डाँडा बाँझै, बेंसीमा प्लटिङ

गिरुप्रसाद भण्डारी

(प्युठान) — खानेपानी, सडक, यातायातलगायतका सुविधा खोज्दै डाँडाका बस्तीबाट बेसी झर्ने क्रम बढेको छ । यसरी बसाइँ सर्दा डाँडा उराठ बनेका छन् । खेतीपाती गरिएको छैन । जमिन बाँझिन थालेका छन् । यसको चाप समथर फाँटमा परेको छ । खोला किनार र फाँट भरिएका छन् ।

जिल्लाको बाहाने, ठूलाबेसी, मच्छि, खप्रेङखोला, दाखाक्वाडि, रातामाता, ढुंगेठाटी, बरौला, दरभान लगायत धान उत्पादन हुने खेत अहिले महंगा घडेरी बनेका छन् । डाँडा क्षेत्रका उब्जाउ जमिन बाँझिएर झाडीमा परिणत हुन थालेको छन् । बेसी झर्नेको संख्या ह्वात्तै बढेपछि जग्गाको कारोवार गर्नेले खेत मासेर धमाधम प्लटिङ गर्न थालेका छन् । केही वर्ष अघिसम्म धान झुल्ने नौबहिनीको बाहाने फाँट, झिमरुकको मच्छि फाँट, गौमुखीको ठूलाबेसी फाँट, ऐरावतीको बरौला फाँट, प्यूठान नगरपालिकाको झिमरुक फाँट घरले भरिन थालेका छन् । ठाउ–ठाउमा प्लटिङ गरिएका छन् । धान उत्पादन हुने क्षेत्रमा प्लटिङ हुनु र खेति हुने पहाडका जमिन बाँझो हुनुमा सरकारी निति प्रमुख कारण रहेको यहाँका अगुवा बताउँछन् ।

जिल्लाका स्थानीय तहसँग आफ्नो क्षेत्रमा खेतियोग्य र बाँझो जमिन कति छ त्यसको तथ्यांक छैन । जग्गा बाँझै राख्ने प्रवृतिलाई कम गर्न स्थानीय तहले किसानको मन जित्ने नीति पनि बनाएका छैनन् । ‘स्थानीय सरकार संचालन भएको पनि तीन वर्ष भयो,’ गैरसरकारी संस्था महासंघका जिल्ला अध्यक्ष नेत्रमणी आचार्यले भने, ‘कुनै पनि स्थानीय तहको यस विषयमा ध्यान गएको छैन ।’ पहाड खोतलेर डाँडामा सडक पुर्‍याउन स्थानीय तह लागि परेको उनले बताए । ‘स्थानीय बेसी झरिसकेका छन्,’ उनले भने, ‘स्थानीय तह डाँडामा सडक पुर्‍याउने धुनमा पहाड खोतल्दै छन् ।’ डाँडामा सडक बनाउन जथाभावि डोजर, स्काभेटर लगाउदा बेसी झरेकालाई समेत बाढीको जोखिम बढेको आचार्यको भनाई छ ।

‘धान उत्पादन हुने खेतमा नयाँ बस्ती बनेको छ,’ प्यूठान नगरपालिका–४ का स्थानीय कुलचन्द्र पौडेलले भने,‘डाँडाका बस्तीमा सुविधा छैन । स्थानीय सुविधा खोज्दै बेसी झर्दै छन् ।’ गाउँमा परम्परागतरुपमा प्रयोग गर्दै आएका पँधेराहरूमा पानी सुख्दै गएपछि त्यसको सुविधाको लागि पनि खोला किनारमा बसाइ सर्नेक्रम बढेको पौडेलले बताए । १० वर्ष अघिसम्म प्यूठान नगरपालिका–५ र ६ को सीमा ढुंगेठाटी क्षेत्रमा एउटा पनि घर नभएकोमा हिजोआज २ सय बढि परिवारको बसोबास बसेर नयाँ गाउँ बनेको बताए । उनले ढुंगेठाटी क्षेत्रमा जुम्रीकाढाँ, माझकोट, टाकुरा लगायत डाँडाका बस्तीबाट स्थानीय बसाईसरेर आएको बताए ।

झिमरुक फाँट जोगाउने नगरपालिकाले योजना बनाएपनि रोक्न नसकिएको मेयर अर्जुनकुमार कक्षपतिले बताए । ‘आफ्नो जमिन प्रयोग गर्न रोक लगाउने कानुन हाम्रो हातमा छैन,’उनले भने,‘यसलेगर्दा फाँट मासिदै छ ।’ उनले पहिले डाँडामा बसेर फाँटमा खेति गर्नेहरूनै आफ्नो खेतमा घर बनाएर बेसी झर्दै गरेको बताए । नगरपालिकाले जग्गा बाँझो नराख्न अनुरोध गरेपनि गाउँमा खेति किसानीगर्ने युवाहरू बैदेशिक रोजगारिमा रहेका कारण बृद्ध, महिला, केटाकेटीले खेति किसान गर्न नसक्ने भएकाले गाउँको पाखो बाँझिदै गएको कक्षपति बताउँछन् । ‘युवापुस्तालाई गाउँमै रोजगारि दिने कार्यक्रमलाई जोड दिइरहेका छौ,’ कक्षपतिले भने, ‘युवाउद्यमी बनाउन कृषि र पशु पालनमा अनुदानको व्यबस्था गरेका छौ । ’ उनले नगरपालिका क्षेत्रको कृषि योग्य जमिनमा प्लटिङ गर्नबाट रोक लगाएको बताए ।

प्रकाशित : आश्विन ३०, २०७६ १०:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

जन्मदर्ताबाट वञ्चित

कान्तिपुर संवाददाता

बर्दिया — राजापुर नगरपालिका–४ का निरुद्दिन जसगढले ०६३ मा नेपाली नागरिकता प्राप्त गरे । उनका बाबु मोहद्दिन अहमद जसगढ र बाजे मस्तान अलीले पूरै जीवन राजापुरमा कपडा व्यवसायमै बिताए । बाबु र बाजेको निधन भइसकेको छ । पुस्तौदेखि बसोबास भए पनि परिवारका बालवालिका जन्म दर्ताबाट वञ्चित छन् । वडा कार्यालयले जन्म दर्ता गर्न नमानेको परिवारको आरोप छ । 

निरुद्दिनका जेठी छोरी चाँदबीबी एक कक्षामा पढछिन् । ६ वर्षीया उनको जन्म दर्ता भएको छैन । पञ्जिकरण ३५ दिन भित्र गरे जन्म दर्ता नि:शुल्क हुन्छ । त्यसपछि ५० रुपैयाँ जरिवाना गरेर दर्ता गर्नुपर्ने नियम छ । छोरा समिरुद्दिन नर्सरीमा पढ्छन् । उनको जन्म दर्ता भएको छैन । ८ महिने छोरा जलानुद्दिन जसगढको जन्म दर्ता रोकिएको छ । छोराछोरीको जन्मदर्ताका लागि निरुद्दिन पटकपटक वडा कार्यालय पुगे । अहिलेसम्म सुनुवाइ नभएको उनको गुनासो छ । ‘दर्जनौ पटक वडामा पुगिसके । न जन्म दर्ता गरिन्छ, न कैफियत लेखिन्छ । यो कस्तो विभेद हो,’ उनले भने, ‘नेपाली भएपनि हामीलाई नागरिक जस्तो व्यवहार गरिदैन ।’ छोराछोरीको जन्म दर्ता नहुँदा बिद्यालयमा नाम लेखाउन समस्या हुने गरेको उनले बताए ।

आफ्नो परिवार १२ औँ पुस्तादेखि राजापुर बजारमा बस्दै आएको उनले दाबी गरे । पुस्तौदेखि बस्दै आएपनि स्थानीय सरकारले नेपाली नागरिकका रुपमा स्वीकार नगर्दा पीडा हुने गरेको उनले बताए । ‘नागरिकता छ । पुस्तौदेखि राजापुरमै बसोबास छ । तर नेपाली मानिदैन,’ निरुद्दिनले भने, ‘वडा कार्यालयले हामीलाई नेपाली भएको स्वीकार गर्नु पर्‍यो । होइन भने गैरनागरिक हो भनि प्रमाणित गरिदिनु पर्‍यो ।’ स्थानीय अमित नागले ०६३ सालमा गाउँमा टोली आएका बेला नागरिकता बनाए । उनले जन्मदर्ताका लागि भौतारिनु परिरहेको बताए । आमाको नागरिकता नभएको भन्दै वडा कार्यालयले उनकी बहिनी १२ बर्षीया दुर्गा चौरसीयाको जन्म दर्ता गर्न मानेको छैन । ‘मेरो नेपाली नागरिकता बन्ने तर मेरो बहिनीको जन्म दर्ता गर्दैन,’उनले भने,‘दु:ख दिनुको एउटा सीमा हुन्छ नि ।’ स्थानीय रन्जित गुप्ताको परिवार यस्तै समस्यामा छ । नगरपालिकाका १ सय २५ घरधुरीलाई नेपाली नागरिकताको समस्या छ ।
ती परिवारका करिब २ सय ५० भन्दा बढीको नागरिकता र जन्म दर्ता हुनसकेको छैन । अनेक कागज मागेर नागरिकताबाट बन्चित गरिएको स्थानीयको गुनासो छ । पुस्तौदेखि बसोबास गरेका सर्वसाधारणले नागरिकता नपाउँदा समस्या भइरहेको छ । राजापुर–४ का वडा सचिव राजकुमार पौडेलले जन्मको आधारमा नागरिकताको सिफारिस गर्न सरकारले रोकेको दाबी गरे । जन्मदर्ता कसैको नरोकेको उनले दाबी गरे ।

‘जन्म दर्ता रोकिएको छैन । कागज पुर्‍याएर आएका सबै बालवालिकाको दर्ता भइरहेको छ,’ उनले भने,‘ गुनासो कसले गर्यो । म कहाँ पठाई दिनुस अहिले बनाएर पठाइदिन्छु । तर नागरिकता बनाउने अधिकार मलाई छैन ।’ पीडितले नागरिकता बनाउनका लागि आवश्यक पर्ने कागजात वडा कार्यालयले दिन नमानेको आरोप लगाएका छन् । ‘कागजात सबै पुर्‍याएका छौँ । तर वडाबाट सिफारिस दिइएको छैन,’ निरुद्दिनले भने । प्रमुख जिल्ला अधिकारी रामबहादुर कुरुम्वाङले प्रक्रिया पूरा भएका व्यक्तिका लागि नागरिकता बनाउन आवश्यक पर्ने कागजात सिफारिस दिन निर्देशन दिइसकेको बताए । राजापुर–४ का वडाध्यक्ष रमण रेग्मीले कार्यालयमा जन्म दर्ता गराउने सबैको पन्जिकरण गरिरहेको बताए । दाबी गरे ।

प्रकाशित : आश्विन ३०, २०७६ १०:०७
पूरा पढ्नुहोस्
ADVERTISEMENT
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्
×