धानमा कालोपोके

माधव अर्याल

(पाल्पा) — जिल्लाका अधिकांश स्थानमा काट्ने बेलाको धानमा कालोपोके रोग देखा परेको छ । ढुसी जातको यस रोगले यस वर्ष धान उत्पादनमै असर पर्ने देखिएको छ । जिल्लाका अधिकांश एग्रोभेटले यूएस ३१२ जातको बीउ बिक्री गरेका थिए । त्यसमै अत्यधिक कालोपोके फैलिएको किसानको दाबी छ । माडी फाँट, दमार, भैसीकट्टा, झडेवा, रामपुर, पूर्वखोला, अगाहाखोला, अर्गली, बाँसटारीलगायतका स्थानमा कालोपोकेले सताएको हो । 

रोग फैलिँदा जिल्लामा २० प्रतिशत बढी धानबाली नष्ट भएको अनुमान किसानको छ । काट्ने अवस्थामा धानबाली रोगले नष्ट गरिदिएपछि किसान मर्कामा परेको माथागढी गाउँपालिका–३, कसेनी, सिकारकोटका खड्गबहादुर ठाडाले बताए । उनका अनुसार अधिकांश स्थानका खेतमा लगाएको धानबालीमा कालोपोके रोग लागेको छ । ‘रोगले भित्र्याउन तयार हुँदै गरेको धानबाली नष्ट गरेको छ,’ उनले भने, ‘अब कसरी यसलाई छुट्याउने हो भन्ने विपत्मा छौं ।’ उनले हाइब्रिड धानखेती रोगले सखापै पारेको बताए ।


यहाँ राम्रो फलेकाले उक्त जातको हाइब्रिड धानको बीउ अधिकांश किसानले लगाएका हुन् । उत्पादकत्व र क्षेत्रफलका हिसाबले धान खेतीमा बाला लागिसकेपछि पाक्ने बेलामा यो रोग देखा परेकाले किसान चिन्तित भएका हुन् ।


रोग लागेका बालाका सबै दाना कालो धूलोमा परिणत भएको छ । ‘सुरुमा कालोपोके एक प्रकारको झिल्लीले ढाकेको थियो,’ ठाडाले भने । कृषि प्राविधिकका अनुसार झिल्ली केही समयपछि फाटेको हो । त्यसको बिजाणु हावामा फैलिने प्राविधिकले बताए । रोगी बीउ नै रोगको प्रमुख स्रोत हो । संक्रमित बीउ खेतबारीमा छरेपछि बिरुवा उम्रे, बढ्दै जाँदा सुषुप्त अवस्थाका जीवाणुका मसिना रेशा सक्रिय भए । बाला लाग्ने समयमा बिजाणुहरू निस्केर पूरै बालामा अंगारको जस्तो कालो ढुसीका पोका देखिएको किसान ठाडाले बताए ।


वर्षभरि खान दु:ख गरेर लगाएको धानबाली भित्र्याउने बेला रोगले नष्ट गरेपछि के खाने भनेर समस्या परेको कसेनी दमारका पूर्णबहादुर गाहाले बताए । उनको खेतमा लगाएको धानमा ५० प्रतिशत बढी कालोपोके देखिएको छ । ‘पसाउने बेलामा पानी परेर हो कि भन्ने लागेको छ,’ उनले भने, ‘मल राख्न नपाएर हो कि भन्ने पनि लागेको छ ।’


बीउ बिजन बिक्री गर्ने बिक्रेता, कृषि ज्ञान केन्द्र र स्थानीय तहका कृषि प्राविधिकले यस विषयमा अध्ययन गर्नु जरुरी रहेको गाहाले बताए । ‘हामीलाई कालोपोके रोगले बर्वादै बनायो,’ उनले भने, ‘वर्षभरि खाने धानमा कालोपोकेले सत्यानाशै पारेको छ ।’ अन्यत्र भन्दा दमार क्षेत्रमा कालोपोकेले बढी असर गरेको उनले सुनाए । माडीफाँट क्षेत्रमा अघिल्लो वर्ष कहींकतै उक्त जातको धानमा कालोपोके लागेको थियो । यस वर्ष भने अत्यधिक देखिएको छ । बढी उत्पादन हुने क्षेत्रमै हाइब्रिड धानमा कालोपोके रोग लागेको माडीफाँटकै अर्का किसान मानबहादुर थापाले बताए ।


कृषि ज्ञान केन्द्रका प्रमुख शिव अर्यालले आफूहरूलाई कालोपोकेका विषयमा अहिलेसम्म कुनै गुनासो नआएको बताए । उनका अनुसार ढुसीजन्य यस रोगको उपचारका लागि बीउमै समस्या भएको हुन सक्छ । उक्त रोगको यकिन उपचार नभएकाले किसान मर्कामा परेका छन् । बीउ लगाउनु पूर्व विषादी हालेर पानीमा भिजाउनु पर्ने भए पनि कृषकहरूले सीधै खेतमा लगाउँदा समस्या आएको हुन सक्ने उनले बताए । हावाको माध्यमबाट अन्य स्थानमा यो रोग फैलदै जाने भएकाले हाइब्रिड धानमा बढी असर गर्छ । यसले स्थानीय धानको जातलाई भने क्षति गर्न नसक्ने प्रमुख अर्यालले बताए ।


जिल्लाका तीन सय हेक्टरभन्दा बढी खेतमा लगाएको धानमा कालोपोकेले सताएको छ । । धानबाली लगाउने ८ हजार ८ सय ५ हेक्टर खेतमा वर्षायाममा सिंचाइ सुविधा उपलब्ध छ । वर्षैभरि ३ हजार ९ सय ३४ हेक्टर क्षेत्रफलमा सिंचाइ हुन्छ ।


प्रकाशित : कार्तिक २०, २०७६ १०:२३

प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अलपत्र टुँडिखेल

दैनिक अभ्यासमा आउने सबै खेलाडीको एउटै गुनासो छ, ‘प्रशिक्षण गर्न एकदमै गाह्रो छ’
माधव अर्याल

(पाल्पा) — तानसेनको एकमात्र खेल मैदान टुँडिखेल स्तरोन्नतिको अभावमा अलपत्र छ । यहाँका फुटबल खेलाडीले अभ्यास गर्न पाएका छैनन् । दुई वर्षदेखि स्तरोनन्ति गर्ने भन्दै टुँडिखेलमा डोजर लगाएर अलपत्र छाडिएको छ । खेलमैदान स्तरोन्नति गर्ने योजना तानसेन नगरपालिकाले अघि सारेको थियो । कामै अघि नबढाई त्यत्तिकै छाडेको हो । खेलाडीहरू धूलो र हिलोमा फुटबल अभ्यास गर्छन् । ‘हामीले पछिल्लो समयमा अभ्यास गर्न पनि पाएका छैनौं,’ दैनिक अभ्यासमा जुट्ने खेलाडी विकास ठाडाराईले भने, ‘टुँडिखेलमा अभ्यास गर्न साह्रै अप्ठेरो हुन्छ ।’ 

उनीमात्र होइनन्, दैनिक अभ्यासमा आउने सबै खेलाडीको एउटै गुनासो छ । नगरपालिकाले अलपत्र पारेर छाडेपछि खेलाडीसमेत निराश छन् । उनीहरू हिलो, धूलो, खाल्डाखुल्डी भएको मैदानमा अभ्यास गर्न बाध्य छन् । जुनियर, सिनियर सबै खेलाडीको गुनासो एउटै छ । खेलमैदान सुधार्न नसकेकामा उनीहरूको चिन्ता बढेको छ । ‘जहिले सुधार्ने भन्ने योजना हुन्छ,’ अर्का खेलाडी आयुश अधिकारीले भने, ‘तर कहिल्यै काम अघि बढ्दैन ।’
तानसेनमा एकमात्र खेलमैदान छ । दैनिक कम्तीमा ३० जनाभन्दा बढी जुनियर र त्यति नै संख्यामा सिनियर खेलाडीले अभ्यास गर्छन् । खेल मैदानको अवस्था देखेर प्रशिक्षकहरू पनि हैरान छन् । उनीहरूले पाल्पा जिल्ला फुटबल संघ, तानसेन नगरपालिकालाई पटक–पटक मैदानको विषयमा गुनासो राखे पनि सुनुवाइ भएको छैन ।

यस वर्ष प्रदेश सरकारको बजेटबाट मैदान स्तरोन्नति गर्ने नगरपालिकाको योजना थियो । मैदानको छेउमा होर्डिङ बोर्ड पनि टाँसियो । तर, काम नै नगरी आर्थिक वर्ष सकियो । बजेट खर्च हुन सकेन । देखिने गरी कामै भएन । नाली निर्माण गरेर पानी तीनधारा साइडमा फाल्ने काम भएको छ । अघिल्लो आर्थिक वर्षमा विनियोजित बजेटबाट काम हुन नसक्दा धेरै काम अलपत्र छ । नगरपालिकाको काखैमा भएको खेलमैदान उपभोक्ता समितिमार्फत काम गराइयो । तर काम भने हुन सकेन ।

प्रशिक्षक गौरवमान शाक्यका अनुसार खेलाडीलाई सधैंको हैरानी हुन्छ । ‘नेपाली सेनाले राम्रो बनाएको खेलमैदान बिगार्ने काम भयो,’ उनले भने, ‘अहिले अलपत्र छाड्दा पुन: पुरानै अवस्थामा फर्किएको छ ।’ खाल्डाखुल्डी, हिलो, धूलो भएपछि खेलाडीलाई अभ्यास गराउन सकिने अवस्था नभएको उनले बताए ।

अर्का प्रशिक्षक रितशमान मल्लले योजनाअनुसार काम नगर्दा नै खेलमैदानमा सकस बेहोर्नुपरेको बताए । स्थानीय तहको निर्वाचनपछि खेलाडीले पनि मैदान स्तरोन्नति हुने अपेक्षा गरेका थिए । ‘सबै खेलाडीले अब मैदान स्तरोन्नति हुने भयो भन्ने आस राखेका थिए,’ प्रशिक्षक मल्लले भने, ‘तर सोचेअनुसार काम हुन सकेन ।’ आिर्थक वर्षको अन्त्यमा काम सुरु भए पनि पुन: रोकियो ।

उपभोक्ता समितिका अध्यक्ष प्रकाशनाथ गंगोलले नगरपालिकाको समन्वयमा नै काम भइरहेको दाबी गरे ।
योजना नै अघि बढेन
तानसेन नगरपालिकाका प्रमुख अशोककुमार शाहीले टुँडिखेलको बृहत्तर गुरुयोजना बनाइसकेको प्रतिक्रिया दिए । तर कार्यालयमा यसको गुरुयोजना माग्दा कोही कसैले दिन सकेनन् । जसअनुसार कामसमेत अघि बढेको छैन । ‘गुरुयोजनाअनुसार नै स्तरोन्नतिको काम अगाडि बढ्नेछ,’ प्रमुख शाहीको जवाफ छ । टुँडिखेललाई खेलमैदानकै रूपमा विकास गर्ने नगरपालिकाको योजना भएको उनले बताए । पहिलो काम अन्तर्राष्ट्रियस्तरको फुटबल खेल्न मिल्ने मैदान बनाउने रहेको उनले सुनाए । यसअघि दूबो रोपेर सफल नभएकाले नगरपालिकाले फुटबलका लागि आर्टिफिसियल दुबो ल्याउने योजना बनाएको थियो । महँगो पर्ने भएकाले उक्त योजना तुहियो । यतिमात्र होइन, सम्याउन समेत सकेको छैन । यसअघि सेनाले पटक–पटक दूबो रोपेर स्तरीय फुटबल मैदान बनाएको थियो ।

अहिलेको पैदल हिंड्ने ट्र्याकलाई समेत छेउमा लैजाने योजनाअनुसार सय मिटर काम भएको छ । त्यसबाहेक कुनै पनि काम अघि बढेको छैन । प्रमुख शाहीले अघिल्लो आर्थिक वर्षमै बनाउने भनेको गेटबाट भित्र पस्दा दायाँ भागको तीनकुनेमा ज्येष्ठ नागरिक कर्नर बनाइने योजना अघि बढेको छैन । टुँडिखेलका छेउछाउमा खाल्डो रहेकालाई मिलाउने योजनाअनुसार काम गरेनन् । खाल्डोको तल माथिकालाई मिलाएर बार लगाएर बस्ने कर्नर बनाउने शाहीको योजना थियो । विभिन्न स्थानमा टहलिएर बस्ने सेड निर्माणको योजना पनि थियो ।

तानसेन नगरपालिकामा सोलार प्यानल राख्ने र टुँडिखेलमा झिलिमिली बनाउने योजनाअनुसार कुनै थालिएको छैन । ‘अहिलेको कामलाई व्यवस्थित गर्दै अघि बढ्ने योजना नगरपालिकाको छ,’ प्रमुख शाहीले भने । नगरपालिकाले ४५ लाख र प्रदेश सरकारको २५ लाख बजेट टुँडिखेलका लागि अघिल्लो वर्ष नै छुट्याइएको थियो । त्यसमा थप १० लाखसम्म थप्न सकिने शाहीले बताए पनि अहिलेसम्म कामै हुन सकेन । पाँच वर्षअघि पनि टुँडिखेलको स्तरोन्नति साथै घेराबारका लागि छुट्टिएको बजेटका विषयमा अहिलेसम्म गुनासो रहँदै आएको छ । उक्त बजेटका विषयमा कोही कसैले खोजीसमेत नगर्दा अहिलेसम्म घेराबारसमेत हुन नसकेको स्थानीयको गुनासो छ ।

प्रकाशित : कार्तिक १६, २०७६ ०७:५१
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×