‘मगन्ता’ को पहिचान न सम्मान

रूपा गहतराज

(नेपालगन्ज) — पुर्खाले मागेरै जीवन निर्वाह गरे । माग्ने पेसा भएकाले ‘मगन्ता’ को पहिचान बन्यो । अहिले मागेर गुजारा चल्न छाड्यो । उनीहरूले पेसा र पहिचान गुमाएका छन् । गरिबी, अशिक्षा र चेतनाको कमी छ । अहिले उनीहरू आफ्नो समुदायलाई सूचीकृत गर्न माग गरिरहेका छन् । आफूलाई दलितमा समावेश गर्नुपर्ने उनीहरूको भनाइ छ । 


गाउँघरमा खेतीपातीका लागि खट्ने यामसम्म घरै बस्ने अल्पसंख्यक मगन्ता समुदाय त्यसपछि भने माग्न हिँड्छन् । फिरन्ते जीवनशैलीका कारण उनीहरूसँग आफ्नो जग्गा र सम्पत्ति छैन । बाँकेको डुडुवा गाउँपालिका–६ हिरमिनियामा मगन्ता बस्ती छ । करिब ३५ कट्ठा जमिनमा १ सय २० घरधुरी छन् । धेरैजना ऐलानी जमिनमा टहरा बनाएर बसेका छन् । पेसाजस्तै बसोबास पनि अनिश्चित र अस्थायी छ । उनीहरू विभिन्न समय माग्नका लागि बसाइँ सरिरहन्छन् ।

हिरमिनियालगायतका विभिन्न ठाउँमा गरेर जिल्लामा दुई सय परिवार मगन्ताको जनसंख्या एक हजार हाराहारी छ । उनीहरूमा सयजनाभन्दा बढी बालबालिका छन् । कोही पनि विद्यालय जाँदैनन् । बाबुआमाको पेसामा सघाउँछन् । माग्नका लागि अभिभावक बसाइँ सर्ने भएकाले बालबालिका पढाइबाट बञ्चित भएका हुन् । मागेरमात्रै गुजारा नचल्ने भएपछि अहिले उनीहरूलाई आफ्नै परम्पराले पोलेको छ । एकातिर पुर्खाको पेसा भनेर मागेर हिँड्ने देख्ता समाजले अपहेलना गर्न थालेको छ । सामान्य जीवन जिउनुको विकल्प पनि छैन । पुर्ख्यौली परम्परा धान्न भन्दै उनीहरूले अझै पनि वृद्ध र बालबालिकालाई माग्न नेपालगन्ज र भारतका विभिन्न सहरमा पठाउने गरेका छन् । नौ वर्षीया सहिना महावतका बुबाआमा बिहानैदेखि घरमा हुँदैनन् । उनीहरू माग्न नेपालगन्ज पुग्ने गरेका छन् । बस्तीमा पुग्दा सहिना घर कुरेर बसिरहेको अवस्थामा भेटिइन् । कुराकानीका क्रममा उनले स्कुलको मुख हेर्न नपाएको बताइन् । ‘बा–आमा माग्न गएका छन् । म घर कुरेर बसेकी,’ उनले भनिन्, ‘पढ्न जान मन त छ । पठाउँदैनन् ।’ स्थानीय १७ वर्षीया किरण महावतले पनि विद्यालय टेकेकी छैनन् । जान्ने भएपछि अभिभावकले पढ्न पठाएनन् । सानै उमेरमा अरूको घरदैलोमा माग्न पठाए । उनीहरू प्लास्टिक र फुसको सानो टहरामा आमाबुबासहित बस्छन् । भुइँमा पराल ओछ्याएर लगाइएको बिछ्यौनामा रात बिताउँछन् । पेसा जोगाउन छोराछोरीलाई विद्यालय पठाउनुभन्दा पनि माग्न पठाउने गरेको पुद्धन महावतले बताए । ‘सम्पत्तिका नाममा बुबाआमासँग केही नभएपछि के गर्नु,’ उनले भने, ‘धेरैजसो आफैं जान्छौं, कहिले छोराछोरीलाई पनि माग्न पठाउँछौं ।

अरूको घरबाट मागेर खानु कहाँ सजिलो छ र? कति गाली र दुर्व्यवहार सहनुपर्छ ।’ ‘त्यसैले भारत गएर रेलमा माग्न हिँड्ने गरेको उनले बताए । ‘आजका मान्छेमा दया रहेन । खुट्टा समाउँदा पनि गाली बर्साउँछन्,’ उनी भन्छन्, ‘पुर्खाको पेसाले काम चल्ने स्थिति अब रहेन ।’ छोराछोरी लिएर भारतका विभिन्न सहरदेखि नेपालका दूरदराजमा पुग्ने गरेको उनले बताए । उनी एक्लै पनि भारतको पन्जाब, कहिले आफ्नै देशको रुकुमसम्म माग्नकै लागि पुगेका छन् । उमेरले ६० वर्ष काटेकी शान्ति महावत अहिले पनि बिहानै ५ बजे घरबाट निस्कन्छिन् । घरमा कमाउने कोही छैनन् । भएका छोराछोरीको पनि बिहे भयो । छोराहरू बिहे गरेर अलग भए । वृद्ध श्रीमान् हिँडडुल गर्न सक्दैनन् । उनी आफ्नो परिवार पाल्न बजार डुल्दै माग्दै हिँड्छिन् । मगन्ताहरू मागेर मात्र नपुगेपछि कहिले प्लास्टिक र कबाड संकलन पनि गर्छन् । ‘त्यही बेचेर गुजारा चलाउँछु,’ उनले भनिन्, ‘जग्गा जमिन छैन ।

पुर्खाले माग्न सिकाए । कमाउने कुनै अवस्था नभएपछि माग्न थालेँ ।’ त्यसो त उनीहरूले पहिचानका लागि एक–दुई पटक स्थानीय प्रशासनमार्फत सरकारलाई ज्ञापनपत्र नबुझाएका होइनन् । तर, पेसा र पहिचानका लागि कुनै सुनुवाइ नभएको उनीहरूको गुनासो छ । ‘रोजगारी र आफ्नो पहिचानका लागि एक–दुई पटक नेपालगन्ज पुगेर कुरा राख्यौं । हालसम्म केही सुविधा पाउन सकेनौं,’ मगन्ता समुदायका अगुवा आज्ञाराम महावतले भने, ‘निर्वाचनका बेला नेताहरूले भोटका लागि धेरै आश्वासन दिए । तर, कसैले फर्केर हेरेनन् । हामी पनि सम्मानको काम गरेर बाँच्न चाहन्छौं ।’

मुलुक संघीय संरचनामा छ । सबै समुदायको पहिचान र मानवअधिकारको संविधानले ग्यारेन्टी गरेको छ । मगन्ता बस्तीमा भने परिवर्तन आएको छैन । ‘हाम्रो माथि पहुँच छैन । नेताहरू पनि बोल्दैनन्,’ अगुवा आज्ञारामले भने, ‘हामीसँग न परम्परागत पेसा रह्यो, न सम्मान नै पाएका छौं ।’ माग्ने पेसा गर्दा समुदायको अपहेलना र तिरस्कार सहनु परेको उनले बताए । ‘वैकल्पिक पेसा नहुँदा गुजारा गर्न समस्या भएको छ,’ उनले भने । मगन्ता समुदायलाई दलितको सूचीमा राखिएको छ । तर, थर महावत लेख्ने गरेका कारण उनीहरू सामाजिक सुरक्षा भत्ता पाउनबाट बञ्चित छन् । महावतहरूले सरकारले दिने सुविधा सहजै रूपमा प्रदान गर्न जोड दिएका छन् । मगन्ता भनेपछि सबैले हेप्छन् । काम गर्न छोडेर किन माग्दै हिँडेको भनेर हप्काउँछन् । ‘उनीहरूलाई के थाहा, हाम्रो पेसा नै माग्ने थियो,’ स्थानीय शोभाराम महावतले भने, ‘सरकारले हामीलाई रोजगारी देओस् । हाम्रो अधिकार ग्यारेन्टी गरोस् ।

अल्पसंख्यक मानेर मासिक भत्ताको सुविधा दिनुपर्‍यो ।’ उनीहरूको बस्ती रहेको डुडुवा गाउँपालिकाका अध्यक्ष नरेन्द्रकुमार चौधरीले राज्यले उनीहरूमाथि विभेद गरेको स्विकारे । समुदायको जीवन सहज तुल्याउन वैकल्पिक सीपको आवश्यकता रहेको उनले बताए । ‘आत्मनिर्भर बनाउने सीपमूलक तालिमको विशेष प्याकेज बनाएका छौं,’ उनले भने, ‘त्यसका लागि कार्यविधि पनि बनाउँदैछौं । करिब १५ लाख रुपैयाँ बजेट छुट्याएका छौं ।’
आदिवासी जनजाति महासंघका जिल्ला अध्यक्ष डम्बर थापामगर मगन्ता लोपोन्मुख समुदायको जीवनस्तर बढाउन कुनै पहल नभएको गुनासो गर्छन् । ‘मगन्ताको आफ्नै संस्कार र पहिचान छ । हातमा सीप नभएकाले उनीहरू माग्नका लागि डुलिरहन्छन्,’ उनले भने, ‘उनीहरूका लागि दीर्घकालीन व्यवस्थापन आवश्यक छ ।’

प्रकाशित : कार्तिक ३, २०७६ १०:१४
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT
ADVERTISEMENT

रैथाने कुखुरामा आकर्षण

विकासेका तुलनामा राम्रो आम्दानी दिने भएकाले लोकल प्रजातिलाई व्यवस्थित तवरले पालेर फाइदा लिनेहरु सक्रिय भएका छन्
माधव अर्याल, वीरेन्द्र केसी

(पाल्पा) र (अर्घाखाँची) — स्थानीय जातका कुखुरा पाल्नेको संख्या अहिले गाउँमा बढेको छ । उन्नत जातका कुखुरा पाल्ने पनि स्थानीय जातका कुखुराप्रति आकर्षित हुँदैछन् । पाल्ने र खाने दुवैको स्थानीय जातको कुखुरामा आकर्षण बढ्दो छ । रैथाने ‘साकिने’ जातको भाले र बंगलादेशी साथै पाकिस्तानी पोथी माउबाट उत्पादन भएको चल्लाको बजार बढेको रुप्सेका अगुवा किसान तारा पाण्डेयले बताए ।

बंगलादेशी र पाकिस्तानी पोथीलाई स्थानीय जातको कुखुरा क्रस गराएर चल्ला उत्पादन गर्न थालेका छन् । त्यसका लागि ठूलो ठाउँमा तारजालीले घेरेर व्यावसायिक उत्पादन सुरु गरेपछि यसको बिक्री पनि बढेको हो । जिल्लाका रिब्दीकोट–७, डबकाको भैरवस्थान, माथागढी–२ रुप्से, वडा–५ को गोठादीलगायत स्थानमा स्थानीय जातका कुखुराको व्यावसायिक पालन सुरु भएको छ । बिक्रीमा समस्या नहुने र रोगबाट पनि कम संक्रमण हुने भएकाले स्थानीय जातका कुखुराप्रति आकर्षण बढेको किसानहरूको दाबी छ ।

रुप्सेका माडीटर्की फार्मका प्रोपाइटर पाण्डेयले ३ सय ५० भन्दा बढी स्थानीय जातका कुखुरा हुर्काएका छन् । उनी मात्र होइन, बतासे डबकामा रामबहादुर रायमाझीले एक हजारभन्दा बढी स्थानीय जातका कुखुरा पालेका छन् । गोठादी, भैरवस्थानमा पनि पाँच सयभन्दा बढी स्थानीय जातका कुखुराका चल्ला हुर्कंदै छन् । ‘स्थानीय जातका कुखुरा हराउन लागेका थिए,’ रायमाझीले भने, ‘यसै बखतमा हामीले स्थानीय जातका चल्ला र माउ खोजी गरी व्यावसायिक रूपमा कुखरा पाल्न थालेका हौं ।’ उत्पादन गर्न सके स्थानीय जातका कुखुराको बिक्री फार्मबाटै हुने उनले बताए । ‘गर्मी याममा कम बिक्री भए पनि चिसो लाग्नासाथ खोजी गर्ने धेरै छन्,’ उनले भने, ‘अहिलेको उत्पादनमा बिक्रीको कुनै समस्या छैन ।’ उन्नत जातको तुलनामा दोब्बर मूल्यमा स्थानीय जातका कुखुरा बिक्री हुने उनले बताए ।

लामो समय खाडी मुलुक बसेका रायमाझीले घरेलु दानाकै प्रयोग गरेका छन् । घरेलु प्रविधिबाटै चल्ला निकालेका छन् । ‘१० वर्ष खाडी मुलुकमा पसिना बगाएको थिएँ,’ उनले भने, ‘अहिले यहीं बसेर काम गर्दा खुसी नै छु ।’ गत माघबाट उनले कुखुला पाल्न थालेका हुन् । आठ महिनामा पाँच लाख रुपैयाँभन्दा बढी आम्दानी स्थानीय जातका कुखुराको बिक्रीबाट भएको उनले बताए । अन्डासमेत प्रतिगोटा २० रुपैयाँमा बिक्री हुन्छ । स्थानीय जातका कुखुराको मूल्य पनि दोब्बर पर्छ । माथागढीमा भने गाउँपालिकाले स्थानीय जातका कुखुरा प्रवर्द्धन गर्न १ हजार ५ सय चल्ला वितरण गरेको छ । गाउँपालिकाका आठवटै वडाका २८ किसानलाई चल्ला नि:शुल्क वितरण गरेको अध्यक्ष सन्तोष थापा मगरले बताए । ‘स्थानीय जातका कुखुराको माग अत्यधिक छ,’ उनले भने, ‘यसको प्रवर्द्धनमा गाउँपालिका पनि लागेको छ ।’ आवश्यकताको आधार र विपन्न परिवारलाई आम्दानी बढाउन कुखुराका चल्ला दिइएकोउनले बताए ।

रैथाने जोगाउँदै परिवार
बिक्री र मूल्यमा समस्या नहुने भएपछि अर्घाखाँचीको सन्धिखर्कका सहयोगी बीसीको चार जनाको परिवार पनि स्थानीय जातका कुखुराको संरक्षण र व्यावसायिक पालनमा जुटेको छ । रैथाने प्रजाति लोप भएको चिन्ताले बीसी, उनकी श्रीमती मीना, छोरा हेनरी र ८२ वर्षीय बाबु डुकबहादुर लोकल कुखुरा जोगाउन लागिपरेका हुन् । ‘फरक तरिकाले पालेपछि रैथाने नै काफी छ,’ सहयोगीले भने, ‘लोकलको जस्तो स्वाद अरुमा हुँदैन ।’ सन्धिखर्क आँटिकापाटको ३० रोपनीमध्ये १५ रोपनीमा कुखुराको आहारका लागि खेतमा मकै, गहुँलगायत खेती गर्छन् । बाँकीमा कागती, भुइँकटर र तरकारी खेती गर्छन् । १० रोपनी जग्गा भाडामा लिएर लोकल जातका कुखुरा मात्र पालेका छन् ।

छोरा, बुहारी र नातिले लोकल कुखुरा संरक्षण गर्न लागेकामा बाबु डुकबहादुर खुसी छन् । परिवार मिलेर भूमि बहुउद्देश्यीय कृषि तथा पशु फार्म खोलेका छन् । सहयोगी र मीना पेसाले शिक्षक हुन् । एकै दिन शिक्षण पेसामा लागेका थिए । २० वर्ष अवधि पुगेपछि दम्पतीले एकै दिन अवकाश लिए । ‘बुबाले कुखुराको रेखदेख, छोरा र श्रीमतीले व्यवस्थापनमा सघाउँछन्,’ सहयोगीले भने, ‘व्यवसायका लागि मात्रै नभएर लोप हुँदै गएको रैथाने पन्छी संरक्षण सुरु गरेको हुँ ।’ फार्ममा थप तीन जनाले रोजगारी पाएका छन् । ‘बोइलर टोलैपिच्छे पाइन्छन्,’ उनले भने, ‘लोकल कुखुरा विस्थापित भइसके । गाउँभरिका माउ र चल्ला बटुलेर ल्याई पालेको हुँ ।’

लोकल स्वाद जिब्रोमा बसेकाले यही खोज्छन् । आधा किलोको मासु भए चार/पाँच जनालाई पुग्ने र स्वादिलो अनि मिठो पनि हुन्छ । अहिलेसम्म लोकल कुखुराको व्यावसायिक पालन गाउँमा अरुले गरेका छैनन् । लोकलमा कुनै औषधि नखुवाएको, स्वास्थ्यलाई फाइदा, जाडोमा चिसोबाट बच्ने भएकाले माग धेरै छ । तिजमा एक लाख रुपैयाँको कुखुरा बेचेको बीसीले बताए । ‘गाडीमा दाङ पठाइदिएँ,’ उनले भने, ‘माग थेगिसक्नु छैन । अब बाहिर जिल्लामा समेत पठाउँछु ।’ दाना स्थानीय हुन्छ । रोग लाग्दैन । बोइलर ४५ दिनमै तयार हुन्छ । लोकल भने १ सय ८० दिन पाल्नु पर्छ ।

विकासे जातबाट मात्रै फाइदा हुन्छ भन्ने भ्रम हटाउन विस्थापित हुँदै गएको रैथाने जात संरक्षण र पालन सुरु गरेको बीसीको दाबी छ । अचेल रैथाने बाली, पशुपन्छी संरक्षण गर्नुपर्छ भन्ने कोही छैनन् । धान, मकै, गहुँलगायत अन्नबाली र सिमी, बोडीलगायत तरकारी सबै उन्नत जातकै खेती हुन्छ । रैथाने खानाको जस्तो स्वादिलो र मिठो उन्नतको छैन । कुखुरा पनि बोइलर, गिरीराजलगायत विकासे जाततिर सबै लागेकाले रैथाने लोकल कुखुराको संरक्षण गर्न लागेको उनले बताए ।

प्रकाशित : कार्तिक ३, २०७६ १०:१३
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
ADVERTISEMENT