ऐलानीमा घर, नियमित कर

कान्तिपुर संवाददाता

नेपालगन्ज — फिरन्ते जाति भन्नासाथ धेरैले ‘राउटे’ लाई सम्झिन्छन् । यहाँ त्यस्तै एउटा कुचबधिया समुदाय छ । यो समुदायलाई तराईको ‘राउटे’ भनिन्छ । पहाडका राउटे जंगलमा बस्छन् । कुचबधिया घर बनाएर बस्छन् ।

बाँकेको जानकी गाउँपालिका–३ को इन्द्रपुरमा कुचबधियाको बाक्लो बसाइ छ । ऐलानीमा बसे पनि नियमित कर तिर्दै आएका छन् ।

बस्तीका अधिकांश झुप्रा हावा चल्दा भत्किने अवस्थाका छन् । केहीले ऋणधन गरेर अर्धपक्की घर बनाएका छन् । उनीहरू कुचो, खटिया बनाएर बिक्री गर्दै आएका छन् । चाडपर्वमा मागेर गुजारा गर्ने परम्परा छ । उक्त बस्तीका दुई बस्तीमा झन्डै ७० परिवार यो समुदायको बसोबास छ । उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो पीडा आफ्नै जमिन नहुनु हो ।

यहाँका बालबालिका लुगाबिना डुलिरहन्छन् । उनीहरू मासु धेरै खान्छन् । गर्मी बढी हुने भएकाले बाह्रैमास कपडाविहीन भेटिन्छन् । ‘छाकपिच्छे मासु खान्छौं,’ कल्लु कुचबधियाले भने, ‘कहिले मुसा, बिरालो, स्यालको सिकार गर्छौं ।’

स्थानीय ननकइ कुचबधिया ६ सन्तानकी आमा हुन् । उनका ४ छोरी र २ छोरी छन् । विद्यालय जाने उमेरका उनीहरू घरमा भेटिन्छन् । अधिकांश बालबालिका विद्यालय जाँदैनन् । जानेहरू पनि नियमित हुँदैनन् । ‘बाँच्न मुस्किल छ । स्कुल कसरी पठाउनु,’ उनले भनिन्, ‘शुल्क नलागे पनि पोसाक र कापी किन्न त पैसा चाहियो ।’

यहीँकी प्रमिला कुचबधियाका ६ छोरा र १ छोरी छन् । पालनपोषणको माध्यम सिलौटा खोप्ने र बेच्ने हो । ‘हामी परिवार नियोजनको साधन प्रयोग गर्दैनौं,’ उनले भनिन्, ‘बालबच्चा भगवान्को देनझैं लाग्छ । जसोतसो हुर्काइरहेका छौं ।’

डोरी र सिलौटा बिक्रीजस्ता परम्परागत कामबाहेक आयआर्जनका अरू उपाय छैनन् । ‘सिलौटा पनि बिक्न छाडिसके । सबैका घरमा मेसिन पुगेका छन्,’ ६० वर्षीया केदकी कुचबधियाले भनिन् । अधिकांश कुचबधियाको पेसा भनेकै सिलौटा खोप्ने र बेच्ने हो । यही पेसा पनि संकटमा परेपछि मागेर गुजारा चलाउनुपरेको उनले बताइन् । भारतीय सीमा रुपैडिहाबाट प्रतिगोटा एक सय रुपैयाँमा ढुंगा ल्याउँछन् । उनीहरूले सिलौटा बनाएर तीन सय रुपैयाँसम्ममा बिक्री गर्छन् । सिलौटा बिक्री नभएको दिन मागेर खानुपर्छ ।

कुचबधियाहरूको देशभर जनसंख्या झन्डै आठ सय मात्र छ । त्यसको आधा बाँकेमा बस्छन् । राष्ट्रिय जनगणना २०६८ अनुसार इन्द्रपुर, फुल्टेक्रा, गनापुर र ३ सय ३७ जनसंख्या छ । आदिवासी जनजाति महासंघका जिल्ला अध्यक्ष डम्बर थापामगर कुचबधियाजस्ता लोपोन्मुख समुदायको जीवनस्तर बढाउन कुनै पहल नभएको गुनासो गर्छन् ।

सरकारले अति लोपोन्मुख जातिमा सूचीकृत गरे पनि सुविधामा बेवास्ता गरेको जानकी गाउँपालिका ३ का अध्यक्ष विन्देश्वरी बर्माले बताए । कुचबधियाले प्रतिव्यक्ति मासिक दुई हजार रुपैयाँ सामाजिक सुरक्षा भत्तामा आगामी दसैंबाट तीन हजार रुपैयाँ प्रतिव्यक्ति भत्ता पाउनेछन् ।

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०९:४९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

निःशुल्क खाजाले विद्यार्थी बढे

विद्यालयबाहिर रहेकालाई ल्याउने, भर्ना भएकालाई टिकाउने र गुणस्तर बढाउने भन्दै अघिल्लो वर्षदेखि विद्यार्थीलाई निःशुल्क दिवा खाजा
हरि गौतम

रुकुम पश्चिम — यमुनानन्द नमूना मावि सेरीगाउँको कक्षा ३ का लवकुमार बिक विद्यालयमा सधै दिवा खाजा खान्छन् । सोही विद्यालयमा अध्ययनरत कक्षा ४ की एन्जिला केसीले पनि विद्यालय आएको दिन सधैं खाजा खाइरहेकी छिन् । 

रुकुम पश्चिमको मुसीकोट नगरपालिका ५, सेरीगाउँका विद्यार्थी दिवा खाजा खाँदै ।तस्बिर : हरि/कान्तिपुर

उनीहरू मात्र होइन्, विद्यालयका आधारभूत तह (कक्षा १ देखि ५ सम्म) का १ सय ५० विद्यार्थीले विद्यालयमै खाजा खान्छन् । उनीहरूलाई विद्यालयले निःशुल्क खाजा खुवाउँछ ।

विद्यार्थीले घरबाट ल्याएको प्लेटमा झन्डै डेढ वर्षदेखि विद्यालयले खाजा उपलव्ध गराइरहेको छ । विद्यालयबाहिर रहेकालाई ल्याउने र भर्ना भएकालाई टिकाउने गुणस्तर वृद्धि गर्न भन्दै अघिल्लो वर्षदेखि विद्यार्थीलाई निःशुल्क दिवा खाजा खुवाउन थालेको हो । विद्यालयको निःशुल्क खाजा खाएपछि विद्यार्थीले थप २ घण्टा पढ्नुपर्छ ।

विद्यालयले थालेको खाजा खाएपछि विद्यार्थीले बेलुकी ४ बजेपछि थप दुई घण्टा पढ्छन् । ‘२०७५ वैशाख १० गतेदेखि १ देखि ५ कक्षासम्मका विद्यार्थीलाई हामी नियमित थप २ घण्टा पढाउँछौं,’ दिवा आवासीय कार्यक्रमका इन्चार्ज शिक्षक युवराज गिरीले भने, ‘पठनपाठनका साथै अतिरिक्त कार्यकलाप गराएर विद्यार्थीको क्षमता बढाउने प्रयास भइरहेको छ ।’

थप कक्षामा नियमित कक्षाको पाठ दोहोर्‍याउनुका साथै खेलकुद, सामान्य ज्ञान, सामाजिक र व्यवहारिक कुरा सिकाउने गरिएको गिरीले जनाए । उनका अनुसार हरेक कक्षामा एक/एक जना शिक्षकले जिम्मा लिएर पठनपाठन गराउने गरेका छन् ।

आधारभूत तहमा विद्यार्थी संख्या घटै गएपछि विद्यार्थी बढाउन निःशुल्क दिवा खाजा सुरु गरिएको विद्यालयले जनाएको छ । मुसीकोट नगरपालिकाको आर्थिक सहयोगमा दिवा खाजा सञ्चालन गरिरहेको प्रध्यानाध्यापक दामोदर पौडेलले बताए ।

विद्यालयमा निःशुल्क दिवा खाजाको साथै पठनपाठन पनि अंग्रेजी माध्यमबाट सुरु गरिएको प्रअ पौडेलको भनाइ छ । ‘हामीले दिवा खाजा पनि निःशुल्क खुवाउन थाल्यौं,’ प्रअ पौडेलले भने, ‘पठनपाठन पनि अंग्रेजी माध्यमबाट थाल्यौं, यसले विद्यार्थीको आगमनदर बढाएको छ ।’

अंग्रजी माध्यमबाट पठन पाठन सुरु भएको र खाजा पनि निःशुल्क दिन थालेपछि निजि स्कूल छाडेर पनि विद्यालय आउने गरेको दावी प्रअ पौडेलको छ । दिवा खाजाले विद्यार्थीलाई नियमित बनाएको, विद्यार्थी जंक फूड खानबाट टाढा रहेको र अभिभावक पनि आर्थिक भारबाट बचेको प्रअ पौडेलले जनाए ।

थप कक्षा लिन थालेपछि विद्यार्थी पढाइको साथै सामाजिक र व्यवहारिक कुरा पनि सिक्न थालेको विद्यालयले जनाएको छ । गत वर्ष निःशुल्क दिवा खाजाका लागि मुसीकोट नगरपालिकाले ११ लाख ८२ हजार रुपैयाँ दिएको थियो ।

उक्त बजेटबाट विद्यालयले यो वर्षसमेत खाजा खुवाइरहेको छ । एक वर्षका लागि आएको बजेट मितव्ययी रुपमा परिचालन गरेर २ वर्षसम्म पुर्‍याउने लक्ष्य राखिएको विद्यालयले जनाएको छ । विद्यालयका अनुसार सोही बजेटबाट भान्से तथा शिक्षकको व्यवस्थापन गरिएको छ ।

हरेक दिन थप २ घण्टा कक्षा लिने शिक्षकले हरेक दिनको एक सय रुपैयाँमै विद्यार्थीलाई पढाइरहेका छन् । मुसीकोट नगरपालिका प्रमुख देवीलाल गौतमले सामुदायिक विद्यालयमा विद्यार्थीको भर्ना दर बढाउने उपाय खोज्दै जाँदा निःशुल्क खाजाको उपाय निस्केको बताए ।

‘निःशुल्क खाजाले कतिको विद्यार्थी आउछन् भनेर एउटा विद्यालयमा परीक्षण गरेका हौं,’ नगरप्रमुख गौतमले भने, ‘नतिजा राम्रै आएको छ, अब अरु विद्यालयका लागि पनि गर्ने भन्ने विषयमा छलफल चलिरहेको छ ।’

प्रकाशित : भाद्र ७, २०७६ ०९:४७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्