‘अम्मी ने स्कुल भेजा’- प्रदेश ५ - कान्तिपुर समाचार
कान्तिपुर वेबसाईट
AdvertisementAdvertisement

‘अम्मी ने स्कुल भेजा’

‘पढ्यो भने धेरै कुरा सिक्न र बुझ्न पाइन्छ, मलाई अझै पढ्ने मन छ, अहिल्यै बिहे गरे पढ्न पाउँदिनँ’
रूपा गहतराज

नेपालगन्ज — पालगन्ज उपमहानगरपालिका ८, गगनगन्जकी सबिना हलवाई १८ वर्षकी भइन् । किशोर उमेरसम्म विद्यालय पुगेकी थिइनन् । साथीहरू ठाँटिएर विद्यालय जाँदा उनलाई पढ्ने मन नलागेको होइन । त्यो चाहना दबाएर राखिन् । बुवा अरूको पसलमा कपडा सिलाउँछन् । आमा घरधन्दामा व्यस्त । कसैले पढ्न हौंसाला दिएनन् ।

पढ्ने उमेरमा घरधन्दामा तल्लीन उनी अहिले नेपालगन्ज ४, सल्यानीबागमा रहेको आधारभूत विद्यालयअन्तर्गत बालबिकास कक्षामा भर्ना भएकी छन् । ‘घरनजिकै स्कुल खुलेपछि पढ्न पाएँ,’ उनले भनिन्, ‘अम्मी ने ही स्कुल भेजा है ।’ छात्रा विद्यालय सञ्चालनमा आएको खबर पाएपछि आमाले छोरीलाइ विद्यालय पठाएकी हुन् । ढिलो अवसर मिले पनि उनलाई संकोच छैन् । ‘धेरै पढने धोको छ,’ उनले भनिन्, ‘बल्ल त सुरु गरेँ ।’ कक्षामा उनी पाकी विद्यार्थी हुन् । अन्य छात्रालाई अनुशासनका साथै पढ्न सिकाउँछिन् । सविना पढाइमा जिज्ञासु रहेको कक्षा शिक्षक रितु क्षत्रीले बताइन् ।


‘जस्तोसुकै काम परे पनि दैनिक विद्यालय आउछिन् एक दिन पनि गयल हुँदिनन्,’ रितुले भनिन्, ‘सबैभन्दा राम्रो कुरा साना बालिकासंग बसेर पढ्न संकोच मान्दिनन् । उनी अहिले कक्षाकी अभिभावक पनि हुन् ।’ सबिना विद्यालय गएको देखेर उनका २ बहिनी पनि पढ्न थालेका छन् । उनका भाइ मदरसामा पढीरहेका छन् । उमेर पुगिसकेको भन्दै घरमा सबिनाको बिहेको कुरा पनि चल्ने गरेको छ । पढाइ सकेर मात्र बिहे गर्ने उनको निधो छ । ‘पढ्यो भने धेरै कुरा सिक्न र बुझ्न पाइन्छ,’ उनले भनिन्, ‘मलाइ पढ्ने मन छ, अहिले बिहे गरे पढ्न पाउदिनँ ।’


उनी उदाहरण मात्र हुन् । यहाँ छात्रा विद्यालय सञ्चालनमा आएपछि धेरैको पढने रहर पूरा भएको छ । नेपालगन्ज १ की १२ वर्षीया फारिया खान १ कक्षामा भर्ना भएकी छन् । ‘स्कुल आउँदा रमाइलो लाग्छ,’ उनले भनिन्, ‘पहिले परिवारले पढ्न दिएनन् ।’ उनका बुवा अटो रिक्सा चलाउँछन् । घरनजिकै छात्रा विद्यालय सुरु भएपछि परिवारले नाम लेखाइदिए । उनले पढ्न पाइन् । बाबुले नै कलमकापी किनेर ल्याइदिन्छन् । कहिलेकाँही खाजाको चिन्ता हुन्छ । ‘स्कुल आउँदा भोकै आउँछौं,’ उनले भनिन, ‘हाफछुट्टी भएपछि घरमै गएर खाना खान्छौं ।’ उनका अनुसार खाजाका लागि अभिभावकले पैसा दिन सक्दैनन् । उनीसँगै २ बहिनी पनि पढ्न आउछन् ।


विद्यालय जाने र पढने रहर पूरा भयो । उनीहरूलाई अहिले पढ्न आवश्यक पर्ने कापीकलम अभावले पिरोल्ने गरेको छ । नेपालगन्ज ४, की १० वर्षीया सानिया शाही २ बहिनीसँगै केही दिनअघि कक्षा १ मा भर्ना भइन् । परिवारले नै पढ्न पठाए । आफूसित सिसाकलम र इरेजर नहुँदा खल्लो लाग्ने गरेको उनले सुनाइन् । ‘धेरै किन्न पर्‍यो भनेर परिवारका सदस्य झर्किन्छन्,’ उनले भनिन्, ‘कलम र पेन्सिल नहुँदा साथीसंग मागेर लेख्छु ।’ उनका बुबा रिक्सा चलाउँछन् ।


विद्यालयमा मदरसाबाट आएका बालिका धेरै छन् । जसमध्ये ९० प्रतिशत विपन्न समुदायका छन् । पढ्न शुल्क लाग्दैन । शैक्षिक सामग्री अविभावकले जोहो गर्नुपर्छ । ‘सीमित स्रोत–साधनमा सञ्चालन गरिरहेका छौं,’ प्रधानाध्यापक बुधेश जयसवालले भने, ‘अलिकति भए पनि चेतनाको स्तर बढेको छ । छोरी पढाउनु हुँदैन भन्ने मानसिकता भन्दा माथि उठेका छन् ।’


छात्रालाई ध्यानमा राखेर उपमहानगरपालिकाले यसै वर्षदेखि सल्यानीबागमा यस्तो विद्यालयका सञ्चालनमा ल्याएको हो । विद्यालयमा अहिले २ सय ७४ छात्रा पढिरहेका छन् । यसअघि नेपालगन्जमा सरस्वती मावि एकमात्र छात्रा विद्यालय थियो । विपन्न समुदायलाई लक्षित गरी छात्रा विद्यालय सञ्चालनमा ल्याइएको हो ।

प्रकाशित : मंसिर ७, २०७६ ११:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

हाटबजारमा देउडा

रूपा गहतराज

(नेपालगन्ज) — बाँकेको बैजनाथ गाउँपालिका–४, बानियाँभारको पशु कृषि हाटबजार यसरी नै महिनाका दुई शनिबार देउडामय हुने गर्छ । मानिस लस्करै लाइन लाग्छन् । गोलो घेरामा मूलीले भट्याउँछन् । महिला र पुरुषले साथ दिएपछि सुरु हुन्छ देउडा नाच । 

भोक लाग्या गुण खानु चना खानु, ममफली नखानु
बरु पैसा थोरै ल्याउनु रात बोजा नजानु
ओछ्याउने फुलेली थरो, ओढ्ने बरकिए
दुःख नमाने, शौक नलिए मेरा घरकिया ।

यसपटक उनीहरूले देउडामार्फत् कालापानी, लिपुलेक र लिम्पियाधुरालगायत नेपाली भूभाग अतिक्रमणविरुद्ध देउडा गीतमार्फत् नै खबरदारी पनि गरे । देउडा मन पराउनेका लागि बानियाँभारमा शनिबार विशेष हुने गरेको छ । रारा, मुगु, जुम्ला, कालीकोट, जाजरकोट, दैलेख, सुर्खेतबाट तराई झरेकाहरू हरेक १५/१५ दिनमा शनिबार यसरी नै भेला हुन्छन् । कहिले मायाप्रेमका त कहिले राजनीति र संस्कृतिमाथि उनीहरू गीतमार्फत् वादविवाद गर्छन् । एक लाइनमा महिलाको समूह र अर्को समूहमा पुरुषको लाइन । स्थानीय देउडा कलाकारले त्यसको अगुवाइ गर्छन् । अनि, बानियाँभार गुन्जयमान हुन्छ ।

जुम्लाका विष्णुकान्त आचार्य देउडाका स्थानीय कलाकार हुन् । उनी गाउँछन् र ताल परे नाच्छन् पनि । उनी आफूलाई देउडा कलाकारभन्दा देउडाको पारखी भन्न रुचाउँछन् । ‘बाँकेमा हामीले नै देउडा सुरु गरेका हौं,’ उनले भने, ‘पहाही भेगको संस्कृति जोगाउन यसो गरेका हौं ।’ उनीहरूलाई यो हाटमेला देउडा सुन्ने सुनाउने थलो मात्रै होइन, आफन्त अनि इष्टमित्रसँग भेट गर्ने थलो पनि बनेको छ । ‘सबै आफ्नै काम र व्यवसायमा व्यस्त छन्,’ जुम्ला घर भई कोहलपुरमा बस्दै गरेका लंगेश सार्कीले भने, ‘शनिबार बिदाको दिन भएकाले सबैलाई अनुकूल हुने गरी जुराएका हौं ।’

‘देउडा हाम्रो संस्कृति, हाम्रो गौरव हो,’ देउडा हेर्न आइपुगेका जुम्लाका लक्ष्मीकान्त आचार्यले भने, ‘साथीभाइ भेटघाट गर्ने थलो भएको छ ।’ देउडा कलाकारलाई मात्र होइन, देउडा मन पराउनेको पनि आकर्षण हुने गरेको छ । देउडा भनेपछि हुरुक्कै हुने रभेना–३ की नन्दकली मल्ल हरेक शनिबार देउडा हेर्न छुटाउँदिनन् । मुगुमा एक गैरसरकारी संस्थामा कार्यरत उनी नेपालगन्ज आएको बेला देउडा स्थलमा पुग्छिन् । ‘देउडा सुन्दै सुनाउँदै हुर्क्यौं,’ उनले भनिन्, ‘अहिले देउडा संस्कृतिको प्रवर्द्धन गर्ने उद्देश्यले खेल्छौं ।’ आफ्नो भेगको संस्कार बचाइराख्न पेसाकर्मी व्यवसायीले पनि साथ दिएका छन् । मेलामा व्यापारिक प्रयोजनले आउनेभन्दा पनि देउडा हेर्न आउने दर्शकको भीड लाग्ने गर्छ । जिल्लाका विभिन्न स्थानबाट सयौं मानिस देउडा हेर्न झुम्मिन्छन् । चप्परगौडी–१२ का प्रकाश शाहीले युवा पुस्तामा देउडाप्रतिको आकर्षण बढाउन तथा देउडा संस्कृतिलाई सुदूरपश्चिमको पहिचानका रूपमा स्थापित गर्न देउडाको आयोजना गरिएको बताए ।

उनको अनुभवमा देउडाले सुदूरपश्चिममा प्रचलित आफ्नो परम्परा, भेषभूषा र भाषा संस्कृतिको महत्त्व पनि बुझाएको छ । शनिबार पसल बन्द हुने भएकाले बैजनाथ–१ का गणेश विश्वकर्मा सुदूरपश्चिम संस्कृति सुन्न र हेर्न नियमित पुग्छन् । उनले बाँकेमा पहिलोपटक देउडा सुने । ‘कोहलपुर–नेपालगन्ज जाँदा बाटोमा नै बानियाँभार पर्छ,’ उनले भने, ‘यता देउडा भाका सुनेपछि नौलो लागेर हेर्न आएँ ।’ साविकको मध्य तथा सुदूरपश्चिममा मात्र देउडा नाचिन्छ । देउडा नाचलाई मनोरञ्जनका लागि भन्दा पनि शुभसाइतका रूपमा लिइने साहित्यकार तथा प्राज्ञ सभा सदस्य हरिप्रसाद तिमिल्सिना बताए । ‘यो सुदूरको पहिचानसँग मात्र जोडिएको छैन,’ उनले भने, ‘देशको राष्ट्रिय सम्पदा पनि हो ।’




प्रकाशित : मंसिर ३, २०७६ ०९:०४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×