रूरूमा मेला भर्नेको भीड

माधव अर्याल

रूरू क्षेत्र — तीन जिल्लाको संगमस्थल रूरू क्षेत्रमा मकर संक्रान्ति नुहाउने र मेला भर्नेको मंगलबार बिहानैदेखि भीड लागेको छ । पाल्पा, गुल्मी र स्याङ्जाको संगम रहेको कालीगण्डकी किनारमा छिमेकी जिल्लासहित भारतका विभिन्न स्थानबाट समेत स्नानका लागि भक्तजन आएका छन् ।

५ दिनसम्म लाग्ने मेलामा गण्डक स्नान गरी ऋषिकेशव, रूरू कन्या र भृंगुतुङ्गेश्वर महादेवको दर्शन गरेमा मनोकांक्षा पूरा हुने जनविश्वास छ । ऋषिकेशव मन्दिर व्यवस्थापन समितिका सदस्य परशुराम भट्टराईले धार्मिक महत्त्व अनुसार मेला ३ दिन मात्र लाग्ने भए पनि सांस्कृतिक र मनोरञ्जनसहित थप गरेर ५ दिन गराइएको बताए ।

रूरू क्षेत्रमा संक्रान्तिको २ दिनअघिदेखि नै विशेष चलपहल सुरु हुन्छ । संक्रान्तिकै असवर पारेर श्रीमद्भागवत् ज्ञान महायज्ञसमेत चलेको छ । मेलामा २ सयभन्दा बढी व्यापारिक स्टलसमेत छन् । रिडी मेला धार्मिकसँगै घरेलु सामग्री, राडी, पाखी, कम्बल, सुपो, डालो, घाँजी, कन्दमूललगायतका लागि समेत प्रख्यात छ । रिडी क्षेत्रमा स्थानीय रूरू फ्रेन्ड्सक्लबले बर्सेनि सांस्कृतिक कार्यक्रमसहित मेला व्यवस्थापन गर्दै आएको छ ।

‘यस वर्ष पनि सांस्कृतिक कार्यक्रमसहित घरेलु सामग्रीका लागि मेलामा विशेष प्राथमिकता छ,’ क्लबका अध्यक्ष रामलाल विकले भने, ‘गण्डकी स्नानसँगै लोप हुँदै गएका घरेलु सामग्रीको खरिद–बिक्रीका लागि मेला व्यवस्थापन गरेका छौं ।’ हराउँदै गएका घरेलु सामग्रीको प्रवद्र्धन र बिक्रीमा मेलाले सहयोग गर्ने गरेको उनले बताए ।

घरेलु सामग्रीका लागि प्रख्यात भए पनि मेलामा पछिल्ला वर्षमा स्वेदशीसँगै विदेशी तयारी कपडाको समेत व्यापार हुने गरेको छ । ‘व्यापारिक स्टल भयो भने मात्र मेला चलाएजस्तो हुने रहेछ,’ ऋषिकेशव मन्दिर व्यवस्थापन समितिका अध्यक्ष दुर्गादत्त रेग्मीले भने, ‘त्यसैले पाल्पा र गुल्मीतर्फ सांस्कृतिक कार्यक्रम, व्यापारिक स्टल बनेका छन् ।’ मेलामा २ लाखभन्दा बढी भक्तजन आउने अनुमान गरिएको छ । रूरू क्षेत्रको गण्डकी स्नानका लागि पहिलो दिनलाई जेठी, दोस्रो दिनलाई माइली र तेस्रो दिनलाई कान्छी संक्रान्ति मानेर स्नान र पूजा गर्ने प्रचलन छ । यो क्षेत्रलाई चार धाममध्येको एक क्षेत्र पनि भनिन्छ । मन्दिरका पुजारी चूरामणि तिमिल्सेनाले ५ दिनसम्म मेला चलाउन महायज्ञ र सांस्कृतिक कार्यक्रम गरिएको बताए ।

महायज्ञको प्रतिनिधिसभा सांसद सोमप्रसाद पाण्डेयले उद्घाटन गर्दै प्रतीक्षालय र विश्रामस्थल बनाउनका लागि आफूले सक्दो सहयोग गर्ने बताए । मेलालाई लम्ब्याउनका लागि सांस्कृतिक कार्यक्रमसमेत राखिएको छ । लोकपप गायक तथा कलाकार अर्जुन कौशलका अनुसार राष्ट्रिय ख्यातिप्राप्त कलाकारहरूका साथमा रूरू क्षेत्रको मेलालाई भव्य बनाउन लागिएको छ ।

‘३ दिनको मेलालाई ५ दिनसम्म पुर्‍याउने कोसिस गरिएको हो,’ उनले भने, ‘अघिल्ला वर्षमा गुल्मीतर्फ मात्र हुन्थ्यो, यसपटक पाल्पातर्फ पनि राखिएको छ ।’

माघ महिनाभर नै रूरू क्षेत्रमा स्नान गर्न आउने गर्छन् । मेलामा पाल्पा, बागलुङ, रुकुम, रोल्पा, हुम्ला, जुम्ला, मुस्ताङलगायतका जिल्लामा तयार गरिएका घरेलु सामग्री पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध छन् । मेलामा नेपाली सेनाको गोरख दल गणले नि:शुल्क स्वास्थ्य शिविर सञ्चालन गरेको छ । नेपाली सेनाको गुल्मी र पाल्पाको समन्वयमा शिविर राखेको गणका सेनानी मनोज डंगोलले बताए । शिविरमा मुटु, पेट, पुराना घाउ, ग्यास्ट्रिक, पेट दुख्ने, हाडजोर्नी दुख्नेलगायतका रोगको उपचार गरिएको क्याप्टेन डा. विजय श्रीवास्तवले बताए ।

गाउँगाउँमा महोत्सव
रूपन्देही – माघीको अवसरमा रूपन्देहीका गाउँ–गाउँमा खिचडी महोत्सव आयोजना गरिएको छ । थारू समुदायले माघी पर्व धुमधामका साथ मनाइरहेका छन् । प्रदेश सरकारले माघी मनाउन दुई दिन सार्वजनिक बिदा दिएको छ । त्यसले थारू समुदायको बाक्लो बस्ती रहेकाक्षेत्रमा जमघट बाक्लिएको छ ।

थारू कल्याणकारिणी सभाले जिल्लाका १६ मध्ये १२ स्थानीय तहमा खिचडी महोत्सव आयोजना गरेको हो । सैनामैना नगरपालिकाको मुर्गियामा ३ दिने खिचडी महोत्सव जारी छ । नयाँ पुस्तालाई थारू पोसाक, खाना र संस्कृति सिकाउन र अन्य जातजातिबीच परिचित हुन महोत्सव आयोजना गरिएको थारू कल्याणकारिणीसभाका खुसीराम चौधरीले बताए ।

जिल्लाकै थारू बाहुल्य शुद्धोद्धन गाउँपालिकामा पनि माघी महोत्सव चलिरहेको छ । त्यसमा थारू समुदायका परम्परागत नाच झुमडा, झिझिया, झर्रा, झाम्टा, लाठी नाच प्रदर्शन गरिएको छ । घोंगी, कछुवा, गँगटा, मुसा, ढिकरी, पतोसमी (गावाको साग र पकौडा), अनुवा माछा, सर्पे माछा, चेर्ची (चामलको मालपुवा) लगायतथारू समुदायका परम्परागत खाना मेला र महोत्सवमा उपलब्ध रहेको चौधरीले बताए । महोत्सवमा परम्परागत खानालाई प्राथमिकताका साथ प्रदर्शन गरिएको छ ।

प्रकाशित : माघ २, २०७५ १०:०९
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्

अस्तासिन्याको उत्साह

हरि गौतम

रुकुमपूर्व — जिल्लाका मगर समुदायले माघी अर्थात् मकर संक्रान्तिलाई विशेष तवरले मनाउँछन् । भूम्या पर्वपछि यो उनीहरूको ठूलो चाड हो । माघीको अवसरमा मगर समुदायको बाक्लो बसोबास रहेको स्थानमा अस्तासिन्या पर्व सुरु भएको छ ।

हरेक वर्षको माघ महिनाको पहिलो दिनदेखि सुरु हुने यो पर्व ७ दिनसम्म चल्छ । यस वर्ष पनि मंगलबारबाट सुरु भएको अस्तासिन्या पर्व सोमबार सकिनेछ । मगर खाम भाषामा अस्तासिन्याको अर्थ तारो अर्थात् तिर हान्नु हो । दुस्मनलाई पराजित गरेको खुसियालीमा परापूर्वकालदेखि नै तारो हान्ने चलन सुरु भएको स्थानीयहरू बताउँछन् ।

जिल्लाको पुथाउत्तरगंगा, भूमे गाउँपालिकाकाका अधिकांश वडा र सिस्ने गाउँपालिकाका केही ठाउँमा यो पर्व मनाइन्छ । पुथाउत्तरगंगा गाउँपालिकाको १ देखि ६ वडा तथा साबिकको रन्मामैकोट तथा हुकाम, तकसेरालगायतका ठाउँमा ‘अस्तासिन्या’ अर्थात् तारो हान्ने चलन छ । पुथाउत्तरगंगा गाउँपालिकाको १ देखि ४ वडाका विभिन्न टोलमा ‘अस्तासिन्या’ को रौनक बेग्लै छ ।

टोलैपिच्छे मनाइने यो पर्वको रौनक सुरु भइसकेको छ । मंगलबारदेखि सुरु भएको यो पर्वमा हरेक दिन फरक–फरक टोलले कार्यक्रम गरेर ‘अस्तासिन्या’ हान्ने गरेका छन् । एउटा टोलमा हुने अस्तासिन्यामा अन्य टोलका सर्वसाधारण पनि
सहभागी हुने गरेका छन् ।

हरेक टोलले आफ्नो पालो परेको दिन अस्तासिन्या र तारो राखिएको स्थान (अस्ताकोला) का लागि रातो कपडा, रिवन र ऐनाको व्यवस्था गर्छन् । ‘जुन टोलमा तारो हान्नुपर्ने हो, त्यही टोलले तारो बनाउने प्रचलन छ,’ पुपाल युवा क्लबका अध्यक्ष भरतकुमार पुनमगरले भने, ‘तारो हान्न सबै सहभागी हुन्छन्, तारो बनाउने काम भने सम्बन्धित टोलको हुन्छ ।’

यस वर्ष बारघर टोलबाट तारो हान्न सुरु भएको छ । अस्तासिन्या घर्तीडेरा, कोटडेरा, कान्छाबारा, धारा टोल हुँदै काल्दुङ टोलमा पुगेर सकिने पुनले बताए । बिहानकोखानापछि नै यो खेल सुरु हुन्छ ।

अस्तासिन्या र अस्ताकोलाका लागि रातो कपडा, रिबन र ऐना इष्टपट्टिका चेली वा कुलकै चेलीबाट माग्ने प्रचलन छ । मैकोट निवासी कर्मसही घर्तीका अनुसार अस्ताकोलामै निसाना लाउनेलाई दिनैपिच्छे पुरस्कारको व्यवस्था गरिएको छ । हरेक वर्ष पुरस्कारको राशि फरक–फरक हुन्छ ।

पुरस्कारको व्यवस्था पनि सम्बन्धित टोलले नै गर्छन् । अस्तासिन्या सुरु गर्नुपूर्व यो चलन अन्तर्गत बिहान भाले बास्नेबित्तिकै घरकी छोरीबहिनी पुज्ने प्रचलन छ । त्यसपछि कुलभित्रका छोरीबहिनी पुज्ने परम्परा मगर समुदायमा छ । बिहानै छोरीबहिनीलाई पुजिसकेपछि उनीहरूलाई मीठामीठा खानाका परिकार, लत्ताकपडाका साथै दक्षिणा दिने चलन छ । मगर समुदायले आफन्त, साथीभाइबीच भेटघाट र रमाइलो नाचगान गरेर यो पर्व मनाउने गर्छन् ।

प्रकाशित : माघ २, २०७५ १०:०७
पूरा पढ्नुहोस्
प्रतिक्रिया
पठाउनुहोस्