाँदा र आउँदा समयको खर्चसँगै महँगो पर्छ । त्यसैले उनी डुंगा तरेरै भारत किनमेल गर्ने गरेको सुनाए । उनका अनुसार भाडा र सामान गरी नेपालगन्जको तुलनामा १० प्रतिशतले सस्तो पर्न आउँछ । त्यस्तै, भारतदेखि पनि डुंगा तरेरै नेपाल आउनेको संख्या उत्तिकै बढी छ ।


बिहेबारीदेखि ऋण लेनदेनसम्मको सम्बन्ध सीमा वारिपारि चल्छ । आधी बाटो मोटरसाइकलमा आउने र नदीको बीच भागमा डुंगाकै सहारामा मोटसाइकल सीमा पार गर्ने यहाँको दैनिकी छ । नेपालीसँग ऋण लेनदेन मिलाउन भारतबाट आएका जलन्धर यादव डुंगाकै साथ लिए । मोटरसाइकलमा आएका उनी नदीपार गर्न डुंगामा चढे । ‘डुंगामा मोटरसाइकल राखेर सीमापारि आएको पहिलो अनुभव हो,’ उनले भने । त्यस्तै, ३३ वर्षे रामकुमार यादव दैनिक ३० रुपैयाँ तिरेर घाँस काट्न सधैं नदीपारि जान्छन् । नदीपारि उनको एक बिघा जमिन छ । त्यसको रेखदेख गर्नुका साथै भैंसीलाई घाँस काटेर ल्याउन उनलाई डुंगा चढेर जानुपर्ने बाध्यता छ । ‘नजाऊँ खेतीपाती नदीपारि छ, जाऊँ दिनहुँ पैसा तिर्नु पर्छ,’ उनले भने, ‘नदीले न यता न उताको बनायो हजुर ।’ प्रकाशित : मंसिर १५, २०७६ १२:४५

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

घर घरमा जर्सी गाई, दैनिक ४ हजार लिटर दूध बिक्री

डीआर पन्त

(आलिताल, डडेलधुरा) — डडेलधुराको आलिताल गाउँपालिका २ भित्रिसैनका दलबहादुर धामी दैनिक २० लिटर दूध बिक्री गर्छन् । बिहान उज्यालो नहुँदै घर नजिक सडकमा दूध लैजाने ट्यांकर आइपुग्छ । दुईवटा जर्सी गाई पालेका दलबहादुर साँझको दूधको खोया बनाएर बिक्री गर्छन । दुई जर्सी गाईबाट उनले दैनिक २ हजार कमाउँछन् ।

‘५ सय खर्च कटाएर १५ सय दैनिक बचत हुन्छ,’ दलबहादुरले भने, ‘दैनिक ४ घण्टा पनि काम गर्नुपर्दैन, श्रीमतीले खेतबारीमा काम गर्छिन्, म गाईको सेवा गर्छु ।’ जर्सी गाईपालनले खेतीपाती तथा अन्य कुनै पनि काममा असर नपरेको धामी बताउँछन् । धामीले भने ‘कमाइ पनि राम्रो परिश्रम पनि कम ।’

आलिताल गाउँपालिकामा पर्ने गोदाम बजार छेकी धनादेवी कोली एकल महिला भएको ४ वर्ष भयो । रंगुन नदी छेउमा उनको सानो छाप्रो छ । दुई छोरा छन् । पतिको मृत्युपछि अलपत्र परेकी धनादेवीले गाउँपालिकाको सहयोगमा गाईपालन सुरु गरेपछि उनका दिन फिरेका छन् । एउटा जर्सी गाई पालेर उनी दैनिक १४ लिटरसम्म दूध बिक्री गर्छिन् । बुबाको मृत्युपछि विद्यालय जान छोडेका उनका दुवै छोरा पुन: विद्यालय जान सुरु गरेका छन् । नदी किनाराको छाप्रो छोडेर कोलीले भित्रिसैन नजिकै दुई रोपनी जग्गासमेत खरिद गरेकी छन् ।

डडेलधुराको भित्रीमधेस क्षेत्रमा पर्ने आलिताल गाउँपालिकाले उत्पादनमुखी कृषि कार्यलाई प्राथमिकता दिएर जर्सी गाई पालन कार्यक्रम सुरु गरेपछि एक बर्ष यता त्यस क्षेत्रमा जर्सी गाई नभएको घर भेट्टाउन मुस्किल भएको छ । साविकको आलिताल र गाँगखेत गाविस मिलेर वनेको आलिताल गाउँपालिका पशुपालनको सम्भावना भएको क्षेत्र भएकाले गाउँपालिकाले पहिलो बजेटमा नै पशुपालन र कृषिलाई प्राथमिकतामा राखेर कार्यक्रम लागू गरिएको थियो । कार्यक्रम सुरु भएको दुई वर्ष पनि नबित्दै आलिताल सुदूर पहाडी जिल्लाको पहिलो गाईपालन पकेट क्षेत्र बन्न पुगेको छ ।

‘गाउँपालिकाले सुरु गरेको कार्यक्रमलाई अन्तर्राष्ट्रिय दातृ निकाय यूएनडीपी, दुग्ध विकास संस्थान, कृषि ज्ञान केन्द्र र भेटनरीजस्ता सरकारी कार्यालयले पनि सहयोग गरेका छन्,’ आलिताल गाउँपालिकाका अध्यक्ष बलबहादुर गुरुङले भने ‘ट्यांकरमार्फत दैनिक २५ सय लिटरभन्दा बढी दूध आलितालबाट धनगढी गइरहेको छ ।’ उनका अनुसार स्थानीय तह गठन भएलगत्तै पहिलो वर्षको नीति तथा कार्यक्रममा उत्पादनमुखी व्यवसायलाई विशेष प्राथमिकतामा राखेर गाईपालन सुरु भएको हो । गाउँपालिकाका अध्यक्ष गुरुङले भने, ‘पशुपालनको प्रशस्त सम्भावना भएको क्षेत्र भएकाले चाँडै कार्यक्रमको प्रतिफल कृषकहरूले पाउन सुरु गरेका छन् ।’ उनले दुग्ध विकास संस्थानले जति दूध उत्पादन भएपनि खरिद गर्ने जिम्मा लिएपछि यस क्षेत्रमा जर्सी गाई नभएका कृषक कमै भेटिने बताए । गुरुङ भन्छन्, ‘पछिल्लो समय गाउँपालिकाको भित्री मधेस क्षेत्रमा मात्र ३ सयभन्दा बढी जर्सी गाईपालन भइरहेका छन् ।’

घरघरमा जर्सी गाईपालन सुरु भएपछि स्थानीय उपभोक्ता मिलेर आलितालको घरेलुमा दुग्ध चिस्यान केन्द्र स्थापना गरेका छन । बिहानीपख धनगढीबाट आउने ट्यांकरले दूध लैजाने गरे पनि साँझको दूध भण्डार गरेर अर्को दिन तराई पठाउने गरिएको छ । यति मात्र होइन चिस्यान केन्द्रसँगै दूधबाट बन्ने विभिन्नखाले परिकार बनाउने उद्योगसमेत स्थानीयले स्थापना गरेका छन् ।

‘यस वर्ष गाउँपालिकाको पहलमा थप एउटा ट्यांकर खरिद हुन थालेको छ’ गाउँपालिका अध्यक्ष गुरुङले भने ‘गाउँपालिकाको ५ लाख, दुग्ध बिकास संस्थानको २० लाख र थप युएनडीपीको सहयोगमा ४० लाख मूल्य बराबरको ट्यांकर खरिद गर्न बोलपत्र आह्वानसमेत भइसकेको छ ।’ गाईपालन कार्यक्रमअन्तर्गत गाउँपालिकाले घाँस उत्पादन, प्राविधिक सहयोग र औषधि उपचारको समेत व्यवस्था गरिदिएका कारण यस क्षेत्रका कृषक यसतर्फ बढी आकर्षित भएका छन् । कृषकलाई गाई खरिदमा अनुदानको समेत व्यवस्था स्थानीय तहले गरिदिएको छ । विभिन्न संघसंस्थाहरूले पनि समय समयमा विभिन्न खाले सहयोग गरिरहेको कृषकहरूले बताएका छन ।

‘सुरुसुरुमा जर्सी गाई पाल्न समस्या देखिएको थियो,’ कृषक दलबहादुरले भने, ‘बुझ्दै जाँदा परम्परागत रूपमा पालिएका पशुभन्दा जर्सीगाई पालन बढी सजिलो रहेछ ।’ दिनको ४ घण्टा सामान्य परिश्रमले दैनिक २ हजार कमाइ हुन थालेको देखेपछि अहिले जर्सी गाई नभएको घर भेटाउन मुस्किल भएको छ । उनी भन्छन्, ‘घरमै आएर नगद दूध खरिद गरेर लैजान्छन्, बाँकी रहेको दूधबाट बन्ने परिकार पनि सहज रूपमा बिक्री हुन्छ दूध जति उत्पादन गरे पनि बजार सहज रूपमा पाइने भएपछि यो पेसा लोकप्रिय बन्दै गएको छ ।’

स्थानीय तहको तथ्यांकमा २५ सय लिटर दूध उत्पादन भएको देखिए पनि यो तथ्यांक ट्यांकरमा धनगढीतर्फ जाने दूधको मात्र हो । यसबाहेक पनि एक हजार लिटरभन्दा बढी दूध स्थानीय स्तरमै बिक्री हुने गरेको छ । भित्री मधेसका गोदाम, घरेलु, केनपानी र लालढुंगा बजार मात्र नभई डोटीको छतिवनमा समेत आलितालबाट दैनिक सयौं लिटर दूध बिक्री हुने गरेको छ । आलितालमा दूध उत्पादन बढेपछि डोटीको बुडर बजारमा पनि चिस्यान केन्द्र खोलेर दूध संकलन हुन थालेको छ ।

प्रकाशित : मंसिर १५, २०७६ १२:४३
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×