दुर्गमका पीडा : सदरमुकाम धाउन छुटेन

ठाकुरसिंह थारू

(बर्दिया) — पहिले सिफारिसका काम साबिकका गाविसबाट हुन्थे  । नागरिकता, जग्गा नामसारी तथा पास र कित्ताकाटलगायत कामका लागि सदरमुकाम जानु पर्थ्यो  ।

स्थानीय तह कार्यान्वयनपछि घरदैलोमा यस्ता सेवा उपलब्ध हुने विश्वास थियो । अहिले व्यवस्था फेरियो । तर, सदरमुकाम धाउनु पर्ने बाध्यता हटेको छैन । ‘पहिले जे कामका लागि सदरमुकाम जान्थ्यौं, अहिले पनि त्यही कामका लागि जानु परिरहेको छ । गाउँपालिका भए पनि हाम्रा लागि केही फरक देखिएन,’ बाँसगढी नगरपालिका–१, चेपाङकी लक्ष्मी शाहीले भनिन्, ‘नेताले चुनावका बेला सबै काम गाउँमा हुन्छ भन्थे, होइन रहेछ ।’

सदरमुकाम धाउने बाध्यता नहट्दा परिवर्तनको महसुस नभएको विकटका सर्वसाधारणले बताएका छन् । संघीयता कार्यान्वयनसँगै केन्द्र सरकारले सदरमुकाममा रहेका सरकारी कार्यालय स्थानीय तह मातहत लैजान ऐन जारी गरेको थियो । जिल्ला प्रशासन, समन्वय समिति, जिल्ला प्रहरी, अदालत, सरकारी वकिल र कोष तथा लेखा नियन्त्रणबाहेकका कार्यालय स्थानीय तहमै पुग्ने ऐनमा उल्लेख छ । मन्त्रिपरिषद्को ०७४ चैत १४ गते बसेको बैठकले सदरमुकाममा रहेका सरकारी कार्यालयको चलअचल सम्पत्ति बुझेर आवश्यकताअनुसार पालिकालाई हस्तान्तरण गर्ने निर्णय गरेको थियो । केन्द्र सरकारको निर्देशनपछि कृषि तथा पशु स्वास्थ्य चौकी, महिला तथा बालबालिकालगायत केही कार्यालय स्थानीय सरकार मातहत पुगेका छन् ।

स्थानीय तहले न्यायिक अधिकार पाएपछि केही हदसम्म अदालत धाउनु परेको छैन । जग्गा नापजाँच गर्ने नापी शाखा, मोही किसानका लागि काम गर्ने भूमिसुधार, नागरिकता वितरणका लागि पालिका स्तरीय डेक्स र जग्गा खरिदबिक्री गर्ने मालपोत कार्यालय र विद्युत् महसुल तिर्नु पर्ने प्राधिकरण जिल्ला सदरमुकाम गुलरियामै सीमित छन् । ‘गाउँमै सबै सरकारी सेवा पाउने आश थियो । तर, अहिले र पहिलेकामा खासै फरक भएन,’ बढैयाताल गाउँपालिकाका स्थानीय सुन्दर गुरुङले भने, ‘शासन फेरियो तर खोजेजस्तो सेवा गाउँघरमा आएन ।’ चेपाङ बर्दिया निकुञ्जको पूर्वी सिमानामा छ । त्यहाँ बाँकेको कोहोलपुर हुँदै जानुपर्छ । नेपालगन्जबाट करिब ३५ र बर्दियाको सदरमुकाम गुलरियाबाट करिब ८० किमि दूरीमा छ । टाढा भएकाले उनीहरूलाई समस्या भएको हो ।

जिल्ला समन्वय समिति प्रमुख शंकरप्रसाद चौधरीले प्राविधिक विषयका कर्मचारी अभावमा मालपोत, नापीलगायत कार्यालय सदरमुकाममा सीमित रहेको दाबी गरे । कर्मचारी व्यवस्थापनसँगै कार्यालय पालिकामा जाने उनले बताए । खाद्यान्न भण्डार मानिने जिल्लामा कृषि कार्यालय छैन । पालिकामा कृषि प्राविधिक गाभिएका छन् । नेपालगन्जस्थित कृषि ज्ञान केन्द्रले कृषि क्षेत्र हेर्दै आएको छ । पछिल्लो समयमा सरकार आफैंले पारित गरेको ऐनको उल्लंघन गर्दै अनेक नाम दिंदै सरकारी कार्यालयहरू सदरमुकाममा राख्न थालेको छ । यसले सरकारले स्थानीय तहमा जाने कार्यालयलाई सदरमुकाममा राखेर संघीयताप्रतिको धारणा स्पष्ट पारेको जानकारहरू बताउँछन् ।

अझै पनि केन्द्रीकृत मानसिकता सरकारमा देखिएको छ । मन्त्रिपरिषद्को बैठकले स्थानीय तहमा जाने सरकारी कार्यालयको चलअचल सम्पत्ति बुझ्न प्रमुख जिल्ला अधिकारीको संयोजकत्व र समन्वय समिति सदस्य सचिव हुने गरी ५ सदस्यीय समिति बनाएको थियो । त्यहीअनुसार समन्वय समितिले जिल्ला शिक्षा, जनस्वास्थ्य, कृषि, पशु, मालपोत, नापी, वनलगायत सरकारी कार्यालय स्थानीय सरकारमा जाने भनिएको थियो । तर, सरकारले पछिल्लो समय कृषि कार्यालयलाई कृषि ज्ञान केन्द्र, पशु विकास कार्यालयलाई भेटेनरी अस्पताल तथा पशु विज्ञ केन्द्र, जिल्ला शिक्षालाई शिक्षा एकाइ केन्द्र, जिल्ला जनस्वास्थ्यलाई स्वास्थ्य एकाइ नाम दिएर सदरमुकाममै राखेको छ ।

मालपोत र नापीका काम पनि सदरमुकाम गुलरियामा हुने गरेको छ । स्थानीय सरकारमा सदरमुकामका कार्यालय गाभिने गरी स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन र संविधानमा व्यवस्था छ । तर, केन्द्र सरकारले अधिकार कटौती गर्दै आफैंले जारी गरेको ऐनको उल्लंघन गर्दै आएको छ ।

प्रकाशित : आश्विन १०, २०७६ ११:२६
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

दसैंको रौनक सुरु : थारु गाउँमा सखिया र हुर्दङ्गा

ठाकुरसिंह थारू

(बर्दिया) — ढिक्रीका लागि चामलको पिठो तयार छ  । सुकेको माछा (सिद्रा) डलियामा छँदै छन्  । कुल देउतालाई चढाउन र नाचगान गर्दा माला लगाउन देउना बेबुरी घरको आँगनमा मगमगाइरहेको छ । मासुको परिकारका लागि (जिता) खानेहरू लेखाइसके ।

कुल देउतालाई चढाउने (छाकी) रक्सी गोलरा (माटोको भाँडो) मा छ । युवायुवतीले परम्परागत पोसाक र गहना खोजेर राखिसकेका छन् ।

एक साता बिराएर सखिया, हुर्दङ्गा नाच हुन थालेको छ । विभिन्न गाउँमा दसैंलाई लक्षित गरी सांस्कृतिक कार्यक्रमको तयारी भइरहेको छ । फरक संस्कृति र कलामा रमाउने पश्चिम तराईका थारू समुदायमा दसैंको तयारी सुरु भएको हो । अघिपछि परम्परामा रमाउन नचाहने थारू किशोरहरू चाडपर्वका बेलामा मजाले रमाउँछन् । सशस्त्र द्वन्द्वका क्रममा दसंैं मनाउने परम्परा तोडिएको थियो । शान्ति स्थापनायता फेरि पहिलेझै निरन्तरता पाएको छ । ‘हाम्रो गाउँमा दसैं लागिसक्यो । नाचगान हुन थालेको छ ।

ढिक्रहवा (अष्टमी) देखि फूलपाती (पिट्रवा) सम्म मजाले नाचगान गरेर रमाउने हो,’ बर्दिया ठाकुरबाबा नगरपालिका भुरीगाउँका राजकुमार चौधरीले भने, ‘दसैंका लागि आवश्यक पर्ने सरसमान तयारी गरिसकेका छौं ।’ चाडपर्वअगावै थारू गाउँमा रौनक र खुसीको माहोल छाउनु उक्त समुदायको अर्को विशेषता हो । यति बेला गाउँमा दसैंको चहलपहल सुरु भएको छ । एक महिनादेखि चहलपहल सुरु हुन्छ । वर्षापछि धानबाली हरियाली भएपछि थारू गाउँमा हरेरी पूजा हुन्छ । त्यस दिनदेखि थारू गाउँमा मादल बज्न थाल्छ । पूजा नहुँदासम्म मादल बजाउन निषेध गरिएको हुन्छ ।

बालीनालीमा किरा नलगोस् भनेर गरिने हरेरी पूजाले दसैं आउन थालेको संकेत गर्छ । हरेरीको दिन नाचगान गरिन्छ । त्यही दिनदेखि थारू समुदायले दसैंको अगामनलाई स्वागत गर्ने चलन छ । ‘हरेरी पूजापछि दसैं सुरु हुन्छ । पहिले दिनभरि घाँस काट्ने र साँझ रमाइलोका लागि नाच गर्थ्यौं । अहिले नाचगानमा केही कमी आएको छ,’ थारू नाचगान गर्दै आएका पतिराम चौधरीले भने, ‘पुरानो पुस्ताले जस्तो रमाइलो गरी दसैं नमनाए पनि परम्परा भने जोगिएको छ ।’
युवाहरूले पनि आफ्नै परम्परा र मौलिक गीत, नृत्य र वाद्यवादन सिक्न थालेका छन् । उनीहरू पाकासँगसँगै गीत गाउन थालेका छन् । जसले गर्दा सयौं वर्ष पुराना गीतको सँगालोका अक्षर युवा पुस्ताले पनि चिन्न थालेका हुन् । त्यस्तै महिलाले नाचमात्रै हेर्न पाउने परम्परागत मान्यतामा पनि परिवर्तन आएको छ ।

युवा पुस्तासँगै महिलाले पनि पुरुषसँगै गीत गाउन, मादल बजाउन र नाच्न पाउने अधिकारलाई समाजले विस्तारै खुकुलो पार्दै गएको छ । दसैंको नवमीका दिनमा महिलालाई पूर्ण रूपमा नाच्ने स्वतन्त्रता हुन्छ । सयौं वर्ष पुराना थारू गीत समयपिच्छे फरक छ । साँझ करनउटी, जन्माउटी, फूलबार गीत र मध्यरातबाट बिहानसम्म बिहेगरा, दिउँसो दिननचवा र कहरा गीत गाउने परम्परा छ । थारू समुदायमा जुनैसुकै बेला जुनसुकै गीत गाउन पाइँदैन ।

घटस्थापनादेखि जमरा राखेर थारू समुदायले आफ्ना कुलदेउतालाई पूजा गर्छन् । त्यसपछि घर सफासुग्घर गरिन्छ । थारूहरूले त्यस दिनलाई झलझोर्न भन्छन् । भोलिपल्ट घर लिपपोत गरिन्छ । दसैंको नवमीका दिन (ढिक्रहवा) कुलदेवतालाई ढिक्री, जमरा र बाँबरी फूलले पूजा गरिन्छ । अर्को दिन महिलाहरू नदी वा ताल छेउमा पितृलाई पिण्ड दिएर मासु र रक्सी खानपिन गरी नाचगान गर्ने चलन रहेको अगुवाहरू बताउँछन् ।

प्रकाशित : आश्विन ९, २०७६ ०८:२४
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्